Commentariorum Series In Evangelium Matthaei (Mt. 22.34-27.63)

Et uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum, unicuique autem secundum propriam virtutem, et profectus est. statim abiit, qui quinque talenta acceperat, et operatus est in eis et lucratus est [*](8f Vgl. Matth. 18, 20 — 14 II. Cor. 5, 6f — 17ff Vgl. II. Cor. 5, 7 — 18 Vgl. II. Cor. 5, 8 — 23 Gal. 4, 19 — 28 Psal. 11, 7.) [*](6 sic et ego, aut ita R (y: sicut ego etc.) L 19 tunc et ipse X* ~ μ 20 < Elt 22 dei Kl deus x, vgl. S. 152, 21 28 casta B Pasch sunt casta G L 31 autem < B 31/32 statim habiit G autem abiit B statim abiit autem L)

alia quihque talenta. similiter et qui duo accepit, lucratus est in eis alia duo. qui autem unum accepit. abiens fodit in terram et ahscondit pecuniam domini sui (25, 15 — 18).

Ergo si quando videris eorum qui acceperunt a Christo dispen- sationem eloquiorum dei, alios quidem habere amplius et divinius et abundantius, alios autem minus et (ut ita dicam) neque in dimidio intellegentes rerum negotia conparatione eorum qui multo sunt meliores, alios autem adhuc minus habere, videbis differentias eorum qui eloquia dei susceperunt a Christo, quoniam alia fuit virtus eorum quibus data sunt quinque talenta, alia quibus duo, alia quibus unum, et alter alterius non capiebat mensuram. et qui accepit talentum unum, accepit quidem datum non contemptibile: multum est enim et unum talentum talis domini. tamen tres sunt proprii servi eius qui peregre profectus est quasi homo, sicut et tria genera sunt eorum qui fructum faciunt, quorum »quidam« quidem faciunt »centum quidam autem sexaginta quidam vero triginta« . sed ibi etiam ille qui triginta fecit salvatur, hic autem sermo arguit eum qui unum acceperat talentum et abscondit in terram. et quaero qui quinque acceperunt talenta, si possunt intellegi perfectiores qui diviniorem et sublimiorem ac- ceperunt sensum scripturae, qui autem duo acceperunt, super litteram quidem paulo autem superius ascenderunt et non ad magnitudinem illam ascendere potuerunt, tertii autem, qui nihil super litteram quam acceperunt in primis. est ergo et de numeris omnino in his quae loquimur dignus sermo tali nostro domino salvatore, dico autem de quinque et duobus et uno.

Nos autem modici et talia minus explicare potentes aestimamus, ne forte qui omnia quidem sensibilia scripturarum possunt deducere ad sensus diviniores (quos Salomon divinos appellat, et quos dicit Hieremias »sensus«, et qui ad Hebraeos dicuntur a Paulo »sensus exercitati ad discretionem boni quoque et «), hi sunt qui extra quinque talenta alia quinque sunt lucrati, operantes in eis et per doctrinam exercitantes seipsos et ad maiorem scientiam erigentes; [*](15 Matth. 13, 23 — 28 Vgl. Prov. 2, 5 (vgl. S. 146, 18); Text wie de princ. I, 1, 9 u. ö., Clem. Alex. Strom. I, 3 § 27, 2 — 29 Jer. 4, 19 — Hebr. 5, 14) [*](1 in eis < B (vae. G) 3 vom Lemma fehlt v. 19 4 eorum] aliquem eorum L 11 capiebat G L Pasch accipiebat B 13 et] vel Pasch 18 acceperunt y* acceperant (L) ρ 20 autem duo y* ~ L 24 salnatori y 27 qui x* quia ρ 30 maU y* <)

conversati enim salutariter et studiose docentes, operati sunt et lucrati sunt alia quinque; quia nemo facile additamentum accipit virtutis alterius nisi eius quam habet, utputa sapiens in sapientia crescit. fidelis in fide. aut ita: alia adquisivit qninque; quoniam unus- quisque quod ipse scit hoc docet alterum, et quanta ipse scit tanta alterum docet, non amplius. propterea quidquid habuerit quis in se [*](884) hoc alterum docendo adquirit in altero, faciens eum habere quod habet et ipse. propterea qui quinque habuit, non amplius adquisiisse dicitur nisi quinque, quae habuit, et qui duo, non amplius nisi duo quae habuit. si autem debemus et de duobus talentis dicere, et de illis dicemus, quoniam qui non permanserunt in littera, sed quaerentes ascendere sensu suo super eam, non autem potentes pervenire super ordinem praedictorum duorum, hi sunt qui ab eo qui cognoscebat virtutem eorum, acceperunt talenta duo corporalem doctrinam edocti (duo enim videtur carnalis numerus esse), et super haec lucrati sunt duo, id est corporaliorem <ditionem et aliam paulo ei sublimiorem.

