Commentariorum Series In Evangelium Matthaei (Mt. 22.34-27.63)

amen dico vobis, quod amodo non bibam de generatione vitis huius, nisi cum bibam illud vobiscum nouum in regno patris mei.

Sed et de pane dictum est apud Lucam simihter: »desidrio desideravi hoc pascha manducare vobiscum. dico vobis quod amodo non manducabo illud, nisi inpletum in regno dei«. ergo manducabit salvator bibet panem illum et potum paschalem renovatum »in regno dei«, manducabit et bibet cum discipuhs suis. sicut enim mon rapinam arbitratus est esse se aequalem deo, sed semetipsum humihavit usque ad mortem«, sic manducabit panem et bibet de generatione vitis bibet novum, et propter multam bonitatem suam et dilectionem hominum manducabit et bibet cum discipuhs suis, »cum tradiderit regnum deo et patriu. adtende enim quod dicit: cum bibero eum vobiscum novum, non aUo tempore, nisi in regno patris mei. et ahas autem mon est regnum dei esca et potus«, corporahter enim et simihtudinem praesentis cibi et potus mon est regnum dei esca et potus«*** his, qui exhibuerunt se dignos pane caelesti et pane [*](5f Vgl. Orig. tom. I, 30 in Joh. (IV, 37, 24 ff); Hieron. in Matth. 216 C: panem, qui »confortat cor hominisa — 5 Vgl. Sap. Sal. 16, 26 ? — 5 f Vgl. Psal. 103, 15 — 14 Vgl. Luc. 22, 20 — 17 Luc. 22, 15 f — 20 Luc. 22, 16 — 21 Phil. 2, —8 — 25 I. Cor. 15, 24 — 28. 29 Rom. 14, 17 — 30 Vgl. PsaL 77, 25) [*](4 corpus dei verbi B cm-rus dei verbimi R G 8 quem B 9 eiua nativitatis L 14 novi testamenti bibite ex hoc omnes B 17 similiter dictum est apud lucam B 26 eum] ipsimi p 27 autem < B 29 poti 30 Liicke Kl, etwa < spiritaliter autem est »esca et >)

et esca illa. de qiia dicit salvator: »mea esca est, ut faciam voluntatem eius qui me misit et perficiam opus eius«. quoniam autem »in « manducabimus et bibemus. ex multis locis scripturarum est demonstrare, praecipue ex eo quod scriptum est: »beatus qui manducaverit panem in regno «. ergo inplebitur »in regno «in hoc et manducabit eurn lesus cum discipulis suis et bibet; et quod dicit apostohis: »nemo vos iudicet in esca et in potu et cetera quae sunt umbra futurorum«, revelationem habet ad futura mysteria de escis potibus spiritaHbus, quorum umbra fuerunt quae de escis et potibus in lege fuerant scripta. manifestum est auteni quoniam veram escam et verum potum manducabimus et bibemus »in regno dei«, per ea et confortantes verissimam illam vitam.

Et quod dicit: accipiens lesus panem, simihter et accipiens calicem, qui parvulus quidem est »in Christo« et in Christo adhuc carnahs, intehegat communiter; prudentior autem quaerat, a quo accipiens lesus. deo enim dante accipit et dat eis qui digni sunt a deo accipere panem et cahcem. quomodo autem dat deus panem, significat et lacob dicens: »si fuerit dominus deus meus mecum, et dederit mihi panem ad manducandum, et vestimentum ad vestiendum, omnia quaecumque mihi, domine, dederis, decimam decimabo tibi«, scriptum est in evangeho secundum lohannem: »non Moyses dedit vobis panem, sed pater meus dat vobis panem de caelo verum«. et lesus <edentibus>; secum pariter agunt festivitatem, panem a patre gratias agit, et frangit, et dat discipulis suis secundum quod unusquisque eorum capit accipere, et dat dicens: accipite et manducate, et ostendit, quando eos hoc pane nutrit, proprium esse corpus, cum sit ipse verbum, quod et nunc necessarium habemus et cum fuerit »in regno dei« inpletum. sed nunc quidem nondum tunc autem inpletum, cum et nos praeparati fuerimus ad capiendum pascha plenum, quod venit ut inpleat, qui non venit »solvere legem [*](1 Joh. 4, 34 — 2. 11. 28 Luc. 22, — 4 Luc. 14, — 7 Col. 2, 16 f — 8ff Vgl. Orig. tom. Χ, 14 in Joh. (IV, 185, 29): σύμβολα τῶν ἐκεῖ μελλόντων τρέφειν κοὶ ἰσχυροποιεῖν ἡμῶν τὴν ψυχήν. — 9 VgL Hebr. 10, 1 — 10 Vgl. Joh. 6, 32 - 12 VgL PsaL 103, 15 — 14 Vgl. I. Cor. 3, 1 — Vgl. I. Cor. 3, 3 — 18 Gen. 28, — 22 — 21 Joh. 6, 32 — 30 Vgl. Matth. 5, 17) [*](6 quod Kl quoniam quod x quoniam R 7 et1] aut B 9 potis potis 1 u. 2 G 12 ea] eam B 15 intellegat x* inteUigit p 18 deus y* < L 23 Diehl Kl 24 fregit G I suis < B | secundum < G 29 et x*)

