Commentariorum Series In Evangelium Matthaei (Mt. 22.34-27.63)

Tunc si quis vobis dixerit: ecce hic Christus. ecce illic, nolite credere. exsurgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabiint signa magna et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi. ecce praedixi vobis. si autem dixerint vobis: ecce in solitudine est, nolite exire; ecce in domibus, nolite credere. sicut enim fulgur exit ab oriente et apparet usqiie ad occidentem, ita erit adventus filii hominis; ubicumque enim fuerit cadaver. illiccongregabuntur aquilae. (24, 23 — 28). Quoniam diximus »abominatio- nem desolationis stantem in loco « esse mendacii verbum τὸ βδέλυγμα quod in loco scripturarum sancto ἢ ὧδε; stare videtur, dicet aliquis: et quomodo quasi non stante ea illic ita dicet aliquis discipulis Christi ecce hic Christm. ecce illic ? alius C1 Nr. 261 Or.: οἱ κατὰ θεωρίαν ἐκλαμβάνοντες τὰ εἰρημένα φασί) ἔστηκε, πῶς ἔστιν ὧδε [*](3ff Vgl. Orig. hom. I, 3 in. lud. (VII, 469, 18): unus dies ipsius est iustitia, alius sanctificatio etc. — 6 Vgl. I. Tim. 6, 20 — 9 Vgl. II. Thess. 2, 8 Eph. 1, 13 — 9f Vgl. II. Cor. 10, 5 — 11 f. 16. 25 Matth. 24. 15 — 15 Vgl. II. Cor. 6, 7 1 salvanda B L 2 ex] a L 3 illae R ille G a (illi G c) enim B L 4 autem < G 16 ab < ρ 21 autem y (L vac.) ergo ρ 22 G c B L, fulgor usw. meist G* 22/23 ab oriente exit B 24 enim < 27 > Diehl)

autem dicet: ecce in solitudine est, alius autem: ecce in domibm ? vide ergo si ad haec dicere possumus, quod ait: ecce hic, ecce illic, quoniam quod dicit ecce hic, ecce illic non extra scripturam foras aspiciendum est. dicet enim qui seducere voluerit nos et defendere contraria veritati: ecce hic Christus, demonstrans verbi gratia hunc evangelii locum. alterius autem erroris auctor dicet: ecce hic Christus, offerens ad exemplum alterum textum. qui videtur defendere mendacii illius verbum quod proposuit vindicare. et sic ex lege, ex prophetis, ex apostolis profert unusquisque quae videntur defendere mendacium ilhid utpote veritatem. vel sic inpletur, quod ait: ecce hic Christus, ecce illic, ostendens non Christum, sed aliquem fictum eiusdem nominis, utputa secundum Marcionis doctrinam et secundum traditiones Valentini aut Basihdis longam fabulositatem aut secumdum ApeUis adversus Pauhim testimonium falsum. erunt autem et ahi phires, qui dicturi sunt discipuhs exdivinis scripturis, coniungentes eis suum proprium sensum: ecce hic Christus, ecce illic.

Si autem dixerint vobis: ecce in solitudine, nolite exire; ecce in domibus, nolite credere. quidam enim secreta quaedam proferentes dicunt: ecce in solitudine. quando ergo secretas et non vulgatas scripturas proferunt ad confirmationem mendacii sui, videntur dicere: ecce in sohtudine verbum veritatis. secretae enim scripturae recte sohtudines appellantur, in quibus aut pauci sunt credentes aut nullus. quotiens autem canonicas proferunt scripturas, in quibus omnis Christianus consentit et credit, videntur dicere: ecce in domibus verbum veritatis. sed nos ilhs credere non debemus nec exire a prima et ecclesiastica traditione nec ahter credere nisi quemadmodum per successionem ecclesiae dei tradiderunt nobis.

καὶ ὁ μὲν ἔξω τῆς πίστεως καὶ τοῦ τῆς ἐκκλησίας κανόνος καὶ τῆς γραφῆς λέγει· ἰδοὺ ἐν τῇ ἐρήμῳ.

vel sic: eorum verborum falsorum professores quidam quidem nec ab initio simulant scripturas, et sic faUere temptant. ideo (aestimo) [*](12ff Vgl. HamackTU 42, 4, 60. 71 — 18ff Vgl. HamackTU. 42, 4, 44f — 21 ff Vgl. Hamack TU. 42, 4, 73 — 26 ff Vgl. Orig. de princ. I, Praef. (V, 8, 27): illa sola credenda est veritas, quae in nullp ab ecclesiastica et apostolica traditione discordat 3 quod dicit y* < L 4 aspieiendum vgl. S. 101, 19. 5 G 10 utputa B 18 quaedam x* < μ 19 ergo] enim 21 verbum G a + est G c B L 25 verbima + est L)

eos serraones, qiii sunt oninino διὸ ἐπιφέρεται· μὴ ἐξέλθητε· ὁ extra scripturam, ostendere vo- γᾶρ σοφίᾳ κοσμικῆ πιστεύσας ἐξῆλθε lens dixit: si dixerint vohis: ecce καὶ γέγονεν ἐθνικός. in solitudine est, nolite exire, de regula fidei. eos autem, qui ad schisma simulant divinas scripturas, ostendere volens dixit: si dixerint vobis: ecce in domibus, nolite credere. quodcumque professi fuerint de scripturis et de mysteriis, quae sunt in eis ad demonstrationem, »nolite credere« quae dicuntur.

ὁ δὲ ἀπόκρυφα ἐπαγγελλόμενος (vgl. S. 94, 26) ἐρεῖ· ἰδοὺ ἐν τοῖς ταμείοις, διὸ ἐπιφέρεται· μὴ πιστεύσητε.

veritas enim similis est fulguri egredienti ab oriente et apparenti usque ad occidentem: qualis est veritas ecclesiae dei; ab ea enim sola »sonus in oninem terram exivit, et in fines orbis terrae verba «, et velociter currit sola vere veritas dei.