Erat autem aliquis servorum minorem colligens sibi virtutem, propter quam quasi minus potenti unum talentum paterfamilias dedit: quod accipiens servus habens aliquam terram fodit, et in altitudine eius posuit, cum debuisset sursum et in mensas mittere eum. quoniam autem proprii servi tres referuntur illius patrisfamilias esse, quaero si possunt, postquam crediderunt et servi facti sunt eius, quasi potentes negotiari. postea acceperunt a patrefamilias pecuniam eius, ut quidam quidem et operatus sit et lucratus, alius autem lucratus, alius vero prae timore non satis fidelis, domini sui infodit et abscondit pecuniam. et apparet in ipsa defensione per quae loquitur, quoniam timuit quidem dominum (habens dei timorem sicut alter »zelum dei« , »non autem secundum scientiam« ), timens abscondit talentum suum interra. tales sunt autem, qui neque movent neque discutiunt quae dicuntur neque seipsos ad prodificandas animas tradunt, sed latere volunt quae acceperunt et crediti sunt. si quando ergo videris aliquem, qui virtutem quidem aliquam adquisivit et habet dicendi et animas quantumcumque [*](15 Vgl. Harnack TU. 42, 4, 110 — 26 Vgl. Matth. 25, 25 — 27 Rom. 10, 2) [*](2 accipit y* accepit L 5 quantum — tantum 8 et R G L B | qui < L | nonJetnonL 11 dicemus x* μ 16 corporalem L | ρ editionem x | eis L 17 sibi colligens B 19/20 altitudine eius posuit y* altitudines posuit eius L 20 mittere eum] id mittere μ 24 et1 X* < Gc 26 defossione R | quae] quam L)

prodificantem, et hanc virtutem occultat (ut tantummodo tradat verbum nudum quod creditus est et accepit ut depositum ei a domino suo) et vivit in obscuro multis ignotus etiam magna peccata habentibus et non se profert in bono quod a deo accepit, quamvis habeat quan- dam religionem conversationis non vituperabilem multis, non dubites dicere eum talem esse qui unum accepit talentum et abscondit eum in terra.

Si autem propter illud quod scriptum est, eum talem mitti »in tenebras exteriores« , displicet tibi quod dicitur, si Π 294, 10 app. An.: μὴ θαύμαζε δὲ propter quod non docuit quis, εἰ ἕνεκα τοῦ μὴ διδάξαι τόν λόγον iudicatur quasi qui data sibi vir- τοιαῦτά τις πείσεται· Παῦλος γὰρ tute ad prodificationem anima- γέγει· »οὐαί μοι γάρ ἐστιν εὰν μὴ rum non est usus, recordare apo- εὐαγγελίζωμαι«. stolicum dictum quod ait: «vae enim mihi est si non vero« . non enim propter aliam quamcumque conversationem suam vituperabilem, sed propter hoc solum, si non praedicaverit evangelium, vae sibi confitetur futurum. manifeste enim apparet quoniam ille speravit audire: «serve male et piger« et cetera, nisi evangelizasset, alia vitae eius recta fuissent. haec enim et his similia debent in mente habere maxime qui mittunt »manum suam« , id est actum, «ad aratrum« docendi doctrinam Christi, ut cognoscentes quibus est vae (non propter aliud nisi quia non docent) repositum, non convertantur »retro« postquam semel miserint »manum suam ad aratrum« animas hominum, ut post hoc et semina suscipiant verbi.

Iste autem qui sicut homo peregre fidurus vocavit servos suos et tradidit eis bona sua, »post multum temporis venit« , postquam dimisit aptos ad negotiandum animarum salutem. et ideo forsitan non facile invenitur quis ex eis, qui apti fuerint ad huiusmodi opus, ut cito transeat de hac vita; sicut est manifestum ex eo quod et apostoli senuerunt, ex quibus dicit ad Petrum: »cum senueris, extendes manum [*](8 Vgl. Matth. 25, 30 — 15 I. Cor. 9, 16 — 21 Matth. 25, 26 — 23ff Vgl. Luc. 9, 62 — 29 Matth. 25, 19 — 31f Vgl. Joh. 5, 24 ? — 33 Joh. 21, 18) [*](2 ut Koe et X | ei a Benz eius x 6 eum2] id ρ 11 propterea μ 28 futurus y* profectus L | suos < G 33 <Iesus>; dicit)

«, et cetera; de Paulo autem dictum est ad Phileinonem inunc autem ut Paulus senex« , cum esset adolescentulus quando Stephanus pro Christi testimonio lapidabatur et ipse vestimenta servabat interficientium eum. hoc autem diximus propter quod dicit: post multum temparis venit dominus servorum illorum. et observa in hoc loco quoniam C1 Nr. 280 (vgl. Cc 69) Or.: . . . ὅθεν non servi ad dominum vadunt, ut καὶ οὐχ οἱ δοῦλοι πρὸς τὸν κύριον, iudicentur et digna actibus suis ἀλλ᾿ ἐκεῖνος ἔρχεται, ἵνα κρίνας τό recipiant, sed dominus venit ad κατ’ ἀξίαν ἀποδῷ. eos, cum fuerit inpletum quod dictum est: »quoniam venit tempus« . veniens autem ponet rationem cum eis de omnibus quaecumque egerunt, conpensans lucra bonorum operum et dispendia peccatorum, ut ponens rationem et diligenter universa discutiens unoquoque sicut oportet utatur. debemus ergo, quasi qui peccando damnum fec<er>;imus bona autem operando lucremur, sic omni custodia nostra servare, ut cum venerit dominus noster et posuerit rationem nobiscum, non inveniamur nec pro otioso sermone damnum fecisse.

