Commentariorum Series In Evangelium Matthaei (Mt. 22.34-27.63)

Nunc autem ipsum textum evangelii declaremus. diximus stantem quidem in Ιοcο sancto abominationem desolationis principem esse qui Hierusalem circumdedit exercitu. itaque quoniam pessima contigerunt his qui tunc fuerant in ludaea. ideo haec futura prophetans [*](4 Vgl. Dan. 9, —26 Θ΄) — 5f Vgl. Prov. 1, 20f — 10f Vgl. S. 82, 13f und vgl. über die Benutziing des Josephus Harnack TU. 42, 4, 50 — 12 Vgl. Dan. 9, 26f Θ΄) — 14 Dan. 9, 25 Θ΄) — 16 Gen. 49, 10 — 17 Dan. 9, 26 Θ΄) — 19 ff Dan. 9, 27 Θ΄) — 22 Vgl. Matth. 23, 38 1 qui y* quae L 6 propterea μ 7 additas septimanas septem G 27 danihel Ga L | quem < ρ 30 stantem Kl stare Origenes XI 6)

populo dominus dicit: tunc qui in ludaea sunt, fugiant in montes. et talia fuerunt quae eontigerunt in tempore illo, ut ita dicamus, ut qui esset super tectum domus, non haberet tempus descendere et tollere aliquid de domo sua, et qui in agro non posset reverti in civitatem et tollere vestimentum suum. et non erat tunc tempus misericordiae neque super praegnantes neque super lactantes neque super infantes earum; ideo dicit (quantum ad verba dico): »vae praegnantibus et nutrientibus in illis «. et quasi ad ludaeos loquens, qui arbitrabantur in sabbato non oportere vel agere vel ambulare viam amplius quam est sabbati iter, ideo dicit: »orate autem ne fiat fuga vestra in hieme vel «; non solum enim in »sabbato«, sed etiam in »hieme« pessimum erat salutem quaerere per fugam.

Refertur autem ab his qui ludaicam historiam conscripserunt de illis quae tunc contigerunt, quoniam »tribulatio magna « facta est populo »qualis numquam fuit ab initio mundi usque « ad tempus Christi. sed nec postea fieri potest ut talia eis contingant, propter quod ausi sunt manus inferre super verum Christum dei, cuius mysterium et nomen venerans David dicebat de Saule se persequente et occidere se volente: »non iniciam manus meas in Christum domini «, praecisionem autem dierum illorum futuram »propter electos « dei qui credunt in Christum, adbreviationem intellegimus dierum illorum. tunc autem in magna calamitate populo constituto et electis qui sunt in ludaea pericula patientibus, multi seductores dicebant: »ecce hic Christus, ecce illic «. quos observare docens discipulos suos dicebat: »tunc si quis vobis dixerit: ecce hic Christus, ecce illic, nolite credere; surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt signa magna et prodigiaw. dicere autem quis potest aut Simonem Magum, qui dicebat se esse virtutem dei magnam, aut si quis ei similis fuit, volens »seducere, si possibile esset, et elector «. haec praevenientes diximus, non adicientes in hoc loco aliam expositionem nisi eam quae secundum textum est, propter eos qui traditione simplici delectantur, ut quae videntur eis utilia diceremus, quoniam haec dominus futura prophetans praescius veritatis exposuit.

[*](7 Matth. 24, 19 — 10 Vgl. Act. 1, 12 — Matth. 24, 20 — 13 Vgl. zu S. 81, 10f — 14Matth. 24, 21 — 17 Vgl. Matth. 26,50 — 19 I. Regn. 11 — 20. 29 Matth. 24, 22 — 23 Matth. 24, 23 — 24 Matth. 24, 23f — 27f Vgl. Act. 8, 9f 2 ut2 < y 4 agro + erat L 10 ne] ut ne B 16 aiia L | propterea 18 se y* < L 19 domini + inquit Gc 23 dicent G 31 est < traditioni G L)

Si autem oportet, propter eos qui volunt et possunt, ascen- ἐπεὶ δὲ dere verbo ad altiora, replicenius ab initio proposita evangelii verba et, secundum quod possumus, exponamus eadem iterum spiritaliter.