sed adinplere«, et niinc quidem inplere »quasi per speculum in inpletionis: »tunc autem facie in faciem« inplere, »cum quod perfectum est«.

Si ergo et nos volumus ’panem benedictionis accipere ab lesu qui consuetus est eum dare, eamus »in civitgaem« in domum ubi facit lesus »pascha cum discipulis« suis, praeparantibus eum notis ipsius, et ascendamus ad superiorem partem domus »magnam et stratam et praeparatam«, ubi accipiens a patre calicem et agens, dat eis qui cum ipso ascenderint, dicens: bihite, quia hic est sanguis meus novi testamenti. qui et bibitur et effunditur: bibitur quidem a discipulis. effunditur autem in remissionem peccatorum commissorum ab eis, a quibus bibitur et effunditur. si autem quaeris, quomodo etiam effunditur, discute cum hoc verbo etiam quod scriptum est: »quoniam caritas dei diffusa est in cordibus nostris«. si sanguis testamenti infusus est in corda nostra in remissionem peccatorum nostrorum. effuso eo potabili sanguine in corda nostra, remittuntur et delentur omnia quae gessimus ante peccata. ipse autem qui accepto calice dicit: bibite ex hoc omnes, nobis bibentibus non discedit a nobis, sed bibit eum nobiscum (cum sit in singulis ipse), quoniam non possumus soli et sine eo vel manducare de pane illo vel bibere de generatione vitis illius verae. nec mireris quoniam ipse est et panis et manducat nobiscum panem, ipse est et potus generationis de vite et bibit nobiscum. omnipotens enim est verbum dei et diversis appellationibus nuncupatur, et innumerabilis est ipse secundum multitudinem virtutum, cum sit omnis virtus unus et ipse. Deinde docebat discipulos qui festivitatem celebraverant cum magistro et acceperant benedictionis panem et manducaverant corpus verbi et biberant calicem gratiarum actionis, pro his omnibus hymnum dicere patri et de alto transire ad altum, quia fidelis non potest aliquando aliquid agere in convalle. propter quod ascenderunt [*](1 I. Cor. 13, 12 — 2 I. Cor. 13, 10 — off Vgl. Marc. 14, 13 ff — 14 Rom. 5, 5 — 21 Vgl. Joh. 15, 1 — 26 ff Vgl. Hieron. in Matth. 217 B: iuxta hoc exemplum qui pane salvatoris et calice saturatus et inebriatus fuerit, potest laudare deum et conscendere montem Oliveti) [*](6/7 eiim ei notis y* eum notis ei L ipsum notis μ 13 discute] disce L 14 diffusa x* Pasch effusa p 18 dicit bibite y bibit. dicit L 21 illius vitis L 23 dei B L Pasch deus G R 26 deinde] denique B 30 propter quod X* propterea p)

in moniem Oliveti, in quo unaquaeque oliva quasi arbor faciens fructum dicere potest: »ego autem sicut oliva fructifera in domo dei«. et qui nondum sunt facti quasi »oliva fructifera in domo dei«, sed sunt adhuc »quasi novella olivarum in circuitu mensae« patris sui, possunt esse in monteOliveti, de quo prophetat et Zacharias. et quam apte mons misericordiae est electus, ubi praenuntiaturus fuerat scandalum infirmitatis discipulorum suorum: quia non optabat ut fieret, sed praenuntiabat quod erat futurum, iam tunc praeparatus non ut repelleret discipulos discedentes, sed ut reciperet convertentes.