Et accedens qui quinque talenta acceperat, obtulit alia quinque talenta dicens: domine, quinque talenta mihi dedisti, ecce alia quinque superlucratus sum. ait ei dominus eius: euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam, intra in gaudium domini tui. accedens autem et qui duo talenta acceperat, ait: domine, duo talenta mihi dedisti, ecce alia duo lucratus sum. ait ei dominus eius: euge, serve bone et fidelis: quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam, intra in gaudium domini tui (25, 20 — 23). Ita accessit primus quasi qui habuit fiduciam eo quod operatus fuerat et lucratus; nam fiducia ipsa fecit eum audere, ut ad dominum primus accederet et audaciter faceret sermonem dicens: domine, quinque talenta mihi dedisti, ecce alia quinque talenta lucratus sum super ea. ad quem dominus dixit vocem omnibus nobis optabilem, cum po- [*](1 Philem. 9 — 2ff Vgl. Act. 7, 58 — 11 Vgl. Marc. 1, 15; Gal. 4, 4 ? — 18 Vgl. Matth. 12, 36) [*](7 servi y* (vgl. < L 12 1. ponit ? Elt Kl 16 fec imus Diehl | operando RGa operantes Gc B L 20 talenta1 < B L Pasch tradidisti mihi B 21 ei] illi L 22. 25 supra2 B L 24 tradidisti G | ei] illi ρ 26 tui < G 27 quasi < y 29 audaciter G Ba audacter G Ba audacter Be L)

suerit rationem etiam nobiscum dominus noster dicens: euge, serve bone et fidelis, contrariam ei voci quam dixit ad tertium: serve male et piger quis non optet exhortationem accipiens ex ista scriptura. ut audiat a domino suo: fidelis, quod simile aestimo esse ei quod dictum est de Abraham. quoniam »credidit Abraham deo, et reputatum est ei ad «. sic et ei, qui audivit a domino suo: serve fidelis, sine dubio fides eius ad iustitiam reputata est ei, ut reputata est ad iustitiam fides ipsius, qui in modico fuit fidelis (modica autem sunt onmia vitae istius), ut omne resurrectionis mysterium ei credatur et administratio supernorum bonorum.

Videamus autem et, quo ingreditur servus iste bonus et fidelis qui in niodico vitae istius fuit fidelis. intra, inquit, in gaudium domini tui. omnia enim ibi delectabilia et omnia gaudia, quando qui hic flent ibi ridebunt, et qui laudabiliter lugent consolationem accipient dignam. quod autem dicit (vel in eo qui quinque talenta acceperat, vel in isto qui duo): accedens, intellege mihi accessum et transitum de hoc mundo ad illum, et vide quoniam non aliam vocem dominus protulit ad secundum nisi quam protulit ad priorem dicens: euge, serve bone et fidelis, super modica fidelis fuisti, super magna te constituam. <et>; quoniam eadem dicta sunt ambobus, ne forte et qui minorem habuit virtutem et totam illam, quam habuit, secundum quod oportebat exercuit, nihil minus habiturus sit apud deum, quam ille qui fuit in maiore virtute, ut inpleatur in eis quod dictum est: «qui multum non abundavit, et qui modicum non minoravit>; . tale ahquid ostenditur et circa mandatum dilectionis ad deum vel ad proximum, dicens ita: »diliges domihum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota virtute tua« . sine dubio enim cum »ex toto corde« suo dilexerit deum »et ex tota anima« sua »et ex tota virtute« dilectionis habet mercedem, qualem ille, qui maius habuit cor vel qui eminentiorem habet animam vel qui maiorem accepit virtutem. hoc enim solum quaeritur, ut quidquid habuerit homo ex deo, toto eo utatur ad gloriam dei.

AccedcTis autem et qui unum talentum acceperat, ait: domine, scio quia homo durus es, et metis ubi non seminasti, et congregas ubi non [*](2 Matth. 25, 26 — 5 Gen. 15, 6 — 13 Vgl. Luc. 6, 21 — 14 Vgl. Matth. 5,5 — 23 II.Cor.8, 15 (Ex. 16, 18) — 26ff Matth. 22, 37 — 31f Vgl. I. Cor. 10,31) [*](6 sic y* Pasch sicut L 7 est2 L ei y 8 fide y 19 <et>; vgl. S. 154, 18 ö. 23 maiori Pasch 24 qui B Pasch < G L 25 deum] eum L 26 anima] mente B 27 virtute y* mente L Pasch)

sparsisti; et timens abii. et abscoadi talentum tnum in terra: ecce habes tuum. respondens autem dominus eius dixit ei: male serve et piger, sciebas quia meto ubi non seminavi, et congrego mbi non sparsi? oportuit ergo te committere pecuniam meam nummulariis, ut veniens recepissem eam cum usuris (25, 24 — 27).