Β (Matthaei) II, 48, 13 An.: καὶ ἀναγωγῆς δεῖται τὸ ῥητόν,

et primum quidem suscipiamus verbum de abominatione desolationis stante[m] in loco sancto. debetenim qui legit diligens esse et intellegere, ut non seducatur a desolationis abominatione. locus igitur sanctus intelligibilis est omnis dictio scripturae divinae, quam locuti sunt sancti prophetae qui fuerunt a saeculo, Moyses et post eum ceteri; non solum autem, sed etiani dictio evangelistarum vel apostolorum lesu Christi. in hoc ergo loco sancto omnium scripturarum tam veteris testamenti quam novi Antichristus, quod est falsuni verbum, stetit frequenter, per hoc ipsum quod stare videtur in scripturis divinis, ostendens se quasi sit deus et quasi ipse sit Christus dei verbum, et ipse est abominatio desolationis. est enim frequenter videre in argumentationibus impiis dogmatum apud haereses hanc ohominationem desolationis, lationis, id est Antichristum falsum verbum, Vgl. C Nr. 255 (= Β [Matthaei] 11,48,14) Or.: βδέλυγμα ἐρημώσεως) κατὰ ἀναγωγὴν ἑτερόδοξος λόγος καὶ ἀσεβὲς δόγμα εἰσαγόμενον ἀπὸ τῶν ῥητῶν τῆς γραφῆς, οἷς χρῶνται οἱ ἑτερόδοξοι. τὸ δὲ »ἑστὸς« δηλοῖ ὅτι κατασκευαῖς βεβαιοῦν θέλει τὰ ἑαυτοῦ δόγματα ὁ Ἀντίχριστος λόγος. abominationem desolantem a deo omnem hominem, qui receperit eam in se aboniinationem adversantem veritati, extollentem se super omne verbum quod est extra eum, quod adnuntiatur esse verbum dei, extollentem se et super omne quod unusquisque hominum colere [*](19ff Vgl. Hieron. in Matth. 195 B: ahominatio desolationis intellegi potest et omne dogma perversum; quod cum viderimus stare in Ιοcο sancto, hoc est in ecclesia, et se ostendere deum etc. — 19f. 29ff II. Thess. 2, 4 9 stante ρ 21 dei x* deus ρ | ipse] ipsum y 24 dogmatibus G 30 esse verbum dei (dni R G) extollentem se et super omne quod X* esse extollentem se et super omne verbum dei quod ·ρ 6)

vult, sive vere sive mendaciter (nam uniunquodque haeresium dogma non solum veritati adversatur, sed etiam ceteris dogmatibus similiter falsis), et quoniam sic extollitur, ut etiam in templo scripturarum sedeat, per ipsum templum, id est per ipsas scripturas, volens se ostendere quoniam ipse vere est deus verbum.

Semper ergo qui divinas legit scripturas intellegat eas, maxime quando viderit abominationem desolationis

ἀεὶ μέν οὖν τὸν ἀναγινώσκοντα μάλιστα] δεῖ σπεύδειν νοεῖν τὰς γραφάς, μάλιστα > ὅτε δόγμα φανερὸν εἰς ἐρήμωσιν τῆς ψυχῆς πρόκειται φέρον εἰς ἐρήμωσιν τὴν ψυχὴν κτλ. Β).

(secundum ea quae diximus) stantem in eo quem exposuimus loco sancto sanctarum scripturarum. qui autem intellexerit eum, destruet eum vera traditione, id est »inluminatione adventus « Christi qui est veritas, eum verbum quod in alieno loco sancto stare videtur, et intellegens talem ahominationem desolationis inritam faciet eam, et eiciet a loco sancto in quo stare videtur. maxime autem destruet eum Christus, qui loquitur in eo, verum lumen. iste autem Christus, si in aliquo loquatur volente audire et prodificari, non infirmatur, sed omne falsum verbum, quod est abominatio desolationis stans in loco sancto et sedens in templo dei (quod est Antichristus) »interficiet spiritu oris « per eos qui se praebuerint capaces ipsius, quod verbum falsum frequenter non stat, sed etiam sedet in templo, quando quasi rationabiliter et bene constructum videtur. qui autem vident hanc abominationem desolationis. ita ut possint de ea dicere: »non enim versutias eius ignoramus «, in eo dum legunt intellegentes, quae vera sunt. fugiant falsum, et recedant ubi eos mendacium conprehendere non valebit.