Sicut enim fulgur exit ab oriente et apparet usque ad occidentem, ita erit adventus filii hominis. scire autem debemus et illud, quoniam veritatis fulgur non aliquo quidem scripturarum loco apparet, ex alio autem scripturarum loco non defenditur, sed ex omni scriptu- rarum loco, id est sive ex legis sive ex prophetarum sive ex evangeliorum sive ex aposto- lorum scriptura defenditur: et hoc fulgur veritatis ab oriente, id est ab initiis Christi, apparet usque ad dispensationem passionis ipsius, in qua est occa- sus ipsius. et huic tali fulguri similis est adventus filii hominis, id est verbi veritatis. C 1 Nr. 263 Theodor. Her. (sic): τροπικῶς ἡ τῆς ἀληθείας ἀστραπή, ᾗ ἔοικεν ἡ παρουσία τοῦ υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἐν πάσῃ ἐξομαλίζεται νο- μικῇ, προφητικῇ, εὐαγγελικῇ, ἀποεχιενσ στολικῇ γραφῇ, καὶ ἐξελθοῦσα ἀπὸ dvaToAwr, τῶν doycbv τοῦ Χριστοῦ, φαίνεται ἴως τῶν κατὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ πάθους δυσμῶν. [*](13 Psal. 18, 5 — 15 Vgl. Psal. 147, 4 6/7 volens ostendere B 14 exiit G 16 sicut] Secundum Mathm (i. m. XXXI). In illo tempore dixit ihs discipulis suis: siciit L | fulgur enim L 17 erit + et L | hominis + et reliqua. Omelia Origenis de eadem lectione L | autem < L 18 quidem L quem y 19 autem < 20/21 loco scripturarum L 22 ex1 < L 25 hoc y hic L 30 fihi adventus L 31 verbi Kl verbum x)

et sic autem intellegere possumus quod ait: exit ab oriente et apparet iisque ad occidentem. Christus verbum esse et veritas et sapientia dei ostenditur a primo initio creaturae mundi usque ad novissimam apostolorum scripturam (id est a Genesi usque ad apostolicos libros), post quos nullis scripturis ita credendum est sicut illis. aut ita: quoniam »lex et prophetae usque ad Iohannem«, in quibus est veritatis, et oriens quidem est lex, occidens autem »finis legis« sola autem ecclesia neque subtrahit huius fulguris verbum et sensum, neque addit quasi prophetiam aliud aliquid. sed si oportet subtiliter quaerere quod non singulariter dicta est oriens neque singulariter occidens, sed ita: ab orientibus usque ad occidentes, dicemus quoniam una oriens et una occidens »lex et prophetae us- que ad «; alia oriens usque ad occidentem Christus lesus usque ad Paulum, cui no- vissimo apostolorum »quasi abortivo apparuit« Christus.

ὅρα δέ εἰ μία ἀνατολὴ ὁ νόμος, μία δύοις τὸ πέρας τοῦ νόμου· ἄλλη ἀνατολὴ ἕως δύσεως Ἰησοῦς Χριστὸς ἕως Παύλου, ᾧ ἐσχάτῳ πάντων »ὡσπερεὶ ἐκτρώματι ἐφάνη«.

Considera autem et hoc, quoniam unam superivis diximus »abominationem desolationis, quae dicta est per Danielem prophetam, stantem in loco samctp«. superaddit autem quasi de multis enim pseudochristi. generaliter enim unus est Anti- species autem illius mul- tae, tamquam si dicamus: men- dacium generaliter unum est, se- cundum differentias autem fal- sorum dogmatum inveniuntur multa esse mendacia.

C Nr. 261 (SchluB, vgl. Β [Matchristus, thaei] II, 53, 18 An.) Or.: κοὶ γενι- κῶς μέν εἷς Ἀντίχριστος, ὡς τὸ ψεῦ- ἰδικῶς δὲ πολλοὶ καὶ πολλὰ ψευδῆ διδάγματα κοὶ δόγματα.

si enim mendacium nihil differt a mendacio, utputa Basilidis aut Marcionis aut Valentini aut Apellis aut aliquorum similium, unum videtur esse mendacium. si autem secundum diversa dogmata [*](2 Vgl. Joh. 1, 1; 14, 6; I. Cor. 1, 24 — 6. 18 Matth. 11, 13 — 7 Vgl. Rom. 10, —17 Vgl. I. Cor. 15, —220 Vgl. Matth. 24, 15 — 31ff Harnack TU. 42, 4, 71 2 ad < G | dei < L 6 quos B quam G quas L 7 legis 27 generaliter — 31 mendacium < G 31 puta y 33 si x* hi)

mentiuntur, multi sunt qui exsurgunt. hi enim sunt Antichristi; et quicunque post eos surrexerint.

sicut autem veri <verbi> Christi et unius facti sunt, qui a saeculo fuerunt sancti prophetae pro- nuntiantes Christi iiassiones et postmodujn glorias eius futuras, sic mihi intellege secundum unumquemque pseudochristuin multos eius falsos ’prophetas.

ὡς δὲ Χριστοῦ, dhiOov; προφῆται, καὶ Ἀντιχρίστου, ὄντος ψευδοῦς λόγου, ψευδοπροφῆται.

non ergo alicuius unius mendacii doctores, sed omnium pseudoprophetae sunt illius Antichristi, cuius falsos sermones praedicant quasi veros et docent. secundum haec ergo, quae diximus, qui ecclesiastice docent verbum, prophetae sunt Christi; qui autem Marcionis vel alicuius eorum praedicant verbum falsum, prophetae sunt eius Antichristi qui est secundum Marcionem, id est illius mendacii quod introduxit Marcion, et alii falsi prophetae sunt mendacii illius quod est secundum Basilidem, alii vero illius quod est secundum Apellem. similiter dices et de praedicatoribus singularum haeresium. omnia enim persuasoria, quae proferuntur ad defensionem Antichristi verbi. signa sunt illius Antichristi et prodigia: quaecumque suggeruntur a sapientissimo »omnium bestiarum « serpente et magno sensu principe Assyriorum, signa sunt magna et prodigia, ut in errorem inducantur, si possihile est, etiam electi. exaggerationis autem sermo est dicens si possibile est; non enim pronuntiavit neque dixit. ut in errorem mittantur etiam electi, sed ostendere vult quoniam frequenter valde persuasorii sunt sermones haereticorum et commovere potentes etiam eos, qui sapienter audiunt. sed praedicente nobis omnia salvatore neque in solitudinem exeamus neque his qui profitentur Christum in domibus credamus.

His autem, quae diximus, adiciamus adhuc quoniam omnis sermo profitens se esse veritatem, cum non sit veritas, sive apud gentiles sive apud barbaros, aliquo modo Antichristus est, volens seducere [*](6 Vgl. I. Petr. 4, 13 — 13f Vgl. Harnack TU. 42, 4, 135 — 21 Vgl. Gen. 3, 1 — 22 Vgl. Jes. 37 2 surrexerint x* resiirrexerint ρ 3 veri] + > Kl, vgl. C1 15 antichristi eius L 16 introducit G 19 persuasoria] a persuasoribus R 24 dicens < L 29 his] in his R < L | domibus G + esse 81 se L < Origeaes XI 7)

quasi veritas et separare ab eo, qui dixit: »ego sum veritas«. propterea non debemus adtendere eis qui dicunt: ecce hic Christus, non autem ostendunt eum in ecclesia, quae plena est fulgure ab oriente usque ad occidentem, quae plena est lumine vero, quae est »columna et firmamentum veritatis«, in qua tota totus est adventus filii hominis dicentis omnibus qui ubique sunt: »ecce ego vobiscum sum omnibus diebus vitae usque ad consummationem saeculi«. et ubicumque fuerit quod est secundum dispensationem passionis eius cadaver Iesu, qui ideo cecidit ut erigat eos qui ceciderunt, illuc congregabuntur non qualescumque, sed aquilae, discipuli; de quibus etiam propheta dicebat: »pennigerabunt sicut aquilae, et current et non laborabunt, et ibunt et non esurient«, et Salomon in Proverbiis adsimilat eum qui »in deo est dives«, dicens: »paratae sunt ei pinnae sicut aquilae, et convertetur in domum praepositi sui«. et vide, quoniam non dixit: ubicumque fuerit cadaver, ibi congregabuntur vultures aut corvi; sed volens ostendere magnificos et regales esse omnes qui in passionem domini crediderunt, proprie dixit: ubi fuerit cadaver, illic congregabuntur et aquilae.