Videtur mihi iste qui unum talentum accepit fuisse inter credentes quidem, non autem et fiducialiter agentes in fide, sed latere volentes et omnia facientes. ut non cognoscantur quasi Christiani. forsitan autem et alii mores eorum non satis erant culpabiles, et quod acce- perunt custodiunt quidem non autem et addunt, neque negotiantur neque fiducialiter agunt in eo; propterea verbum in eis non profecit ad maius neque alios adquisivit. adhuc videntur mihi qui huiusmodi sunt, timorem dei habere et sapere de eo quasi de aliquo austero et duro et inphicabili; sic enim ipsa verba significant respondentis et dicentis: sciebam quia durus es, et quasi qui sciebat eum metere ubi non seminavit et congregare ubi non sparsit. propter quod resporulens ei dominus eius et arguens eum quasi malum servum et pigrum, non quidem confessus est se esse hominem durum. sicut ille arbitrabatur, ceteris autem sermonibus eius consensit dicens ei: sciebas quia meto ubi non seminavi, et congrego ubi non sparsi?

Quomodo autem intellegamus quod vere dominus noster metit ubi non seminavit. et congregat ubi non sparsit? mihi hoc videtur in loco isto: quoniam iustus »seminat in spiritu« , ex quo C1Nr. 281 ß) Or.: καὶ ἅ σπείρει et »metet vitam aeternam« . om- ὁ δίκαιος »εἰς τὸ πνεῦμα«, ἐξ οὖ »θερί- nia autem quae ab altero (id est ζει ζωὴν αἰώνιον«, θεοῦ ἐστι κτῆμα. a iusto viro) seminantur et metuntur ad vitam aeternam. metit deus; dei enim est possessio iustus, qui metit, ubi non ipse seminavit sed ille iustus. [*](7 Vgl. I. Tim. 3, 13 — 24f Vfil. Cal. 6, 8) [*](4 ut] 1. et? Kl 7 agens L 9 mores x minores R 11 profecit Gc B proficit Ga L 13 de2 < ρ 14 ipsa verba B ipsa G L verba ipsa 15 quasi qui] quia R 19 ei Kl et x 21 intellegemus Ga | quod] qm B 24 seminavit G Pasch 29f dei — iustus x (Pasch) deus — iusti R)

consequenter et illud dicemus, πόλιν ὁ δίκαιος »ἐσκόρπισεν, ἔδωκε quoniam iustus »dispersit, dedit τοῖς πένησιν«· ταῦτα δὲ συνάγει ὁ pauperibus« , dominus autem in κύριος εἰς ἑαυτὸν λογιζόμενος· se coUiget universa quantacum- que iustus »dispersit et pauperibus dedit« . metens autem quae non seminavit et congregans ubi non sparsit, sibi conputat et sibi arbitratur esse con- lata, quaecumque pauperibus fidelibus fuerint seminata vel sparsa, dicens ad eos qui bene proximis suis fecerunt: »venite, bene- »epe;inasa γὰρ καὶ ἐδώκατέ μοι dicti patris mei, hereditate reg- φαγεῖν«, τὰ εἰς μικροὺς γενόμενα num quod vobis paratum est. ei; εἰς ἑαυτὸν συνάγων (vgl. Matth. esurivi enim et dedistis niihi man- 25, 40). ducare« et et quia vult metere ubi non seminavit et congregare ubi non sparsit, cum non invenerit, dicet ad eos qui ei non praebuerint metere et congregare: »discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, quem praeparavit pater meus diabolo et angelis eius. esurivi enim et non dedistis mihi manducare« et cetera. nam et vere durus est quod ait Matthaeus) et »austerus« (secundum quod dixit Lucas), sed his qui misericordia dei abutuntur ad negligentiam suam non ad conversionem suam, sicut ait apostohis: »vide bonitatem dei et severitatem; in eos quidem qui ceciderunt severitatem, in te autem bonitatem si permanseris in bonitate« . qui enim bonum iudicat deum, credens indulgentiam accipere si fuerit conversus ad eum, illi bonus est deus. qui autem aestimat eum sic bonum, ut non curet de pec- catis peccantium, illi non est bonus deus sed sed <dures es>; »austerus«; zelans est enim super peccata hominum conteimientium se.