Non autem potest conprehendere mendacium eos, qui ex ludaea litterae fugiunt ad spiritalia et intelligibilia et sublimes veritatis montes. ut autem intellegamus: fugiant in montes, accipe in exemplum quod dicitur manifeste de fuga laudabili, quale est quod ait apostolus: [*](1ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 61 — 14 II. Thess. 2, 8 — Vgl. Joh. 14, — 18 Vgl. Joh. 1, 9 — 18f Vgl. II. Cor. 13, 3 — 19ff Vgl. II. Thess. 2, 4. 8 — 25 II. Cor. 2, 11 — 27 Vgl. Eph. 4, 25 — 30 Vgl. II. Cor. 3, 6 1 sive2 < G 14 eum < L 15 eum < B | quod] 16 eicit G 29 eos mendacium B 30 littera L 31 in2 <)

»fugite fornicationemw, et quod ait Sapientia: »quasi a facie serpentis fuge peccatunid, vel quale est quod in mysterio dicit Rebecca lacob: »ecce Esau frater tuus minatur occidere te. nunc ergo, fili, audi vocem meam, et surgens fuge ad Laban fratrem nieum in Carran; et habita cum illo aliquos dies, donec avertatur ira fratris tui«. et (arbitror) qui filius est lacob, opera consummans lacob, intellegens omnem morem odibilem deo, qui est Esau, fugit quasi intellegens. si autem non fugiat eum, fornicarius est et pollutus sicut Esau, et quasi non fugiens Esau sed cohabitans ei non fit filius lacob. qui fugerat eum. ipse autem lacob habitans cum Laban utiliter sibi et dispensationi. quae erat secundum deum, »abscondit cor Syri. ut non adnuntiaret ei quoniam fugiebat«, et fugiebat ipse »et omnia bonum est ergo fugere etiam a Laban, a consiliatore carnalium qualitatum, in quibus habitantem non oportet permanere in eis, sed fugere cum omni domo sua. nam et si voluerit persequi post eum, deus illum avertet a fugientibus ipsum, ut, etsi conprehenderit eum postmodum aliquando. nihil mali facere ei possit fiducialiter pronuntianti atque dicenti: »apud quem inveneris deos tuos, non vivat in conspectu fratrum nostrorum: cognosce quid tuorum est apud me, et accipeu; nec enim cognosci poterit aiiquid apud lacob de rebus Laban,

In his ergo evangehcis dictis quae in praesenti tractamus, imperatur ut qui cognoscunt abominationem desolationis stantem in loco sancto. intellegant in eo dum legunt, ut fugiant in montes. qui ergo in tali Indaea quani diximus, id est »in vetustate «, constitutus habetur, fugiat in montes spiritalium novitatum. et si quis inventus fuerit ascendisse swper tectum verbi et stare in fastigio aedificationis eius, non descendat inde occasione ut auferat aliquid de domo sua; nihil enim opus habebit manens in tecto et abstinens se ne quando inde descendat. et si fuerit quis in agro — sive in eo in quo absconditus est thesaurus sicut dominus ait in parabola quadam, aut qualis fuit [*](1 I. Cor. 6, 18 — Sir. 21, 2 - 3 Gen. 27, 42-45 — 5ff Vgl. Philo de fuga et inv. § 23. 7 I, 549. 547 Μ - 11 Vgl. Gen. 31, 20 f — 18 Gen. 31, 32 — 24 Vgl. Rom. 7, 6 — 29 Vgl. Matth. 13, 44 2 fugite G | ait in misterio B 5 ahquot L 8 eum y* + qui L 11 syri G (L) sur B suum μ 13 a1] ad R L 16 ipsum] eum L 17 ei facere B 18 atque dicenti < L 19 quod B 21/22 imperantur G 23 in dum B L in eodem R G a (G c i. m. + quod) | legunt] loco R 24 id est < 27 sua + et vadat L)