Tunc dicit eis lesus: omnes vos scandalum patiemini in me hac nocte; scriptum est enim: percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis. cum autem surrexero, praecedam vos in Galilaeam (26, 31. 32). Qui scandalizantur, non in die scandalizantur sed in nocte, et in nocte illa, in qua proditur lesus. sic enim et Petrus denegans non in die denegat sed in nocte, et in nocte cui nondum adproperat lux; ante enim cantum galli negat. si quis autem quaerat, quomodo post tanta et talia signa et prodigia, et sermones non ex inferiori virtute (quam ex qua facta fuerant signa et prodigia) dictos scandalizantur discipuli, sciat quia vult ostendere per haec sermo quoniam, sicut »nemo potest dicere dominum lesum, nisi in spiritu sancto«, sic potest sine scandalo esse sine spiritu sancto. quando autem inplebatur, quod dixerat lesus: omnes vos scandalum patiemini hac nocte, »nondum erat spiritus sanctus adhuc, quoniam lesus nondum fuerat honorificatus«. nos autem postquam confessi fuerimus lesum in spiritu sancto, quoniam »qui spiritu dei aguntur, hi fihi dei sunt«, si post spiritum sanctum scandalum passi fuerimus aut non habebimus excusationis locum, quasi scandalizati sine spiritu sancto aut denegantes sine spiritu sancto. et illi quidem [*](2f Psal. 51, 10 —4 Psal. 127, 3 — 5 Zach. 14, 4 — 6 Ἐλαιῶν = ἔλαιον = ἔλεος, vgl. S. 185, 2 f — 15 Vgl. Matth. 26, 58 ff — 21 I. Cor. 12, 3 — 24 Joh. 7, 39 — 26 Rom. 8, 14 — 28 Vgl. Hebr. 6, 4 ff; 10, 26; 12, 17 ?) [*](6 praenuntiaturus x* pronuntiaturus p 8 prenuntiabat μ pronuntiabat x* 9 discedentes x* descendentes p 16 iesus] christus L 16 adproperat G R adpropiraverat B properaverat L 17 enim galli cantum R (G) cantum enim galli (B) L 19 dictos x* dicto p 23 hac] in hac B 24 erat y datus erat L | adhuc] datus B Pasch 25 glori- ficatus Pasch 28 habemus μ)

scandalizati sunt qiiasi adhuc consistentes in nocte, nobis autem iam »nox promovit, dies autem adpropinquavit«, propter quod »sicut die honeste ambulemus«. qui autem honeste ambulat in luce qui autem in kice est non denegat Christum, quia non est in nocte. adhuc autem ideo illi scandalizati sunt in nocte (sicut dominus ipse testatur), quoniam secundum scripturam pro nobis omnibus pater »filio unico non pepercit, sed tradidit eum pro « in passionem, ut ad modicum dispergantur ores gregis scandalum passi, post hoc autem congregentur a resurgente Christo et praecedente eos in Galilaeam, qui se sequi vohierint in Gahlaeam gentium, ut »populus qui sedebat in tenebris videat lumen magnum et qui <sedebant> in et umbra mortis lux eis oriatur«.

Respondens autem Petrus dixit ei: si omnes scandalizati fuerint, ego numquam scandalizabor. et dixit ei Iesus: amen dico tihi, quoniam in ista nocte, priusquam gallus cantet, ter me negabis. dicit ei Petrus: etsi fuerit me tecum mori, non te negabp/ similiter et omnes discipuli dixerunt (26, 33—35).