[*](2ff II. Cor. 9, 9 — 13 Matth. 25, 34 f — 20 Matth. 25, 41 f — 23. 30 Vgl. Luc. 19, 21 — 25 öm. 11, 22 — 31 Ex. 20, 5 u. ö.)[*](4 se Pasch (C1) suo x 5/6 dedit pauperibus L 8 ubi R G quae B L 15 pparatum Bc 19 invenit B | non praebuerunt ei μ 23 dixit] ait B L 24 misericordia Gc B Pasch misericordiam Ga L 25 conversionem B Pasch (vgl. Ζ. 28) conversationem GL 28 conversus fuerit B 30 <durus et>; Diehl 31 enim est B)

Tamen, quasi Christo metente quae nos seminavimus et congregante quae nos sparsimus, seminemus »in spiritu« et sparga- C 281 (Mitte) Or.: σπείρωμεν mus »pauperibus« et talentum dei καὶ ἀναφέρωμεν αὐτῷ δεκάτας καὶ non abscondanius in terra. ἀπαρχάς. nec enim est bonus huiusmodi timor nec liberat nos talis timor ab exterioribus tenebris illis, cum fuerimus damnati quasi mali servi et pigri: mali quidem, quia non sumus usi C1 Nr. 281 (Anfang) Or.: πονηρὸς οὖν probata illa pecunia dominico- ἐπειδὴ μηδεὶς ἀπέλαυσεν οὖ ἴσχεν rum vcrborum, cum quibus pot- ἀργυρίου τῶν δυναμένων συνεξετά- eramus negotiari et discutere σαι αὐτῷ τὰ θεῖα μυστήρια. ὀκνηρὸς Christianitatis eloquia et adqui- δὲ ἐπεὶ ἐδειλίασεν ἐργάσασθαι. rere bonitatis dei altiora myste- ria; pigri autem, quia non fuimus operati cum eloquiis dei salutem vel nostram vel aliorum, cum deberemus mittere pecuniam domini nostri, id est eloquia, auditoribus nummulariis qui omnia temptant II 293, 17 An.: τραπεζῖται δὲ οἱ et probant, ut bonum quidem ἀκροαταὶ οἱ τὰ μὲν καλὰ κατέ- dogma et verum teneant, repro- χοντες δόγματα, τῶν δὲ φαύλων bum autem et falsum repellant, ἀπεχόμενοι. ut cum venerit dominus, eloquia illa. quae commisimus nos, cum usuris recipiat et cum additamentis ab eis, qui acceperunt a nobis. omnis enim pecunia. id est omne Π 293, 16 An.: ἀργύρια τοίνυν τοῦ verbum quod habet in se formam κυρίου εἰσὶ τὰ ἔχοντα τὴν βασιλικὴν dei regalem et imaginem verbi τοῦ βεοῦ μορφὴν καὶ τὴν εἰκόνα eius, legitimum est. τοῦ λόγου αὐτοῦ. nummulariis ergo viris iubet credere verbum, qui possunt eius reddere usuram. reddit autem usuras verbi, qui alterum festinat salvare cum eo, sicut ipse salvatus est: sicut Andreas Petrum. Philippus Nathanael, [*](3 Vgl. Gal. 6, 8 — 4 II. Cor. 9, 9 — 7 Vgl. Matth. 25, 30 — 31ff Vgl. Orig. hom. XIII, 1 in Ex. (VI, 270,8): usurae autem sunt verbi dei habere in usu vitae et actuum ea, quae praecepit sermo dei — 32 Vgl. Joh. 1, 40f — Vgl. Joh. 1, 45) [*](1/2 nos — nos G B Lc nos non — nos non La 6 est x* < ρ 31 usurm] usuras L | qui alterura y* qui terum Lc (quia it. La) 32 Petrum y* Petrus L)

Matthaeus pubicanos. et hoc est quod dicit apostolus: »quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere«. similiter et dominus dicit: »nemo lucernam et ponit eam sub modio, sed super candelabrum, ut introe- untes videant lumen« .

Tollite ab eo itaque talentum et date ei qui habet decem talenta (25, 28).

Vides quia tollitur talentum a malo servo et pigro, et datur ei qui habet decem talenta. quomodo autem tollitur ab aliquo, quod datum fuerat ei, et alteri datur bene agenti, ut habeat etiam haec super illa quae adquisivit, non satis facile est explicare — tamen possibile est, quoniam qui idoneum facit in aliquo sensum in dogmatibus veritatis, potest sua divinitate deus auferens sufficientiam ab eo, qui pigrius ea est usus, dare ei qui eam multiplicavit.

Omni enim habenti dabitur et abundabit, ab eo autem, qui non habet, et quod habet auferetur ab eo (25, 29).