ager ille lacob plenus, cui adsimilaverat eum benedicens pater ipsius et dicens: »ecce odor filii mei sicut odor agri pleni quem benedixitdominus« in quo agro secundum spiritales benedictiones legis benedicitur omnis qui secimdum legem vixerit, dicente scriptura: »benedictus tu in civitate, et benedictus tu in agro« — qui ergo est in tali agro plantationis »quam plantavit pater «, non revertatur retro. non enim tantummodo ille »qui mittit manum in aratrum et reversus fuerit retro, non est aptus regno dei« sed etiam qui in agro est, tradidimus, et reversus fuerit retro causa eorum quae oportuerat oblivisci, sine dubio incurret in abominationem desolationis, id est in seductionem verbi mendacis: et maxime si spoliaverit se vesti- mentum suum vetus, id est »vete- rem hominem Π 274, 3 An.: ἀποτιθεμένους τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον τοῦτο γάρ φησι τὸ ἱμάτιον) cum actibus «, et iterum conversus fuerit retro tollere vestimentum suum. diligenter ergo debemus adtendere, ne forte aliquid eorum, quae sunt deorsum et sunt in domo, velimus descendentes tollere aut relictum vestimeiitum retro repetere relinquentes agrum et conversi retro, cum debueramus »adpetere ea quae sunt priora, et oblivisci posteriora«, et neque stare in aliqua regione illa, sed in monte ut non conprehendamur cum his qui sunt conbusti propter quod in Sodomis sunt conprehensi.

Vae autein praegnantihus et nutrientibus in illis diebus (24, 19). Quoniam sunt et aliquae animae concipientes generationes, manifestavit propheta dicens: »a timore tuo, domine, in utero concepimus [*](1ff Vgl. Orig. in Gen. hom. 1, 3 (VI, 5, 28): si iam facti sumus terra . . ., afferamus fructus uberes et diversos deo, ut et nos benedicamur a patre dicente wcce odor etc.« — 2 Gen. 27, 27 — 3 Vgl. Eph. 1, 3 — 4 Deut. 28, 3 6 Vgl. Matth. 15, 13—7 Luc. 9, 62 — 13 Col. 3, 9 — 13ff Vgl. Arnob. c. Pseudotheophilus ed. Zahn 57: hoc est veterem hominem derelinqiiat — 16 ff Vgl. Hieron. in Matth. 195 D: nec descendere et tollere aliquid de domo conversationis pristinae — 19f Vgl. Phil. 3, 13 — 20 ff Vgl. Gen. 19, 17 — 24ff Vgh Hieron. ad Algasiam ep. 121, 4 (16, 18ff Hi): praegnantes animas, quae de semine doctrinarum et sermonis dei initia fidei conceperunt et dicunt cum Esaia (26, 18) . . . sicuti enim semina paulatim formantur in uteris . . . (17, Iff Hi) et de istiusmodi Paulus foetibus loquitur dicens . . . (Gal. 4, 19). has ergo reor iuxta mysticos intellectus esse mulieres de quibus idem apostolua scrihit . . . (I. Tim. 2, —15). — 25 Jes. 26, 18 5 et < L 6 revertetur B 12 spohaverat L | se se> B 19 debuerimus B | adpetere G aut petere L)

et parturivimus et peperimus spiritum salutis quem fecisti super terramw. sicut enim in qyraefjnaniibus formatur et figuratur semen, sic et in anima, quae suscipit verbum, paulatim formatur et figuratur conceptio verbi in ea. et hoc puto dicere Paulum ad Galatas: »filii mei. quos iterum parturio. donec formetur Christus in vobis«, simile est, tamquam si dicat: donec formetur et manifestetur verbum in vobis. in epistola ad Timotheum dicit item salvandam mulierem »per filiorum generationem, si permanserit in fide et dilectione et sanctitate cum castitater«. quae est autem haec mulier, nisi quae verbum concipit dei et veritatis, et parit opera bona similia Christo ? inrationabile autem est aestimare de sensibili generatione dictum quod ait: »mulier seducta in praevaricationem facta est; salva autem erit per filiorum generationem, si permanserit in fide et dilectione et sanctitate cum castitatec animae ergo, quae noviter susceperunt verbum et adhuc praegnantes constitutae necdum fructificaverunt in eo, in utero intelligibiliter habentes, non possunt sustinere »stantem in loco sancto« adversantem veritati sermonem, neque quominus seducantur persuasionibus eius. propterea si aliquando »abominationem desolationis« (secundum quod tradidimus) »stantem loco sancto« viderit anima in utero habens, quae necdum ex verbo, incurrit in vae quod dominus dicit: vae praegnantibus; proiciet enim conceptionem et evacuabitur a spe quae est in actibus veritatis.