Statim post tribulationem dierum illorum sol obscurabitur, et luna non dabit lumen suum, et stellae cadent de caelo, et virtutes caelorum movebuntur. et tunc parebit signumfilii hominis in caelo, et tunc plangent se omnes tribus terrae (24, 29 — 30a).

Π 277, 6 An: ὅπου γὰρ τὸ κατὰ τὴν οἰκονομίαν τοῦ πάθους πτῶμο πεσόντος τοῦ Ἰησοῦ, ἵνο τοὺς πεσόντας οτήσῃ, ουναχθήσονται οὐχ οἱ τυχόντες, ἀλλ᾿ οἱ πτεροφυοῦντες μαθηταὶ καὶ xατὰ τὸν Σολομῶνα κατασκευάσαντες πτέρυγας ὡς ἀετοὶ μεγαλοφυῶς καὶ βασιλικῶς, πρὸς τὸ πάθος Χριστοῦ πεπιστευκότες· διὸ οὐ γῦπες, οὐ κόρακες, ἀλλὰ τὸ μὴ νεκροβόρον ζῷον.

[*](1 Joh. 14, 6 — 4 Vgl. Joh. 1, 9 — I. Tim. 3, 15 — 6 Matth. 28, 20 — lOff Vgl. Hieron. in Matth. 197 D: aquilae autem, appellantur sancti, quibus innovata est iuventus ut aquilae, et qui iuxta Esaiam plumescunt et adsumunt alas, ut ad Christi veniant passionem — 15 Jes. 40, 31 — 20 Prov. 23, 5 1 separare x separari R 6 sum < B 10 Iesu Kl, vgl. Π, Christi Pasch eius x 11 ceciderant B Pasch 29 et<B )

CoiLsiderantes maiores propositiones incurrere quam est sensus honiinum, etiam eorum qui plurimum in apientia profecerunt prae aliis, age discutiamus sermonem, primum quidem quaerentes quae facile recipi possunt ad expositionem evangelici textus quasi domino in ipso prophetante; deinde requiremus quae sit veritas horum verborum secundum eos qui altius et subtilius esse aliquid arbitrantur in verbis, servantes consequentiam moralium traditionum etiam in his quemadmodum supra.

dicet ergo abquis: quemadmo- dum in magnis ignibus succendi incipientibus tenebrae ex fumo plurimo videntur extolb, sic in consummatione mundi ab igne qui accendendus est, obscurabun- tur etiani »luminaria «, C v Nr. 23 (vgl. Β [Matthaei] II, 55, 20) Or.: οἶς λεκτέον κατὰ τὸ ῥητόν, ὅτι ὡς ἀπὸ τοῦ πολλοῦ τῆς ἐκπυρώσεως καπνοῦ ἢ ἀπὸ τοῦ μη- κέτι τρέφεσθαι τοῖς ἀναθυμιάμασιν οἱ μεγάλοι φωστῆρες σκοτίζονται καὶ οὐ διδόασι τὸ φῶς, ut, sole obscurato, consequenter obscurationi solis etiam luna inpedita a sole percipere lumen nec proprium lumen dare sinatur. et sic necesse est conprehendant mundi naturam primum tenebrae magnae. sic autem permarcescente stella- rum lumine, reliquum earum cor- pus crassius factum, > non valeat exaltari sicut primum cum a himine ipso portatum extollebatur, cadet de caelo. his accidentibus consequens est caelorum rationabiles virtutes, patientes stuporem, commotionem aliquam pati et conturbari, remotas vide- licet a primis functionibus suis. οὕτω μαραινομένου τοῦ ἐν τοῖς ἄστροις φωτὸς τὸ λεῖπον γεῶδες οὐ δυνάμενον μετεωρίζεσθαι ἔξεδρον ἀπὸ τῶν οὐρανῶν ἔσται, αἵ τε λογικαὶ τῶν οὐρανῶν δυνάμεις ξένον σάλον παθοῦσαι καὶ τοῦ διελη- λυθότος αὐτοὺς πόλιν κατιόντος σα- λευθήσονται, τάχα ἐπὶ τὸ βέλτιον, ita qui haec sic intellegit esse, adiciet quia [*](9ff Vgl. die Einleitung des Origenesscholions C v Nr. 29: οἱ τὴνἐκπύ ρωσιν εἰσάγοντες Ἑλλήνων σοφοὶ τὰ μὲν περὶ ἡλίου κοὶ σελήνης δέξονται, τὸ δὲ ἀστέρας ἐξ οὐρανοῦ πίπτειν οὐκέτι· τὸ γὰρ βαρὺ κοὶ γήινον μόνον ὡς ἐπὶ συγγενῆ τόπον πίπτει τὴν γῆν. ζητεῖς δὲ καὶ τίνες αἱ σαλευόμεναι τῶν οὐρανῶν δυνάμεις καὶ τί τὸ σημεῖον — 15 Vgl. Gen. 1, 16 — 26f (C v)\ Vgl. Hebr. 4, 14 14 succedendus G | est + et G 19 autem] enim L 21 <cum> Kl, vgl. C v ut μ 27 1. alienam ? Benz, vgl, C v 7)

signum filii hominis, in quo cae- τό τε σημεῖον, ᾧ εἰρηνοποιήθη τὰ lestia facta sunt wquae in caelis ἐν οὐρανῷ κοὶ ἐπὶ γῆς φανεῖται, erant et quae in terris«, apparebit, utputa virtus quam operatus est filius hominis suspensus in ligno; et in caelo maxime fulgebit signum ipsius. et homines ex omnihus tribubus, qui prius non crediderunt Chri- stianitati adnuntiatae adhuc au- tem male de ea dixerunt, tunc recognoscentes per signum illud manifestatum plangent se ὡς τοὺς ἀπίστους εἰς συναίσθησιν ἐλθόντας θρηνὴσαι ἐπὶ τῷ κακῶς εἰρηκέναι Χριστιανισμόν. et lamentabunt propter ignorantiam suam atque peccata, quia verbum domini non receperunt.