Utputa fidem habenti etiam Cluc Nr. 55 (vgl. Π 293, 19) Or.: quae est ex nobis, dabitur gratia οἶον πίστιν ἔχοντι τὴν ἐκ τοῦ ἐφ᾿ fidei quae est ex deo per spiritum ἡμῖν δοθήσεται χάρισμα πίστεως, fidei et abundabit; et quidquid ha- καὶ ἁπλῶς τῷ ἔχοντί τι τῶν ἐκ κα- buerit quis ex naturali creatione, τασκευῆς φυσικῆς ἐνυπαρχόντων cum exercuerit eum, accipit id ip- αὐτῷ βελτιωθὲν προσοχῇ καὶ ἐπι- sum et ex gratia dei, ut abundet et μελείᾳ τὸ ἐνδέον ἀπὸ θεοῦ δοθήσε- firmior sit in eo ipso quod habet. τοι. non enim de sapientia sola, sed de omni virtute intellegendum est nobis quod ait Salomon: »et si fuerit quis perfectus inter filios hominum si abfuerit ab illo sapientia tua, in nihilum reputabitur sic et qui perfectus fuerit in castitate aut in iustitia aut in virtute aut <in>; non fuerit autem ei aut castitas aut iustitia aut virtus aut pietas quae venit ex gratia dei, »in nihilum« reputatur huiusmodi propterea si volumus ut detur nobis virtus perfectior et abundet in nobis, quod perfectum est inter homines per dihgentiam omnimodo [*](1 Vgl. Matth. 9, 9f — II. Tim. 2, 2 — 3 Liic. 8, 16 — 15ff Zum Zitat: Hautsch TU. 34, 2a, 77 f — 26 ff Sap. Sal. 9, 6) [*](1 publicanos Gc. r. B publicanus Ga L 6 itaque ab eo B 16 vom Lemma fehlt v. 30 17 etiam < L 19 ex deo < L (G vac.) qua et G 22 eum x Pasch illud μ | id x* ad ρ 27 abfuerit B Pasch afluerit G afuerit L 28 virtute y* veritate L 28 <in>; 30 reputabitur B 32 per <G)

adquiramus; et postquam adquisierimus, quasi intellegentes quoniam »in nihilum« haec reputantur sine gratia dei, humiliemus nos ipsos manu valida dei« , et orenms »sine ira et disceptatione levantes puras manus« , ut omnium bonorum quae sunt in nobis perfectio detur ex deo, et faciat nos perfectos et acceptabiles deo quasi filios dei.

Iste autcm «qui unum acceperat taletum« et »absconderat« in terra, non solum quasi mahis »et « arguitur, sed quasi inutilis mittitur in tenebras exteriores, ubi nulla Π 294, C An.: σκότος δὲ ἐξώτερόν inluminatio est forsitan, nec cor- φησιν, ἔνθα οὐδεὶς φωτισμός ἐστιν, poralis, nec est respectio dei illic, τάχα μὲν οὐδὲ σωματικός, πάντως δὲ οὐδεμία ἐπισκοπὴ θείου φωτός. sed quasi indigni speculatione dei, qui talia peccaverunt, condemnantur in his, quae extgeriores tenebrae appellantur: forsitan donec intellexerint, ut convertantur et digni efficiantur exire ab eis; forsitan et propter aliam causam (quam nos ignoramus), quoniam legimus aliquem qui fuit ante nos exponentem de tenebris abyssi et dicentem quoniam abyssus est extra mundum foris et tenebrae. consideremus ergo si potest vera εἰ δὲ τὸ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, esse expositio eius, ut exteriores αὕτη δὲ ἔξω τοῦ κόσμου, ὥς φασί tenebras illas intellegamus, ut qui- τινες (vgl. Ζ. 17), xard τοῦτο οἱ dam quasi indigni toto mundo ἀνάξιοι τοῦ παντὸς κόσμου ἐκ- in abyssum illam (quam ille ex- βάλλονται εἰς τὴν ἄβυσσον ἐκείνην, posuit) foras eiciantur, in qua sunt οὐδενὸς φωτίζοντος τὰ ἔξω τῆς τοῦ tenebrae, nemine eas inluminante, παντὸς κόσμου κατασκευῆς. cum sint extra totum mundum.

Cum autem venerit filius hominis in gloria sua et omnes angeli cum eo, tunc sedebit swper sedem gloriae suae; et congregabuntur ante eum omnes gentes, et cetera (25, 31 — 34).

[*](2 Vgl. I. Petr. 5, 6 — 3 I. Tim. 2, 8 — 6f Vgl. Matth. 25, 18. 26 — 16ff Vgl. Philo de opif. m. § 32 (I, 7M): εὖ μέντοι κοὶ τὸ φάναι ὅτι »σκότος ἦν ἐπάνω τῆς ἀβύσσου« κτλ. — 17 Vgl. Gen. 1, 2)[*](2 nos ipsos] nos B nosmetipsos L 3 disceptatione] disceptione GL 6 eixm] ipsum μ 111. prospectio Kl 14 intellexerint x* intellexerunt ρ 27 — 172, 13 (gaudium)] Vgl. Hom. 9 «in « bei Merlin (s. Klostermann und Benz TU. 47, 2, 110): es werden nur einige wichtige Varianten gebucht 27 cum autem] cum G XXXN secundum mathm. In illo tempore dixit ihs discipulis suis: cum L (vgl. Hom. 9) 29 caetera. Omelia Origenis de eadem lectione L (vgl. Hom. 9))