Dicit apostolus in epistola ad Romanos: »sit autem deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum «, non praecipiens omnem hominem fieri mendacem sed pronuntians esse mendacem, de Psalmo dicente: »ego dixi in excessu mentis meae: omnis homo mendax«. hic autem Petrus audiens salvatorem dicentem »omnes scandalum patiemini in me hac nocte« dominum nostrum facere mendacem per ea, quae sibi confidens dicebat: si omnes scandalizati fuerint, ego non scandalizabor, non considerans quoniam. qui dixit: »ego sum veritas«, mentiri non poterat. propter hoc (sicuti [*](2 Röm. 13, 12 f — 7 Vgl. Rom. 8, 32 — 10 Vgl. Matth. 4, 16 — 18 3, 4 — 21 Psal. 115, 2 — 22 ff Vgl. Π 309, 15 An.: μονονουχὶ γὰρ ὕτω φησίν· ἀλλ’ ἔσται μᾶλλον Χριστὸς μὴ ἀληθεύων ἢ ἐγὼ σκανδαλιζόμενος. — Vgl. Orig. in Joh. 13, 6 ff (IV, 434, 9): ἀνεξετάστως γὰρ πρὸς τοῦτο κοὶ ἀθετητικῶς τῆς Ἰησοῦ ἀποφάσεως εἶπεν . . . καὶ τοῦτο ἔτι τότε προπετὲς ὂν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ αἴτιον οἶμαι γέγονεν τοῦ ὑπὲρ τὸ μέτρον τοῦ τῶν λοιπῶν σκανδαλισμοῦ ἡμαρτηκέναι αὐτόν, ἀρνησάμενον τὸν Ἰησοῦν τρὶς πρὶν ἀλεκτοροφωνίας. — 22 Matth. 26, 31 — 26 Joh. 14, 6) [*](2 promovit] remota est L | quod] + dicitiu- L .3 ambulat x* ambu- lat et λ in notis 4 qui—est1 y* < L | non1] nondiun B 7 imico 10 gaUlaeam gentivun, ut populus y* Galileam ut populus gentium L 11 <sedebant>; Diehl 14 et x* < μ | iesus < B 15 dicit lefuerit GL (vgl. S. 203, S) oportuerit Bc 18 sit] si L 21 de y* < 23 hac] in hac B 26 sicut B ut Pasch)

stimo) omnes quidem discipuli scandalizati sunt tantum in lesum, Petrus autem, qui aestimavit mendacem posse facere veritatem, non tantum scandalizatus est, sed etiam derelictus propter audacem suam promissionem iuxta scandalum etiam denegavit. Et quoniam non solum inconsiderate, sed paene etiam impie dixit: et si omnes scandalizati fuerint in te, ego non scandalizabor, nec cogitans lubricam naturam humanam magnum protulit verbum, ideo nec ad modicum est derelictus, ut etsi denegaret, vel semel denegaret. sed abundantius derelinquitur ut ter denegaret. ut arguatur audacia promissionis eius per unam ancillam et hoc verbum interrogantem et dicentem: »et tu cum lesu Galilaeo « * * * et denegaret wcoram omnibus dicens: nescio quid dicis«, et iterum denegaret non simpliciter »cum iuramento«, et tertia vice non solum cum iuramento sed cum tatione : »quia nescio hominem«. perhoc autem instruimur, ut numquam sine consideratione aliquid promittamus super habitudinem nostram humanam, quasi qui valeamus inplere Christi confessionem ex nobis aut aliquid praeceptorum dei, ammonente nos apostolo et dicente: »noli altum sapere, sed time.« debuerat enim, postquam audivit quia »omnes vos scandalum patiemini hac nocte«, ut postulasset dominum et dixisset: et si omnes scandalizati fuerint in te, esto in me, ut ego non scandalizer, et: dona mihi praecipue gratiam hanc, ut in tempore cum omnes discipuli tui fuerint scandalum passi, ego in denegationem non cadam nec ab initio scandalizer. si enim postulasset, forsitan amotis ab eo ancillis ceterisque ministris non denegasset; nec enim poterat fieri, ut facta interrogatione potuisset dicere «dominum Iesum« »in spiritu sancto« aut confessus fuisset, cum »spritus sanctus nondum fuisset datusc.