Sed et si videatur formatum et fructificatum verbum, non autem fuerit enutritum sufficienter augentibus et magnum facientibus eum nutrimentis, sed manserit inmaturum, secundum similitudinem sugentis lactatum, et super huiusmodi generationes veniet quod super sugentes. si autem (sicut in multis exemplariis) scriptum est vae sugentibus, dicendum est quoniam animae sunt quae lactafttur adhuc, ad quas dicit apostolus: »lac vobis potum dedi, non escam; non- [*](4 Gal. 4, 19 — 8 I. Tim. 2, 15 — 12 I. Tim. 2, 14f — 17. 19 Matth. 24, 15 — 18ff Vgl. Hieron. ad Algasiam ep. 121, 4 (16, 24ff Hi) ita sensus ratione conceptus, nisi in opera proruperit, adhuc ventre retinetur et cito abortio perit, cum viderit ahominationem desolationis stantem in ecclesia etc. 30 I. Cor. 3, 2f 4 ea] eo GL | filioli G c B 6 — 7 quod — vobisy*(quod simile est < < L 7 idem μ 11 autem] 1. enim ? Kl 22 proiciet μ proicit proiecit B 27 lactatum y* factum est L 29 sunt < B)

dum enim poteratis, sed nec usque adhuc potestis, adhuc enim estis carnales«. dicit autem et alibi: »facti estis opus habentes lacte, non sohda esca. omnis enim qui lacte alitur, inperitus est verbo iustitiae: parvulus enim est«. istae sunt ergo animae, quae infirmitatem. et quia facile seducuntur, non possunt inseducibiliter permanere a conspectu abominationis desolationis stantis »in loco sancto«: seductae enim consentiunt ei utpote deo. et est haereticorum ecclesias plenas de lamentandis jyraegnantibus vel nutrientibus vel sugentibus. plerumque enim animae, quae in ecclesia praegnantes fuerunt aut nutrientes aut sugentes <et> fuerunt a desolationis abominatione et seductae ab eo verbo falso, qui stat »in loco sancto« per falsam traditionem dogmatum perversorum, illius susceperunt vae quod a domino dictum est: vae in utero habentibus et nutrientibus, non autem quandocumque, sed in diebus illius abominationis desolationum. omnis enim qui audit verba »iniquitatem in excelsum« loquentium, et suscipit ea in eius, ille abominationi desolationis subditus fit.

Orate autem ut ne fiat fuga vestra hieme vel sabbato (24, 20).

Est enim, sicut diximus, quaedam fuga hominum secundum praeceptum verbi, ut qui fugit, quae fugere oportet, melior sit eo qui non fugit et ideo talia et maiora delinquit per hoc, quod non fugit, sed semetipsum subditum facit perdentibus animam malis. quoniam est autem constituta fuga atque laudabilis, manifeste docet apostohis dicens: »fugite fornicationem«. fugit autem fornicationem qui occasionem inritantem et provocantem ad fornicandum evitat, et neque iuvenibus in fabulis iuvenahbus conmiscetur (in quantum potest), ne forte consumatur per eas, neque descendit ad consuetudines [*](2 Hebr. 5, 12f — 4ff Vgl. Hieron. ad Algasiam ep. 121, 4 (17, 13ff. Hi): hae igitur animae, quae necdum pepererunt . . ., cum viderint sermonem haereti- cum stantem in ecclesia, cito scandalizantur etc. — Vgl. Β (Matthaei) II, 50, 8 An.: ἄλλως δὲ ἀνακτέον τὸν λόγον ἐπὶ τὸ ὑφηλότερον. ἐγκύους λέγει τὰς ἐγκυμονούσας Ψυχὰς ἑτερόδοξον λόγον . . ., θηλαζούσας δὲ τὰς ἔργον κοὶ εἰς φανερὸν ἐχούσος τὸν ἁπὸ κοκίος κυοφορούμενον ἑτερόδοξον λόγον κτλ. — 6. 11. 17 Vgl. Matth. 24, 15 - 16 Vgl. Psal. 72, —19 Vgl. S. 84, 31ff — 24 I. Cor. 6, 18 1 enim potestis G 5 qua B | insedocibiHter x inseductibihter ρ 6 a X in ρ 10 <et> Kl 13 dictum x factum μ 15 illius y* illis L abominationis + desolationis ρ 16 excelso B 18 vom Lemma feiilen vv. 21. 22 21 et1 — fugit y* < L 22 quoniam x* quod μ 23 + ut B 26 iuvenilibus B L)