Indiscussus quidem sernio videtur esse manifestus, quasi exhortans homines ad dandum et largiendum et avertens ab omni inhumanitate et parcitate. videamus tamen, quid quaerere oportet in eo propter eos, qui nihil aliud arbitrantur in eo nisi exhortationem humanitatis. certe secundum et gloriosum Christi adventum fore credit omnis ecclesia, quando et filius dei »qui adsumptus est gloria«, cum gloria huc revertetur in specie sua et pulchritudine sua, ut corpus eius sit quale fuit, cum transformatus fuisset in monte coram tribus discipulis coascendentibus ei, ut iam non tribus nec aliis paucis, sed universis gentibus congregatis ante eum appareat. et sedebit super sedem gloriae suae et tunc segregabit malos a bonis — utrum autem omnes ab omnibus qui in omnibus generationibus fuerint, aut illae [*](887) tantum***, quae in consummatione fuerint derehctae, aut illae tantum quae crediderunt in deum per Christum, et ipsae utrum omnes aut non omnes, non satis est manifestum. tamen quibusdam videtur de differentia earum, quae crediderunt, haec esse dicta. quantum ergo ad simphcem textum, nec qui a dextris consistunt aha causa laudantur et in praejjarafum regnum vocantur, nisi propter solam humanitatem, nec qui sunt a sinistris aha causa confunduntur et deputantur in ignem nisi propter inhumanitatem. quid ergo ? si isti, qui humani fuerunt, circa virtutes ceteras neglegentes fuerunt, consquentur taha haec promissa ? aut illi, qui non fuerunt humani, si ahas inpleverunt virtutes, maledicti erunt omnino et in ignem sunt condemnandi et hoc cum ipso diabolo? vides ergo quia necessariam habet sapientiam sermo.

Item tractandum est, utrum in loco futurus est salvatoris adventus in gloria, aut alteram expositionem debemus exquirere. quis enim erit locus ille, ut capiat in uno aspectu et omnes angelos venientes cum Christo et omnes gentes illic congregatas? et de sede gloriae eius quid est dicendum? putas corporale ahquod aubsellium erit, aut [*](1ff Vgl. C1 Nr, 289 Or.: dna δὲ οἱ ἁμαρτωλοὶ μόνην τὴν ἐλεημοσύνην ἀπαιτηθήσονται ἢ καὶ τὴν εὐσέβειαν; πρῶτα μὲν τὴν εὐσέβειαν, ἔπειτα δὲ καὶ τὸ εἰς ἀλλλήλους φιλάν θ ρωπον. — 6f I. Tim. 3, 16; vgl. Act. 1, 11 — 7 Vgl. Jes. 53, 2 — 8 Vgl. Matth. 17, — 20 Vgl. Matth. 25, 41) [*](4 aUud arbitrantxir y (vgl. Hom. 9 Pasch) ~ L 7 sua2 < B 8 coram L Pasch y Hom. 9 10 sedebit y* Hom. 9 Pasch sedeat L 12 qui] quae Pasch 13 Liicke etwa <gentes intellegendae sint>; Koe, 17 a B L Hom. 9 Pasch ad G 27 gloria y* gloriam L gloria: Hora. 9 29 congregandas Pasch)

etiam hoc opus habet interpretatione subtiliore ? propterea qui vult omnia rationabiliter intellegere, multam sapientiam inveniet et in istis. et periculosum quidem est de huiusmodi rebus exponere; sed ne propter intellectus difficultatem plenius tacentes derelinquamus eos, qui moventur in istis ad fluctuandum, pauca de mtdtis (secundum quod possibile est) exponamus. aestimo ergo quoniam erit tempus adventus Christi, quando tanta manifestatio futura est Christi et dininitatis eius. ut non solum milhis iustorum, sed nec aliquis peccatorum ignoret Christum »secundum quod est« , quando et peccatores cognoscent in conspectu suo sua delicta et iusti manifeste videbunt semina iustitiae suae ad qualem eos perduxerint finem. et hoc est quod dicit congregabuntur ante eum ornnes gentes. si enim modo, quando nec omnes cognoscunt Christum »secundum quod est«, ipsi qui videntur cognoscere palam eum cognoscunt, sed in fide tan- tum intrant homines in conspectum eius, quando agnitionem eius accipiunt per fidem, sicut scriptum est: »intrate in conspectu eius in exultatione« — quanto magis recte dicuntur omnes gentes ante eum et constituendae, quando palam omnibus, tam bonis quam malis, tam fidelibus quam infidebbus fuerit factus, ante oculos mentis eorum iam non fidei aut diligentiae alicuius inquisitione repertus, sed ipsius divinitatis suae manifestatione prolatus?