Quaeres autem, si possibile erat, ut nec scandahzaretur semel salvatore dicente, quia ))omnes vos scandalum patiemini in me«. ad quam quaestionem aliquis respondebit, quoniam necesse erat ore [*](901) verissimo praedicente, quia »omens vos» scandalizabimini, fieri quod [*](9f Anders Hieron. in Matth. 2 1 8 A : non est temeritas nec rmndacium etc . — 11 Matth. 26, 69 f - 12 Matth. 26, 72 - 14 Matth. 26, 74 - 18 Rom. 11, 20 — 19. 29. 31 Matth. 26, 31 - 25 Vgl. I. Cor. 12, 3-26 Vgl. Joh. 7, 39) [*](7 humanam naturam B 11. 12 denegaret y* denegavit L 11 Liicke Kl, vgl. Ζ. 24: es fehlen Worte aus Matth. 26, 71. 73 12 dicitis G 13/14 devotatione y* (devotione B) denotatione L 18 enim] + Petrus Pasch 19 hac] in hac B 20 . in me esto B 21 hanc gratiam L 23 enim x* eum ρ 25 iesum + n B 28 nec x* ne ρ)

praedictum erat ab lesu. alius autem dicet quoniam, qui exoratus a Ninivitis quac praedixerat per lonam non fecit (propter paenitentiam Ninivitarum), hiiic possibile fuit ut repclleret ctiam a Petro scandalum deprecante. nunc autem promissio eius audax ex adfectu quidem prompto non tamen prudenti facta est ei causa, ut non solum scandalizaretur verum etiam ter denegaret. quaeres adhuc, si postquam audivit lesum dicentem: amen dico tibi, priusquam gallus cantet in kac nocfe, ter me negabis, non addidisset: si fuerit mihi mori tecum, non te negabo, sed deprecatus fuisset ut repelleretur ab eo praecognita ipsi denegatio eius. si forte non denegasset. et aliquis quidem dicit, quoniam locum quidem habebat deprecatio Petri, cum dixisset: »omnes vos scandalum patiemini in «, auxilium accipere ut ne scandalizaretur; nec enim cum amen prolatum fuerat dictum: »omnes vos scandalum patiemini«. postquam autem cum adfirmatione iuramenti non erat possibile ut non denegaret. si enim iuramentum erat Christi amen. mentitus fuisset dicens: amen dico tibi. si verum dixisset Petrus quia non te negabo.

Videntur autem mihi ceteri discipuli lesu cum prospectu et cogitatu (quod primum quidem fuerat dictum »omnes vos scandalum patiemini in me hac noctec) nihil dixisse neque professos fuisse quasi non essent scandalizandi; videbant enim veracem esse lesum haec praedicentem. ad hoc autem quod soli dictum est Petro amen dico tibi, antequam gallus cantet. ter me negabis, promiserunt similiter Petro: et si fuerit nobis mori tecum, non te negabimus. quod Petrus quidem non convenienter fecit post Christi prophetiam de eo negaturo ter ante galli cantum; ceteri autem, quasi qui non erant conprehensi in illa prophetia nec tenebantur in illis quae ad Petrum fuerant dicta, responderunt promittentes, non promissionibus suis mendacem dominum facere cupientes. sicut facere voluit Petrus. sicut enim cum transfiguratus fuisset in monte excelso, apparentibus in gloria sirnul cum lesu Moyse et Elia dixit: »vis faciamus hic tria tabernacula, unum tibi et unum Moysi et unum Eliae? nesciens quid loqueretur«, (sicut scriptura testatur de eo), sic et hic inesciens quid « [*](1f Vgl. Jon. 3, 10 — 11. 13. 19. Matth. 26, 31 — 31 Matth. 17, 4) [*](2 per] super G 3 huic Kl sic G L si B 4 adfectu x* effectu p 9 ipsi x* ipsius μ 10 eius y* < μ | 1. dicet? Kl 11 vos)

dixit: si fuerit mihi mori tecum, non te negabo. ciim lesu enim mori pro nobis omnibus moriente, ut nos vivamus, hominum non erat, quoniam omnes fuerant in peccatis et omnes opus habebant, ut pro eis alius moreretur non ipsi pro aliis.

Tunc venit lesus cum illis in praedium quod dicitur Gethsemani (26, 36).