Alius vero aliter arbitrabitur de his verbis, quoniam (sicut haec verba demonstrant) nec per ignem fiet mundi corruptio, sed per defectionem ipsius. et tali utetur exemplo, quoniam sicut deficiente lumine lucernae paulatim minuitur lumen, sic caelestium luminum deficiente nutrimine, sol obscura- bitur, iam non habens super se venientia spiramenta(vgl. S. 99, 12: . . . ἢ ἀπὸ τοῦ μηκέτι τρέφεσθαι τοῖς ἀναθυμιάμασιν . . .) ab eis. maiore autem kiminari haec patiente, multo magis et luna nec ipsum poterit exhibere splendorem igneum illum et secundum defectiones suas apparentem. his ergo contingentibus super solem, lumen etiam stellarum deficiet, ut quod remanserit in eis quasi terrenum (vgl. S. 99, 20: /. . . τὸ λεῖπον γεῶδες) cadat de caelo, et omnes caelorum virtutes his accidentibus movebuntur. sicut enim in dispensatione crucis »sole deficiente tenebrae factae sunt super onmem terrama, sic et signof ilii hominis apparente in caelo deficiet solis lumen et lunae, adhuc et stellarum, quasi consumptum [*](1 Vgl. Col. 1, 20: der Übersetzer hat anscheinend statt εἰρηνοποιήθη (vgl. C v Ζ. 8) etwa οὐράνια ἐποιήθη zu lesen gemeint — 29 Luc. 23, 45. 44 (Matth. 27, 45) 5 hominis < GL 6 et2] ut y 17 taH y* alius L | utetur vgL S. 101, 3 utitur x 22 luminari μ luminare x 23 ipsa G c. r. 28 virtutes coelorum B)

a raulta virtute signi illius, quo apparente, quae tunc in terris remanserint trihus plangent se. utetur ad haec exemplo Esaiae prophetae dicente hoc modo: »ecce χρηστέον εἰς ταῦτα τοῖς ἐν Ἡσαίᾳ περὶ τῆς ἡμέρας κυρίου enim dies domini insanabilis venit irae et furoris, ponere orbem terrae desertum et peccatores perdere ex ea. stellae enim caeli et Orion et omnia ornamenta caeli non dabunt lumen suum, et obscurabitur in oriente sol, et luna non dabit claritatem suam. et praecipiam orbi terrae mala, et impiis peccata eorum.« item et de loel talia: »ante faciem confundetur terra et movebitur caelum, sol et luna contenebricabunt, et stellae non dabunt himen. et dominus dabit vocem suam ante facieni virtutis suae, quia valida sunt castra eius nimis, quoniam fortia sunt opera verborum eius.« item: «et dabo prodigia in sursum, et in terra sanguinem et ignem et vaporem; sol convertetur in tenebras et hina in sanguinem, priusquam veniat dies domini magnus et praec larus.«

Et his simiha multa invenies in scripturis, si nihil aUud in locis evangehcis aspicere vohieris praeter simphcia verba. nam et secundum hoc quod dicit, tunc plangent se omnes tribus terrae, quasi nulla opus habens interpretatione, accipies de propheta Zacharia καὶ τοῖς ἐν Ζαχαρίᾳ περὶ τοῦ κόφε- αθαι τὰς φυλὰς εἰρημένοις. taha verba: »et erit in illa die quaeram auferre omnes gentes quae venient super Hierusalem, et effundam super domum David et super omnes habitantes in Hierusalem spiritum gratiae et miserationis; et respicient ad me propter quod saltaverunt, et plangent super se planctum sicut super dilectum, et dolebunt dolorem sicut super primo- [*](4 Jes. 13, —11 — 10 Joel 2, 10f — 14 Joel 2, 30f — 25 Sach. 12 914 1 a B L (prae Pasch) < G | quae] qui G a 3 utitur B 4 dicente vgl. S. 104, 2 dicens G a BL dicentis G c.r. 5 enim x* < μ 11 y* contenebricati L 15 terra] + deorsum B | sanguinem — ignem — vaporem G c.r. B — — vapor R G a sanguinis — ignis — vaporis L 19 propter L 22 habens opus L 26 venivmt S. 106, 17 26 r super habitantibus S. 106, 18 29 dolore L = S. 106, 20)

genitum. in illo die magnificabitur planctus super Hierusalem sicut planctus mali granati in campo excisi, et planget se terra per tribus; tribus domus David seorsum et mulieres eorum seorsum, tribus domus Nathan seorsum et mulieres eorum seorsum, tribus domus Levi seorsum et mulieres eorum seorsum, tribus domus Semei seorsum et mulieres eorum seorsum, omnes tribus quae subrelictae sunt seorsum et mulieres eorum « videbitur ergo quibusdam usque huc interpretationem debere producere et nihil discutere supra textum.

Quoniam autem qui loquitur de scripturis divinis debet curare non solum simplices, ut neglegat causa eorum illos, qui possunt abundantius sustinere subtilium verborum naturam, ne forte falsae sint traditiones huiusmodi et nihil tale, quale debet esse quod a deo dici debeat de huiusmodi rebus: et propter huiusmodi ergo viros pauca quaedam. secundum quod possumus, moraliter exponemus. dicent autem huiusmodi homines: quomodo potest dici de sole quoniam obscurabitur lumen eius, cum quando Esaias propheta profectum aliquem solis in consummatione fore declarat, hic autem sermo ademptionem ? similiter et de luna Esaias quidem refert quoniam erit sicut sol, praesens autem sermo, quia non dabit lumen suum. de stellis autem talia dicent, quoniam de terra in caelum multum spatium est, niaxime usque ad zonam mediam in qua non sunt erraticae stellae; secundum considerationem ergo altitudinis eius est aestimare, quoniam nisi supra modum essent magnae stellae, neque ex tanto spatio lumen earum videretur ab omnibus, qui sunt in omni parte terrarum. sicut autem quidam dicere temptant, aut omnes aut plures earum maiores esse quam ipsa est terra (argumento utentes ad commendandam rationem verborum suorum, quoniam omne caelum in modum sphaerae collectum universam conplectitur terram), dicent etiam aliquid tale, quoniam: qui veritatem dictorum istorum simpHciter ex ipso colligunt textu, rem natura ipsa inpossibilem dicunt ut possibilem, ut stellae tantae magnitudinis cadant de caelo. quo enim et cadent, cum magnitudini earum non sufficiat terra nec [*](15 ff Vgl. Hieron. in Matth. 197 E: non deminutione luminis — alioquin legimus solem septuplum habiturum luminis (vgl. Jes. 30) — 16 Vgl. Jes. 38, 8 — 19 Vgl. Jes. 30, 26 - 20 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 104 1 et in die illo S. 106, 21 5 semei (S. 106, 26 y) Kl simeon x 6 qui Ga | relictae B 7 hoe G L 13 et < L 21 usque x* < 24 ex X* < ρ | eorum G L 29 dicunt B 32 cadant ρ)

capere possit, ut ita dicam, magnitudinem duarimi stellarum ? pone tamen capere eam duas vel tres, numquid et tantam multitudinem capere potest ? ne ergo aliquid aliud forte moraliter sentire oportet in scripturis divinis. et audaciae quidem est, necessarium autem; tamen multo tractatu opus est in his locis, qui vult simul et possibilitatem ostendere scripturarum et veritatem.