Non in aliquo quidem loco apparebit filius dei cum venerit in gloria sua, in altero autem non apparebit, sed sicut ipse secundum conparationem fulguris exeuntis adventum suum vohiit demonstrare, dicens: »si dixerint vobis: ecce in deserto. nolite exire; ecce in domo, nolite credere; sicut enim fulgur egreditur ab oriente et apparet usque ad occidentem, sic erit adventus filii hominis« . »sicut« ergo fulgur »egrediens ab «, propter quod omnia inplet, »apparet usque ad occedenterm«, sic cum venerit Christus in gloria sua, quod ubique futurus est, et ipse in conspectu omnium erit ubique et omnes ubicpie erunt in conspectu ipsius, et sic constituentur ante sedem gloriae eius, hoc est ante regnum eius et potestatem dominatio- [*](9. 13 Vgl. I. Joh. 3, 2 — 16 Psal. 99, 2 — 19 f Vgl. Gal. 3, 1 — 25 Matth. 24, 26 f) [*](1 subtiUori B 12 dicit x Pasch dictum est Hom. 9 14/15 tantum L Pasch tamen y tn Honi. 9 19 factus y Pasch y manifestus L Hoin. 9 22 non G L Pasch + enim B Honi. 9 23 sed Gc.r. L Hom. 9 Pasch Ga B 26 enim] autem B 27 ergo x* enim μ 28 oriente + et L 28. 29 propter x* Hom. 9 (vgl. Pasch) propterea μ)

nis ipsius. sedes autem eius aut certe quidam perfectiores sanctorum dicuntur (de quibus scriptum est: »quoniam illic sederunt sedes in iudicio« ) aut quaedam virtutes angelicae (de quibus dicitur: »sive sedes dominationes« ). ergo rex saeculorum deus verbum, qui et in forma factus est hominis. sedebit super huiusmodi sedem gloriae suae; et congregabuntur ad eum omnes gentes, iam non dispersae in dogmatibus falsis et multis de eo, et sic erunt ante eum, ut non localiter audiamus omnes gentes fieri ante eum, sicut nec localiter audimus iustos ei dicturos quae sunt dicturi. quamdiu ergo confusi sunt iniqui, nec se cognoscentes nec Christum, sed in erroribus intenebricati tenentur, et iusti quamdiu »per speculum et in aenigmate« vident et »ex seipsos cognoscunt. non secundum quod vere sunt — tamdiu non sunt segregati boni a malis. cum autem propter manifestationem fiUi dei omnes ad intellectum venerint suum, tunc salvator segregabit bonos a malis.

Oves autem dicti sunt, qui salvantur Π 295,2 An: πρόβατα δὲ καλεῖ τοὺς propter mansuetudinem, ἁγίους διὰ τὸ ἥμερον . . . quam didicerunt ab eo qui dicit: »discite a me, quia mitis sum et humilis corde«, et propter quod »usque ad occisionem« venire imitantes Christum, qui »sicut ovis ad occisionem ductus est. et sicut agnus coram tondente se sine voce«, et non simpliciter voce«, sed »coram tondente se sine voce«, id est coram sunt ipsius et diripiente. haedi autem dicuntur mali, qui τοὺς δὲ ἀσεβεῖς ἐρίφους διὰ τὸ πη- aspera et dura saxa male ascen- δητικόν. dunt et per praecipitia eorum incedunt. sic intellege mihi et sanctos adextris, qui dextra opera operati sunt et plenius sunt conversi ad iustitiam, [*](2 Psal. 121, — 3 Col. L 16 — 5 Vgl. Phil. 2, 7 — 9ff Vgl. Ci Nr. 283 An.: νῦν γὰρ ἀναμεμιγμένοι εἰσὶν ἅπαντες — 11 I. Cor. 13, 12 — 19 Matth. 11, 29 — 20 Vgl. Hebr. 12, 4 — 21f Act. 8, 32 (Jes. 53, 7) — 25 Vgl. Hieron. in Matth. 209 B: haedi hoc est peccatores) [*](2 dicentur L 4 et x* Hom. 9 < ρ 7 et1 B L Hom. 9 sed G non] nec L 8 audiamus G | ei] ea L Hom. 9 19/20 mitis sum et humihs B Hom. 9 humihs et mitis sum (vgl. S. 174, 16) G L 20 quod x hoc Hom. 9 23 — voce2 < L (vgl. Hom. 9) 25 qui R G Hom. 9 quia B 26 mole R malo G 28 a] ad G 29 dextra Bc dextera x Hom. 9)

quae semper a dextris est dei. propterea secundum dignitatem actuum suorum dextrorum a dextris consintunt, et acceperunt mercedem >suorum dextrorum dextram regis, in qua requies et gloria est. qui autem ad perversitatem vitae seipsos separaverunt a dextris propter opera sua pessima et sinistra, ceciderunt in sinistram, id est in tristitam tormentorum damnati, propter quod a sinistris consistunt. tunc dicet rex ad eos qui sunt a dextria invitans eos ad se: venite ut quidquid minus fuerat eis, cum perfectius uniti fuerint Christo, consequantur, audientes: venite et facientes. tale est et quod dicit apud Lucam: »auferte talentum ab eo, et date ei qui habet decem. omnis enim qui habet addetur ei, qui autem non habet et hoc, quod videtur habere, auferetur ab eo« . vocat autem illos benedictos patris, addito benedicti patris mei, ut eminentia benedictionis eorum manifestetur, qui benedicti sunt a domino »qui fecit caelum et terram« , et forsitan quia sunt aliqui benedicti inferiores, qui benedicti quidem sunt non autem patris.