eorum talium, sed avertit se omnino ab huiusmodi hominum concitationibus. qui vult fugere fornicationem, audiat et illud quod dicitur: »cum psaltatrice noli adsiduus esse, ne forte consumaris in desideriis « fugit autem fornicationem abundantius. qui accendentes et excitatrices seminis escas in quantum valet evitat, et vino si potest fieri non utitur, donec transeat ferventior aetas; si autem utitur, modico utatur secundum apostolicum praeceptum dicens: »Timothee, iam noli aquam bibere, sed vino modico utere propter stomachum tuum et frequentes tuas infirmitates«. et quid plura ? illc est fornicationem fugit, et semper fugam istam laudabilem operatur, quae a deo fugere non permittit. operatur autem hanc fngam, qui promptus est ad fugiendam fornicationem. et non solum fornicatio nobis est fugienda, sed et omne peccatum. ideo bene dixit scriptura: »quasi a facie serpentis fuge «. frequenter autem convenit fugere ab Antichristo verbo et »falsi nominis scientia«, maxime quando sic idoneus est homo, ut habeat dominum in se operantem qui interficiat »spiritu oris persuasiones persuasiones mendaciorum. nec ascendit ad tantum altitudinis, ut habeat in se eum, qui destruit »inluminatione adventus « omnem persuasionem verisimilitudinem veritatis habentem et adsimilantem se veritati.

Qui autem fugit, debet cognoscere etiam locum ad quem fugere debet, et orare etiam propter tempus, ut non in eo tempore fugiat quod est adversarium fugae. loca ergo fugientibus erunt montes, quos Christus ostendit dicens: »tunc qui in ludaea sunt, fugiant in [*](3 Sir. 9, 4 — 4ff Vgl. Hamack TU. 42, 4, 116 — 7 1. Tim. 5, 23 — 13 Sir. 21, —15 Vgl. I. Tim. 6, 20 — 16 Vgl. Col. 1, 29 — 17. 18 Vgl. II. Thess. 2, 8 — 21ff Β (Matthaei) II, 50, 15 An.: ὁ τοίνυν μαθὼν εὐλόγως φεύγειν καὶ ὅτε καὶ ὅπως εὐχέσθω ἐν εὐδίᾳ ψυχῆς τοῦτο ποιεῖν καὶ μὴ ἐν χειμῶνι κτλ. — 23 ff Hieron. ad Algasiam ep. 121, 4 (16, 7ff Hi) nos autem audientes dominum salvatorem, ut qui in ludaea sunt ad montana confugiant, ipsi quoque oculos levamus ad montes, de quibus scriptum est: »levavi . . . (Psal. 120, 1) et in alio loco: »fundamenta . . . (Psal. 86, 1) et: nmontes in circuitu . . . (Psal. 124, 2) et: mon potest abscondi civitas super montem positan (Matth. 5, 14), et discalciamus nos pellem litterae nudisque pedibus cum Moyse ascendentes montem Sina dicimus: transiens videbo visionem hanc magnam (Ex. 3, 3) — 24 Matth. 24, 16 1 avertet G 3 saltatrice B 4 accedentes y o si] ut si G 6 utitur1 λ utatur x 7 utitur GL | timotheo ρ (vgl. NT) 16 in se dominum B L 17 interficiat y* interficit L)

montes«. et qui fugit in istos montes dicat Psalmum graduum habentem: «levavi oculos nieos in montes, unde veniet auxilium mihi«. ideo autem tollit oculos suos in montes, quia scit abundantiam quae est in montibus illis; propterea dicit: »fundamenta eius in montibus «. et si fugerit in montes quos praecepit dominus, veniet ad locum sanctum, in quo factus et videns visum illum magnum dicet quod dictum est: »transiens videbo visum hunc «. et qui huiusmodi est, audiet: »solve calciamentum pedum tuorum, locus enim in quo tu stas. terra sancta «. »fugiant« ergo »in « qui fugiunt secundum dei mandatum. quoniam ergo in tranquillitate animae constitutae possunt impetrare fugam salutis, heme autem conprehendente incurrunt in eos quos fugiunt, ideo orent ut ne fiat fuga eorum hieme vel sabbato, si quidem vigilaverit Christus in eis. si autem obdormierit, tunc descendens »procella venti in stagnum etiam super eum qui fugit, quia non simul lesus fugit cum ipso, ostendens ei fugam optimae viae. tamen si descenderit aliquando procella et hiemem fuerit operata, oret quis et suscitet orationibus suis Christum ut increpet »vento et «, ut »tranquillitate « iterum fugiat, ut non conprehendatur a fornicatione aut <ab> avaritia aut a vana aut ab aliquo malo se persequente, vel ab ipsa abominatione desolationis, id est dogmate falso.