Dicet ergo obscurandum so- lem esse diabohim qui »trans- Β (Matthaei) II, 55, 2 An.: ἐν δὲ dvayojyfj ἐρεῖς σκοτιζόμενον ἥλιον τὸν διάβολον ἐπὶ πολὺ μὲν μετασχηματιζόμενον ὡς ἄγγελον φωτὸς καὶ πολλοὺς ἀπατήσαντα ὡς ἥλιον, ἐπὶ δὲ συντελείας ἐλεγχθησόμενον σκότος καὶ ὑποκριτὴν ἀνατολῆς.

projiterea de illo intellegi potest quod ait sol ohscurabitur. et dicet honestiorem esse hanc rationem, quam aestimare talem solem passurum obscuritatem. omnes, inquit, consentire convenit absque periculo aliquo huic probato sermoni de huiusmodi sole sic obscurando. et secundum consequentiam huiusmodi solis intellegenda est etiam Juna, quae videtur inluminari σελήνην δὲ οὐ δώσουσαν »τὸ φέγγος« figurat se in angehim lucis« 10 quasi sol multos sefhicit. quoniam ergo in consummatione est arguendus, cum sit tenebrae simulet autem esse se solem. τὴν τῶν πονηρευομένων ἐκκλησίαν, ἐπαγγελλομένην μὲν διδόναι τὸ φῶς, τότε δὲ ἐλεγχθησομένην ἀνατραπέντων αὐτῆς τῶν δογμάτων. ab huiusmodi sole. omnis enim »ecclesia malignantium« frequenter lurnen se habere et dare promittit, tunc autem arguita et manifestata cum reprobatis dogmatibus suis. non dabit claritatem suam. σελήνην δὲ οὐ δώσουσαν τὸ φέγγος τὴν τῶν πονηγρενουμένον ἐκκλησίαν, ἐπαγγελλομένην μὲν διδόνοι το φῶς, τότε δὲ ἐλεγχθησομένην ἀνατρατέντων αὐτῆς τῶν δογμάτων. sed et quicumque sive in dogmatibus sive in virtutibus falsis hominibus quidem veritatem promittebant mendaciis autem seducebant se adtendentes, hi convcnicnter dicendi sunt stellae cadentes de caelo, de caelo autem (ut ita dicam) suo, ubi erant altitudines constitutae extollentes se »adversus scientiam dei«. τοὺς δὲ ἐν ὐψώμασι λόγων ἐπαιρο- μένους »κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ θεοῦ« τοὺς πεσουμένους ἀστέρας ἐκ τοῦ ἰδίου οὐρανοῦ. [*](8 II. Cor. 11, 14 — 22 Psal. 21, 17 — 33 Vgl. II. Cor. 10, 5 6 qui Koe, vgl. S. 142, 17 cui x 12/13 simulet Kl simulat x 18 obscurando x* observando ρ 24/25 arguta B)

ad commendationem autem sermonis huiusmodi utetur exemplo Proverbiorum dicente: »lumen iustorum semper inextinguibile est, lumen autem impiorum « <et adiciet,> scientiam quidem veram (quam inluminaverunt sibi qui audierunt dicentem: »inluminate vobis lumen scientiae«) lumen esse iustorum, falsam autem lumen esse impiorum, et sanctorum quidem lumen semper inextinguibile esse, cadentium autem a veritate lumen extingui. obscurahitur ergo lumen solis illius quem diximus et lunae illius quam exposuimus, sed et *** omnes qui extollunt se »contra scientiam dei«, cadent ab sua, quam arbitrati sunt esse caelum; forsitan et sic convenit quod est dictum: wvidebam satanam sicut fulgur cadentem de caelo«. autem accidentibus de huiusmodi sole et luna et stellis, virtutes caelorum divinae non omnino inmobiles erunt, sed movebuntur, quando arguitus fuerit ille sol et obscuratus, et luna illa non exhibebit claritatem suam, et tales stellae ceciderint, sicut et ludas dicit in epistola sua. tunc quod clarum est apparebit in caelo et omni, qui portavit »imaginem caelestis«. cum autem haec ita fuerint facta, tribus caeli laetabuntur; terrae autem trihus quae imaginem portaverunt terrae, plangent se. adhuc autem pro commendanda huiusmodi sua traditione adiciet dicens, qui hanc fecit interpretationem, quoniam sensibili sole obscurato (ut hoc ita esse concedatur) et luna claritatem non dante et cadentibus stellis nec est possibile esse hominum tribus in terris. si autem possibile non est, utique nec (secundum quod loquitur textus) plangent se tribus terrae. tunc ergo (sicut ait dominus in evangelio) »qui nunc rident«, tunc plangent se, et plangebunt qui sint tribus terrenae. secundum haec et Esaiae sermones et loel temptabit interpretari, qui vult ad moralem expositionem sublevare quae dicta sunt.

Adhuc autem ad ea quae dicta sunt de cadentibus stellis, non sine ratione est adsumere de Revelatione lohannis, de tertia parte [*](2 Prov. 13, 9 — 4 Hos. 10, 12 —9 Vgl. II. Cor. 10, 5— 11 Luc. 10, 18 — 15 Vgl. Judas 13 — 17ff Vgl. I. Cor. 15, 49 - 25 Vgl. Luc. 6, 25 - 26 Vgl. S. 101, 3ff 1 utetur GR utitTir B utentur L 2 dicenti G 3 <et adiciet,> Kl 9 Liicke Diehl Kl (es fehlt der Begriff stellae) 10 quam y* qua se L 14 sol et obscuratus y* obscuratus sol L 16 et omni R G a et omnis G c.r. BL 1. vel omni ? Kl 24 plangent] et plangent L | ergo] autem B 25 plangebunt G L plangent B 26 qui sint tribus y* quis in tribus L | terrenae y* terrae L)

stellarum tracta a cauda draconis in terram. dicit enini ita: »et visum est aliud signum in caelo, et ecce draco magnus rufus, habens capita septem et cornua decem et super capitibus suis coronas septem, et cauda eius traxit tertiam partem stellarum caeli, et misit eas in terram« omnia haec exponere singillatim de capitibus septeni draconis, quae forsitan possunt referri vel ad aliquos principes rerum nequitiae, sive ad tanta ducentium »ad mortem« peccata, non est temporis exponentur autem tempore suo in Revelatione lohannis. sed nec decem cornua dicere (quoniam sunt regna serpentinae malitiae et habentia serpentis naturam, [et] super pectore et ventre incedere per peccata) nec modoexponere tempus est, quid <sit> narratio praesens septem diadematibus quae draco videtur habere super septem capitibus suis (utputa diademata per singulos qui vincuntur suscipit aliquod caput draconis).