Scienti Hebraicorum nominum interpretationem etiam nomen huius praedii quod vocatur Gethsemani prodest ad manifestationem loci istius, quoniam non sine causa positum est apud Matthaeum et Marcum etiam praedii nomen. nos autem, praetermittentes illud, hoc solum suggerimus, quomodo lesus cum discipulis venit ad praedium hoc quod vocatur Gethsemani, accipiens eos ex loco illo, in quo pascha manducavit cum eis, nec enim conveniebat, cum proderetur, ab illo capi loco, ubi cum discipulis manducaverat pascha. conveniebat autem et, priusquam proderetur, orare et orandi eligere locum mundum ad orationem; sciebat enim quoniam, sicut differt aer ab aere mundiore, sic terra sancti loci et sanctioris, sicut scriptum est: »locus in quo tu stas, terra sancta est«. et quaeres si praeter adfectum etiam ex loco orationis, in quo quis orat, fit oratio mundior et magis acceptabilior, secundum quod scriptum- est: »domus mea domus orationis vocabitur«, de qua et alibi dicitur: »et exaudivit de sancto suo vocem meam«, et vir quidem ludaicus nec dubitat huiusmodi, qui autem propter Christi doctrinam recessit a »Iudaicis fabulis« et ab omnibus, quae corporaliter ab eis intelleguntur, non propter locum fieri orationem distantem ab oratione, sed quia melius est cum nullo orare quam cum malis orare. ad demonstrationem autem traditionis istius utetur exemplo, quod lesus in domo lairi sacerdotis oraturus pro mortua filia eius »omnes eiecit foras« et tantum elegit secum, qui et super monte facti fuerant testes transfigurationis ipsius, propter hoc enim et in ecclesiis Christi consuetudo tenuit talis, ut qui manifesti sunt in magnis delictis, eiciantur ab [*](10 Vgl. Marc. 14, 32 — 17 Ex. 3, 5 — 20 Jes. 56, 7 — 21 Psal. 17, 7 — 23 Vgl. Tit. 1, 14 — 26 ff Vgl. Marc. 5, 40 — 29 Vgl. Matth. 17, 4 ff — 30ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 129) [*](1 mori mihi L 5 getsamani G 6 vom Lemma fehlt vv. 36b—39 8 huius] eius B | vocatur x* vocant μ 8. 12 gessemani G 17 mun- dior y | sic] < L + et B 19 magis x Pasch < μ 20 21 quo Pasch 24 dicet Kl (vgl, utetur Ζ. 27) dicit x 29 montem BL (vgl, Pasch) 31 in magnis delictis sunt B)

oratione communi, ut ne »modicum fermentum« non »ex corde orantium totam unitatis consparsionem et consensus corrumpat.

Habet autem et hic sensus quod iuste obiciatur his, qui non quomodo debent sic intellegunt, accipientes occasionem ut dicant proximo suo: me adpropinques mihi, quia mundus sum«. quod fecit et ad publicanum longe stantem et pectus suum percutientem et dicentem: »domine, propitius esto mihi peccatori«. mensurate facere hoc debemus, ut nec cuni indignis oremus propter honorem orationis (secundum eum qui dixit: xsi duo in vobis convenerint in idipsum, de omni re quamcumque petierint, fiet eis«), nec spernamus nos praeponentes propter iactantiae casum (secundum eum qui dixit: »qui se exaltat humiliabitur«). haec autem propter quod dictum est: sedete hic, donec eo illuc orare.

Accipiens autem Petrum et duos filios Zebedaei coepit tristari et taediari, vel sicut Marcus exponit, »coepit pavere et taediari«. ipsos autem discipulos adsumpsit et super montem, cum esset transfigurandus, [*](902) et ad filiam lairi sacerdotis. et quaero, si aliquid secretius forte vidit, in tempore priusquam pateretur, lesus ubi vadens vohiit orare. forsitan enim vidit adsistentes »reges terrae et principes« gregatos »in unum adversus dominum et adversus« se eius«. propter quod quasi multis illis constitutis et in malitia coepit tristari et taediari vel et »pavere«. et considera, quia non dixit: tristabatur et taediabatur, sed: coepit tristari et taediari. multum enim interest inter tristari et incipere tristari. si ergo aliquis defendens passiones humanas profert nobis etiam ipsum tristatum fuisse lesum, If Vgl. I. Cor. 5, 6 — Vgl. II. Tim. 2, 22 — 5 Jes. 65, 5 — 5 ff Vgl. Orig. hom. II, 1 in Psal. 37 (Lo 12, 258): donge te fac a me neque accedas ad me, quoniam mundus sumw, fragm. ep. ad Titum (Lo 5, 291): qui Cataphryges nominantur, observantes falsos prophetas et dicentes: me accedas ad me, quoniam mundus sum«; non enim accepi uxorem ctc. und oben S. 35, 27, vgl. Harnaek L-G I, 238 TU. 42, 4, 79 E. Klostermann ZXTW 1932, 312 — 7 Luc. 18, 13 — 9 Matth. 18, 19 — 12 Luc. 18, 14 — 15. 22 Marc. 14, 33 — 16 Vgl. Matth. 17, 4 ff — 17 Vgl. Marc. 5, 37 — 19 ff Vgl. Psal. 2, 2 — 23ff Vgl. Hieron. in Matth. 218 D: aliud est enim contristari et aliud incipere contristari . . . contristahatur autem non timore patiendi [*]( ut ne X* et ne p 4 accipientes + sic μ 6 stantem Kl orantem x 9 in1] ex B 10 quacumque B 11 causam p 15 tediare L 18 ubi y* et ibi L)