Orate ut ne fiat fuga vestra hieme vel sabbato. deus in sex diebus fecit opera mundi et requievit in sabbato »requienit« autem »ab operibus« mundi quae facere coepit), opera autem iustitiae sine initio operatur et operabitur sine fine. sic et hominum genus ante Christi adventum operati sunt omnes opera mundi, et nemo requievit ab eis, sabbatizans iugiter ab operibus bonis. veniens autem dominus noster, sabbatum nostrum et requies nostra, adtulit nobis requiem sabbati sui, ut sicut ille requievit in sabbato ab operibus mundi, non autem requievit ab operibus iustitiae, sic et nos per ipsum sabbatizemus ab operibus mundialibus et carnalibus et nocivis, opera autem iustitiae semper exerceamus. quoniam autem ipse nobis adla- [*](2 Psal. 120, 1 — 4 Psal. 86, 1 — 7 Ex. 3, 3 — 8 Ex. 3, 5 — 9 Vgl. Matth. 24, 16 — 10 Vgl. Β Ο. auf S. 89, 21ff App. —14 Vgl. Luc. 8, 23 — 18 Vgl. Matth. 8, 26 — 19 Vgl. I. Cor. 6, 18 — 20 Vgl. Matth. 24, 15 — 22 f. 29 f Vgl. Gen. 2, 2 — 30 Vgl. Tit. 3, 5 1 fugit y* (B hinter: in istos montes) fugiant L | dicat y* dicant L 15 simul y* < L 17 hieme R GL | et2] ad G a ac G c 18 increpet imperet μ 19 <ab> Diehl Koe 20 persequente se L 28 abstuht 32 adlatus GL)

turus fuerat huiusmodi sabbatum, in quo nullum opus faciamus servile, testatur et ipse per prophetam dicens de indignis ludaeis ita: »donec iuravi in ira mea: si intrabunt in requiem meam«. et Laniech nomen inponens filio suo Noe in mysterio Christi ita dixit de eo: »et vocavit nomen eius Noe dicens quoniam: hic dabit nobis requiem a maeroribus nostris et ab operibus nianuum nostrarum et a terra, quam maledixit dominus«.

Omnis ergo qui vivit in Ohristo, semper in sabbato vivit et in requie requiescens ab operibus malis, operatur autem opera iustitiae incessanter. multi autem nomen Christi habentes, non gratiam, econtra sabbatizant ab operibus bonis, operantur autem opera mala. mediocres autem interdum dimittunt sabbatismum openim malorum et sabbatizant ab operibus bonis, non bona operantes sed mala. quidam autem et ab operibus malis sabbatizant, non autem exercent opera bona, cum oporteat non solum niala fugere, sed etiara bona exercere. in tali ergo sabbato operum bonorum, quando bona opera non facit homo Christianus, iubet nos Christus orare, ne fuga nostra fiat in illo. cessante enim te ab operibus bonis, si quidem steteris ante faciem abominationis et ultro te subdideris ei, voluntarie mortuus es gladio verbi mendacis. si autem volueris fugere et abominatio desolationis secuta fuerit te: sive persecutionibus suis franget te, quia non operantur in te virtutem patientiae opera tua bona; sive seductionibus suis capiet te, quoniam intelligentiae lumen non operantur in te opera tua bona. nemo enim in tali periculo falsi dogmatis facile superatur et fallitur, nisi qui nudus est ab operibus bonis. propterea et apostolus dicit de ipso periculo: »pro eo quod caritatem veritatis non acceperunt, dabit illis operationem erroris, ut credant mendacio, ut iudicentur omnes qui non crediderunt veritati sed consenserunt iniquitati«.