Horum autem principales expositiones atque probationes oportet fieri, cum ipse hber propositus fuerit nobis ad exponendum; nunc autem hoc solum oportet de Revelatione illa exponere, quoniam cauda draconis »traxit tertiam partem stellarum caeH, et misit eas in «. aestimo enim quoniam, qui debet audire: »post dominum deum tuum « et »venite post «, et ad haec quidem obstruit aures suas peccatum autem sequitur, trahitur a cauda draconis vadens post eum. si autem contigerit eum, qui sic vixit ut audiat: »vos estis lux mundi«, et aliquando splenduerint opera eiiis bona, hic constitutus stella et in caelo habens conversationem, si avulsus fuerit a dracone in terram, hic erit stella a cauda draconis tracta et missa in terram. sic stellae a cauda draconis trahuntur et mittuntur in terram. sunt autem ahae (quarum pars ahqua obscuratur et, quod maius est quidem, luminosum est), quas videtur ostendere de Revelatione sermo sic habens: »et quartus angelus tuba cecinit; et percussa est tertia pars soHs et tertia pars lunae et tertiapars stellarum, ut obscuretur tertia [*](1 Apoc. 12, 3f — 7 Vgl. I. Joh. 5, 16 — 8 Vgl. TU. 38, 3, 45 — 10 Vgl. Gen. 3, 14 — 18. 21 Vgl. Apoc. 12, —19 Vgl. Sir. 46, 10? — 20 Matth. 4, 19 — 22 Matth. 5, 14 — 24 Vgl. Phil. 3, 20 — 29 Apoc. 8, 12 1 a < B 3 capitibxis suis R G L capita sua B | coronas R G c B cornua G a 8 exponentur x* exponetur ρ | nec Kl et x 10 habentia Koe liabentis x | [et] super Kl et semper x 11 sit Kl 13 vincuntur y* iungvintur L 15 horum y* has L 18 eas y* eam L 20 et2 < G 23 splenduerunt G 27 pars alia L 28 de revelatione] revelationis B 30 solis — pars2 y* <)

pars eorum.« sunt autem quidam, qui nec omnino servaverunt dictum est: »sic luceat lumen vestrum coram «, nec omnino extincti et obscurati sunt sed ex parte. quidam enim propter scientiam quideni fulserunt sicut splendor caeli, quidam autem propter conversationem facti sunt sicut stellae caeli. sed videmur quibusdam non consequenter secundum praecedentes expositiones haec protulisse et pro parte exposuisse, quoniam illic quidem stellas casuras diximus, qui videbantur fuisse stellae non autem erant. hic autem de his, qui vere fuerunt stellae et aut ad plenum ceciderunt aut ex parte. ad quos respondemus quoniam proferentes exempla haec quae protulimus hoc demonstravimus, quia omnino steUae homines sunt intellegendi, non quales stellae. alioquin ille locus suam habet interpretationem et hic suam.

Tamen his ita factis parebit signum filii hominis in caelo, et plangent se tunc tribus terrae. ad haec non est absurdum uti exemplis Zachariae prophetae ita habentibus: »et erit in illa die quaeram auferre omnes gentes quae veniunt super Hierusalem, et effundam super domum David et super habitantibus in Hierusalem spiritum gratiae et miserationis; et respicient ad me quoniam saltaverunt, et plangent super se planctum sicut super dilectum, et dolebunt <m> super primogenitum. et in die illo magnificabitur planctus in Hierusalem sicut planctus mali granati excisi in campo, et planget se terra per tribus; tribus domus David secundum se et mulieres eoruni secundum se, tribus domus Xathan secundum se et muHeres eorum secundum se, tribus domus Levi secundum se et mulieres eorum secundum se, tribus domus Semei secundum se et mulieres eorum secundum se, et omnes rehctae tribus secundum se et muHeres eorum secundum se.« omne igitur terrenum agmen cum sit tribus quod esse sibi ipsi adtribuerunt, maxime si oportet in aliquo peccatorum abundantius plangere, plangent cum simihbus suis.

Arbitror autem per haec ostendi differentias eorum qui videntur in fide fuisse et in suo agmine. non autem placuerunt cleo. est ergo [*](2 Matth. 5, 16 — 16 Sach. 12, —14 — 32 Vgl. I Cor. 10, 5 — 32ff Vgl. Hieron. in Zach. 905: in David regia tribus accipitur hoc est luda, in Nathan prophetalis ordo describitur, Levi refertur ad sacerdotes ex quo ortum est sacerdotium; in Semei doctores accipiuntur, ex hoc eniyn tribu magistrorum 1 quidam autem L 4 caeH] solis ? Benz 5 caeli x* < μ 10 demus x* respondeamus μ 12 quales x 1. corporales ? Kl 20 > Koe, vgl. S. 101, 29 25 levi] david G 26 semei] symeon L = S. 102, 5 27 eti < S. 102)

domus David plangens, qui ex populo constituti digna planctu egerunt aut de regibus et magnatibus. qui autem ex doctoribus male vixerunt, sunt tribus Nathan plangens, quoniam Nathan fuit propheta; docere autem est prophetare. ita qui sunt peccatores ex his, qui praejjositi fuerunt ecclesiae et sacerdotium habuerunt iniunctura et non bene dispensaverunt praeposituram suam, tribus sunt domus Levi plangens. et verum quidem dicere, vel de his quas diximus vel de tribu Semei, dei solius est. nos autem in praesenti putamus, quoniam omnes, qui catechizati fuerunt et instructi sunt divino mysterio, nec fuerunt ordinati in aliqua tribuum, quas diximus supra, et peccaverunt peccata gravia (quales sunt pknimi laicorum), tribus sunt Semei, reliqui auteni homines quas dixit tribus relictas, quas non specialiter nominavit. non autem qualecumque est opus dicere et de mulieribus singularum tribuum plangentibus se secundum se. et vide si potes in singulis quibusque classibus eos quidem, qui corporaliores et mundialiores fuerunt, dicere mulieres, qui autem eoruni conparatione meliores fuerunt, viros fuisse.

Et videbmit filium Jiominis venientem in nubibus cum virtute et gloria multa (24, 30b).