aiidiat quoniam. qui »temptatus est per onmia secundum similitudinem piaeter peccatum«, hic non est tristatus tristitia passionis ipsius, factus est secundum humanam naturam tantum in ipso principio tristitiae et pavoris, ut ostendat discipulis suis praesentibus (maxime Petro magna de se existimanti) rebus ipsis, quod et postea eis dixit, quia »spiritus promptus est, caro autem infirma«, et non est aliquando in ea sed semper timendum de ea; quoniam incauta confidentia ad iactantiam ducit, timor autem infirmitatis ad auxilium dei confugere adhortatur, sicut et dominum ipsum paululum progredi et cadere in faciem et orare. ergo coepit quidem tristari < et taedi- Β (Matthaei) II, 87, 6 An.: τὸ secundum humanam naturam, τῆς λύπης πάθος ἢ (1. καὶ ? Diehl) quae talibus passionibus τῆς ἀδημονίας οὐ περὶ αὐτὴν γένοιτ’ subdita est, non autem secundum ὄν τὴν θείαν φύσιν· παντὸς γὰρ divinam virtutem. quae ab huiusmodi ἐπέκεινα πάθους ἐστί. passione longe remota est.

Et haec dicimus de lesu, ut θελῆσαι δέ φαμεν τὸν σαρκωθέντα non arbitreris. sicut quaedam λόγον καὶ τῶν τῆς ἀνθρωπότητος haereses, hominem eum fuisse, καθικέσθαι μέτρο,ν κτλ. sed deum veram humani corporis suscepisse naturam. qui »poterat conpati infirmitatibus nostris«, quoniam et ipse erat infirma natura humani corporis »similiter et ipse participans« corpus et sanguinem, quoniam et pueri (de quibus dicit: »ecce ego et pueri quos mihi dedit «) »participant carnem et sanguinem«. videns ergo instans sibi certamen, quod non erat ei »adversus carnem et sanguinem« sed adversus tantos »reges terrae« adsistentes congregatos »in unum adversus« se quantos numquam, »pavere« vel tristari, nihil amphus tristitiae vel pavoris patiens nisi principium tantum. nec enim scriptum est, quia pavit vel tristatus est, [*](1. 22 Hebr. 4, 15 — 6 Matth. 26, 41 — 11 ff Vgl. Theophyl. in Matth. 448 C: τῆς γὰρ ἀνθρωπίνης φύσεως τὸ δειλιᾶν θάνατον. — 17 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 78 — 23 Hebr. 2, 14 — 24 ff Hebr. 2, 13 f — 26 Eph. 6, 12 — 27 Vgl. Psal. 2, 2 — 29 Marc. 14, 33) [*](2 tristitiam G 3 humanam naturam (vgl. Ζ. 12 12/13)] humanitatem L (vgl. Pasch) 5 et y* < L 9 paulum B 11 quidem G | taediari>; Diehl, vgl. Β 25 carnem et sanguinem y* cami et sanguini 28 unam G)

sed »coepit pavere« et coepit tristari, quando et dixit: tristis est mea usque ad mortein. quod ipsum tale aliquid significaie videtur, tamquam si dicat: tristitia coepta est in me, ut non omnimodo sim sine gustu tristitiae; non semper sed usque ad tempus mortis in me est, ut cum mortuus fuero peccato, moriar et universae tristitiae, cuius principium tantum fuit in me.