Cum autem viderimus »abominationem desolationis, quae dicta est per Danielem prophetam, stantem in loco sancto«, videbimus magnam tribulationem instantem, qualis facta non est ab initio mundi usque ad illam ipsam, neque fiet postea. quae enim maior tribulatio quam videre fratres nostros seduci propter sanctum locum a deso- [*](3 Psal. 94, 11 — 5 Gen. 5, 29 — 16 Vgl. Π 275, 2 An.: ἐν ἀκαρπίᾳ ὄντας ἔργων ἀγαθῶν — 21. 30. 34 Vgl. Matth. 24. 15 — 23 Vgl. Matth. 5, 16 — 26 II. Thess. 2, 1012 5 dicens noae L 11 e contra] haec contra G 21ff — sive x* sine — sine μ 23 capit y 28 omnes y* homines L 33 illam ipsam B L illam G praesens R 34 locum sanctum B)

lationis abominatione stante in eo ? et si qiiidem amici alicuius aut proximi mors corporalis magnam operatur tribulationem ei, qui non fuerit meditatus, ut sufferat eam, qualem putas tribulationem <fieri> ei qui conpatitur, quando unum fuerit passum membrum, et ei qui vel uritur, quando scandalizatus fuerit aliquis frater ? si autem et quis viderit seipsum moveri et conturbari a »desolationis« abominatione quasi non sit abominatio desolationis, et viderit se periclitari propter dilectionem quam habet in sanctum locum, ita ut paene consentiat ei abominationi tamquam sit deus et tradat semetipsum abominationi quasi deo, quomodo putas eum tribulari magna tribulatione, qualis non fuit ei ah initio ex quo venit in mundum usque ad illud tempus ? sed nec alia tribulatio talis eum poterit conprehendere aliquando, et maxime si quis trahitur, ut aestimet »abominationem stantem in loco « non esse »abominationem desolationis«, sed deum verbum.

Adhuc autem et si quis manifeste quidem videat »abominationem desolationis stantem in loco sancto«, et sequatur eam accipiens excusationem de divinis scripturis, quasi indifferenter liceat Christianitatem negare, dicens denegationem non esse denegationem, et escas immolatorum quasi nihil nocentes manducanti fuerit arbitratus (proferens de scripturis exempla), et quia indifferenter lice<a> in uno tempore mulieribus conmisceri diversis quasi et patribus ista facientibus olim — omnibus istis peccatis maius est abominatio desolationis id est verbum, quod in loco scripturarum sanctarum consistit »iniquitatem in « loquens et persuadens a creatore discedere, qui solus et verus est deus, et credere alteri nescio cui deo super istum, cui nullus similis est, cum talis noster salvator dicat: »pater, qui misit me, maior me est«. magna ergo tribulatio generatur a abominatione stante »in loco «, ita ut talia dicantur de ea: et nisi adbreviati essent dies illi, non esset salva facta omnis caro; propter electos autem adbreviabuntur dies illi. tanta autem et sic magna in illa abominatione desolationis fit tribulatio, ut deus operetur adbreviationem dierum tribulationis illius, superfluum eoruni praecidens quod additur a desolationis abominatione. aliter enim non est [*](4 Vgl. I. Cor. 12, 26 — 4f Vgl. II. Cor. 11, 29 — 6ff. 13. 15. 22. 28. 31ff Vgl. Matth. 24, —9 Vgl. II. Thess. 2, 4 — 18 Vgl. I. Cor. 8, 1ff — 23 Vgl. Psal. 72, 8 — 24f Vgl. Joh. 17, —26 Joh. 14, 28, vgl. c. Cels. VIII, 15 (II, 233, 6ff) 1 stantes B 3 > Diehl 4 passum fuerit B L 4/5 vel uritur Kl, vgl. 11, Cor. 11, 29 viderit x 13 loco x* coelo ρ 16 eam < 20 liceat Kl, vgl. Ζ. 17 licet x 25 deus <)

possibile, ut sanetur oinnis quae sananda est caro, nisi acceperit adbreviationeni ex deo.

Dies illae intelleguntur praecepta et dogniata veritatis posita in scripturis ad inknninationeni intellegentiuni aniniaruni. onmes auteni intellectus a »scientia falsi nominis« venientes, qui adduntur scripturaruni et coniunguntur, intellege mihi additamenta esse supra magnitudinem naturaleni dierum scripturae; quod additamentum bonus deus adbreviat per quos vult. et quotienscumque videris adventu verbi veritatis in sensu tuo praecidi altitudines extollentes se »adversus scientiam deic, totiens intellege adbreviatos dies tribulationis et circumcisam superfluam magnitudinem, quam contra naturam abominatio desolationis semper superaddit diebus domini qui sunt in scripturis. et propter electos adbreviantur dies illi, ut videntes in sensu suo praecisionem superfluitatis dierum et remanentem illam solummodo lucem quae secundum verbum est veritatis. nihil patiantur a desolationis abominatione, vel ab eo quod additum fuerat super veros et naturales dies scripturarum.