Quoniam videtur suscepisse ecclesia catholica cum aliis traditionibus etiam de Christi adventu secundo quoniam erit in gloria, manifestum est. utrum autem, secundum quod scriptum est in hoc loco, nubes corporales atque sensibiles aestimare debemus vehiculum esse ipsius et secundum huiusmodi nubes multam illam virtutem et gloriam expectare debemus, aut iuxta observationem verbi simplicioris etiam moraliter est considerandum, aut nec omnino observare debemus simplicitatem verbi sed solummodo moralem exsequi intellectum, non cuiuscumque est deliberre et diligenter scrutari singula loca, et postquam tractaverit verbum secundum ea. sic pronuntiare quid potissimum verius sit eorum et continens evangelicum sensum et voluntatem Christi, qui ista locutus est. sed age nos pauca de modica virtute, si tamen vel ipsam habemus, exponamus his in locis. agmina puUularunt. reliquas trihus tacuit, quae non habent aliquod privilegium dignitatis; in eo autem quod ait »omnes tribus reliquae . . . «, universas absque nomine comprehendit

[*](1ff Vgl. Sach. 12. 12 f — 12 Sach. 12, 14 7. 11 semei x simeon μ, vgl. S. 106, 26 7 quas Diehl quae x 8 putamus Kl aptamus x 9 divina mysteria y 10 ornati B 29 verbum] locum R 32 his <)

Et primum quidem secun- dum textum videbunt oculis cor- poralibus filium hominis in specie humana venientem super Β (Matthaei) II, 56, 6 An.: υἱὸν δέ ἀνθρώπου ἑουιόν φησιν ὡς ἐνσώματον ἐλευσόμενον nubibus supernis, quae ideo nubes caeli dicuntur, cwn virtute et gloria multa. et conveniunt huic expositioni quae superius in evangelio dicuntur hoc modo: »cum adsumpsisset lesus Petrum et lohannem et lacobum, eduxit eos super montem excelsum nimis seorsum. et transfiguratus es coram eis, et splenduit facies eius sicut sol, et vestimenta eius facta sunt sicut lumen. et visus est eis Moyses et Helias conloquentes cum eo«. »et ecce (inquit) nubs hicida obumbravit et ecce vox de nube dicens: hic est filius meus dilectus, in quo conplacui; ipsum audite.« sicut ergo quando »transformatus est, et facies eius sicut sol et vestimenta eius facta sunt sicut lumena et »vox« venit »de nube dicens: hic est fihus meus dilectus, in quo conplacui«, sic, cum venerit iterum, forsitan in speciem transformabitur gloriosam, aut sicut tunc transformatus est coram tribus discipuHs suis, po- stea veniet non super una nube, sed super multis, quae erunt ve- hiculum eius. quoniam autem consequens est ut in meliorem gloriam reformetur, quam fuit transformatus in monte, mani- festum est ex eo quod tunc quidem propter tres tantummodo transformatus est, in consummatione autem mundi totius apparebit in gloria multa, ut videant eum omnes in gloria. Β (Matthaei) II 56, 14 An.: ὥσπερ δέ, ὅτε μετεμορφώθη ποραλαβὼν τοὺς τρεῖς μαθητάς, νεφέλη φωτεινὴ ἐπεσκίασεν αὐτούς, οὕτως ἐν τῇ δευτέρᾳ παρουσίᾳ ἐνδοξότερον μετα- μορφωθεὶς ἐπὶ πλειόνων ἥξει νεφε- λῶν, ὡς ἂν οὐ τρισὶν ἀλλὰ πλείοσιν ὁρώμενος. et tunc quidem descendens »lucida nubs adumbravit «, postea autem multae nubes portabunt »filium hominis « cum vehiculo digno gloriae suae.

[*](8 Matth. 17, —3. 5 — 14 ff Matth. 17, 2. 5 — 33 Matth. 17, 5 6/7 convenit y 11 sicut lumen facta sunt B 12 usw. nubs G a nubes G c B L 14 transfiguratus B 17 in < B 28 propter tres x* tribus μ Paseh 30 totius mundi B Pasch 33 lucida nubes descendens B)

Dicet autem aiiquis, quoniaiu sicut in fictione liominis accepit deus »limum de terra« et »finxit «, sic, ut appareat Christi, accepit deus de caelo et de caelesti corpore et corporavit primum quidem in nubem lucidam, in consummatione auteni in nubes lucidas, propter quod et nubes caeli dicuntur, secundum quod et limus terrae est dictus. et decet patrem talia miranda donare filio suo, qui »seipsum humiliavit«, et propter dilectionem »non arbitratus est esse se aequalem deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens«, et factus est »agnus dei« ut tollat »propter « enim »et deus superexaltavit eum et donavit illi nomen quod est super omne nomen«. non solum autem eum secundum spiritum, sed etiam secundum corpus (ut per omnia sit exaltatus), et corpus, quod suscepit de virtute altissimi et de virgine huiusmodi ministerium ministrante. debebat enim et honorari ut et super talibus nubibus veniret; forsitan super nubibus animatis et rationalibus, ut ne sine anima et inrationabile esset vehiculum filii hominis glorificati, sicut fuit sine anima currus. inrationabiles autem equi, in quibus visus est adsumi Helias secundum scripturam dicentem: »et ecce currus ignis et equi ignis«.

Quoniam autem animatae et rationabiles nubes erunt, quae erunt vehiculum filii dei, proferimus exempli causa quod dicitur: »et veritas tua usque ad nubes«, et iterum: »mandabo nubibus pluant super eam pluviam«, maxime autem ex eo quod dicitur: ecce nubs lucida adumbravit eos, et ecce vox de nube dicens«, quia nubs filii erat pater, sed (ut ita dicam) verbum dei factum est ad eam, sicut factum est ad prophetas. et sicut qui audit Esaiam dicentem: »filios genui et exaltavi, ipsi autem me spreverunt«, Esaiam sed deum patrem audit in Esaia, sic qui audiebant de nube vocem dicentem »hic est filius meus«, non nubem, sed patrem in testificantem gloriae filii audiebant. si ergo ante passionis dispen- [*](2. 6 Vgl. Gen. 2, 7 — 7 Phil. 2, 8. 6f — 9 Joh. 1, 29 — 10 Phil. 2, 9 — 10ff Vgl. Hieron. in Jes. 290: ascendit dominus super nuhem levem (Jes. 19, 1), corpus sanctae virginis Mariae . . . rel certe corpus suum, quod de spiritu sancto conceptum est — 13 Vgl. Luc. 1, 35 — 19 IV. Regn. 2, 11 — 22 Psal. 56, 11 — Jes. 5, 6 — 27 Jes. 1, 2 — 28f Matth. 17, 5 1 finctione x 6 dicet ρ 9/10 peccata mundi B 14 enim et y (Pasch) < L 19 ignis1] ignitus L igneus μ 23 eam] illam L 24 B 29 meus + dilectus L)

sationem talis fuit nubs prophetans, quid debemus dicere de nubibus caeli super quibus venientem filium hominis videbunt cum virtute et gloria mtdta qui viderint eum tunc ? et si quidem, ut ne terram calcaret filius dei in Hierosolyma, diligentes eum »straverunt vestimenta sua in «, neque asellum qui portabat eum volentes terram calcare, quid mirum si pater et deus omnium nubes sternat caelestes sub corpore filii descendentis ad opus consummationis ? et primum quidem venit lesus cum virtute et gloria qua glorificaverat eum pater, ex qua virtute »faciebat signa et prodigia in « et »omnem infirmitatem et languorem« sanabat; propter quam et dicebat: me aliquis; ego enim scio virtutem de me exisse«. omnis autem virtus conparatione virtutis illius multae, cum qua in fine venturus est, modica erat; virtus enim erat exinanientis seipsum. virtus autem illa multa, de qua scribitur: videbunt filium hominis venientem super nubibus cum virtute et gloria multa, erit dei verbi, qui restitutus est in statum quem habuit »a principio apud deum«, priusquam seipsum. sic et multam gloriam eius intellege, incipiens a gloria vultus Moysi et transiens ad Heliam, qui visi sunt in gloria quando »facta est species vultus« filii dei »altera« et mutatum est intellegens autem etiam quod dicitur: »si enim quod evacuatur per gloriam, multo magis quod manet in gloria«, videbis multam gloriam filii, de qua scriptum est: cum virtute et gloria multa.

Adhuc autemmagisintelleges, de qua loquitur textus. accipiens de > quod taliter habet: »et cum haec dixisset, videntibus illis elevatus est, et nubs suscepit eum ab oculis eorum. et cum intenderent in caelum eunte illo, τρόπον ἑθεάσασθε αὐτὸν πορευόμενον ecce duo viri steterunt in vestibus albis, qui et dixerunt: viri Galilaei, quid statis aspicientes in Β (Matthaei) II, 56, 7 An.: καθὰ καὶ ἀνελήφθη ἐρχόμενος ἐν νεφέλαις, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσιν ἔφησεν ὅτι »νεφέλη ὑπέλαβεν αὐτόν, κοὶ ἰδοὺ ἄνδρες δύο εἶπον αὐτοῖς· οὗτος ὁ Ἱησοῦς οὕτως ἐλεύσεται, ὃν εἰς τὸν οὐρανόν«. [*](4 Matth. 21, 8 — 8 Vgl. Joh. 17, 5 — 9 Act. 6, 8 — Matth. 4,23 — 10 Luc. 8, 46 — 13. 16 Vgl. Phil. 2, 7 — 16 Vgl. Joh. 1, 1 — 18 Vgl. Ex. 34, 35 — 19 Vgl. Luc. 9, 29 — 20 II. Cor. 3, 11 — 26ff Act. 1, 11 4 ierosolimis L 21 gloria μ gloriam x 24 quo y 25 actu cum (+ volumine) μ actu Χ + apostolorum G c 29 euntem illum B 30/31 veste alba B L)

ccieluiu ? hic Iesus, qui receptus est a vobis in caelum, sic veniet quemadmoduni vidistis eum euntem in caelum«, si enim credimus istis, quibus nubs dicitur eum suscepisse et sustulisse in caelum, quomodo non secundum textum veniet de caelo. sicut viderunt eum »euntem in caelum« discipuli eius ? et in lohannes similiter dicit: »ecce veniet cum nubibus, et videbit eum omnis oculus et quicumque eum conpunxerunt«. intellegat autem potest, utrum id ipsum est super nubibus caeli venire eum et »cum nubibus« eum venire, aut aliae quidem sunt nubes super quibus aliae autem »cum quibus« veniet. considera autem in visione Esaiam dicentem: »ecce dominus sedet super nubem levem. et veniet in Aegyptum«, utrum Aegyptum dicit hanc, quae communiter aut totum mundum. secundum enim ipsum lohannem locus in quo dominus eorum est crucifixus«, »vocatur Sodoma et «, sive totus mundus sive ludaea Sodoma et Aegyptus appellatur. qui autem »super nubem « veni <e>t in in primum ascensionem faciet in ludaeam (rationisest enim venientem eum iterum, illic primum fieri). »Sodoma« autem »ubi dominus eorum crucifixus est« appellatur, sicut et aliquando dictum est popuhim illum et principes eius: »audite verbum domini, principes Sodomorum; adtendite legem dei, plebs Gomorrhae«.

In his traditionibus utetur etiam illud quod dicitur: »rapiemur in nubibus obviam domino in aerem, et sic semper cum domino erimusf, et dicet: si beati homines in nubibus rapientur in aerem, quid mirum est in nubibus filium dei venire cum virtute et gloria multa ? item nubs obumbrabat populum venientem ex Aegypto. si ista creduntur, quomodo non consequens est domino populi vehicuhim fieri nubes caelestes, ut sedeat super eis ? si autem recipitur liber, [*](8 Apoc. 1, 7 — 13 Jes. 19,1 — 16 Apoc. 11, 8 — 18 Vgl. Jes. 19,1 — 20 Vgl. Apoc. 11, 8 0151 22 Jes. 1, 10 0151 24 I. Thess. 4, 17 0151 28 Vgl. Ex. 13, 22 1 receptus] assumptus L 5 eum dicitur B 7 revelatione + beati B 9 quicumque y* qui L | conpunxerunt eum G c B (non punx. evmi G a) eum non punxerunt R eum pupugerunt L 12 aegyptia L 15 aut G a B L an G c | enim] eum B 16 locus + enim B 18 >t Kl 24 utitur G L 28 obumbrat L)

qui dicit, quoniam sapientia est, quae »facta est« populo tunc nubis in die et flamma ignis in nocte«, dicet aliquis nubes super quibus videbunt filium hominis venientem, »virtus altissimi« est et »spiritus sanctus«, quae fient ei in nubibus caeli; ut illis invectus. cum sit ergo fortior et non contemptibilis ratio haec, qui vult quidem secundum utrumque modum suscipere, quae dicuntur, non reprobabit, et si dixerit quis intelligibiles nubes, in quibus veniet filius hominis, sive sanctas et divinas virtutes sive beatissimos prophetas. et dicet, qui secundum et gloriosum verbi adventum futurum hominibus in consummatione saeculi moraliter confitetur, sicut supra diximus traditum, sed non destruet etiam textum. qui autem dispiciens gloriosum et admirabilem textum loci et sicut »dei amicus« solo spiritali putat consistere verum, ignoscendum esse dicet quasi pueris et parvulis in Christo« eis. qui corporaliter suscipiunt cum multa autem virtute venit cottidie adanimam omnis creden- tis secundus verbi <dei> adventus in nubibus propheticis <et aposto- >, id est in scripturis prophetarum et apostolorum, quae manifestant eum Β (Matthaei) II, 56, 20 An.: ἐν δἐ ἀναγωγῇ ωεφέλαι, ἐφ’ ὧν ἔρχεται ὁ κύριος, αἱ θεῖαι γραφαὶ τὴν ἔνδοξον τοῦ deov λόγου ἐπιδημίαν et in omnibus verbis suis veritatis lumen ostendunt et exorientem eum divinis et super humanam naturam intellectibus suis declarant. sic autem eis, qui intellegunt, manifestatorum dogmatum in prophetis atque apostolis dicimus apparere etiani gloriam midtam, quae in secundo verbi adventu videtur.