Commentariorum Series In Evangelium Matthaei (Mt. 22.34-27.63)

Et miUet angelos suos cum tuba magna, et congregabunf electos eius a quattuor ventis, a summis caelorum usque ad terminos eorum (24, 31).

Similiter apud Marcum hoc dicit modo: »et tuc mittet angelos suos et congregabunt electos a quattuor ventis a summo terrae usque ad summum caelic quod dicit salvatorem mittere angelos suos cum tuba magna (quaecumque est illa) ad congregandos electos eius, con- [*](1 Sap. Sal. 10, 17. Vgl. dazu Schurer III4, 509f — 3f Vgl. Luc. 1, 35 — 12 Jac. 2, 23 — 14 Vgl. I. Cor. 3, 1 — 29 Marc. 13, 27 10 consummationem G 11/12 dispiciens ρ despiciens G L inspi- ciens B 12 in] et in y 17 <dei> Diehl, vgl. Β 18 propheticis apostolicis> Kl 26 videtiir adventu B 27 tuba + et voce 31 dicit <)

sequenter dicitur eis, quae in parabola alia referuntur de seniinibus et zizaniis; et interpretans parabolam sic dicit quoniam »messis consummatio est. messores angeli sunt. sicut ergo colliguntur zizania et igni cremantur, sic erit in consummatione saeculi. mittet filius hominis angelos suos, et coUigent de regno eius omnia scandala et eos qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis: illic erit fletus et stridor dentium. tunc iusti fulgebunt sicut solinregno patris suic tale aliquid dicit et in parabola »sagenae missae in mare«.

Ergo »messores angeli« mittuntur a salvatore colligentes zizania, ut post haec sancti fulgeant »sicut sol in regno patris sui«, ut postea congregentur electi a quattuor ventis, a summis caelorum usque ad terminos eorum. considera utrum (sicut opinantur simpliciores) eos tantum. qui tunc inventi fuerint in corpore, congregandos <diat electos> aut certe omnes qui »in deo patre dilecti sunt et lesu Christo sunt conservatu«. et vide nisi melius est dicere, con- gregandos esse ab angelis Christi onmes ab adventu Christi usque ad consummationem vocatos at- que electos. Β (Matthaei) II, 57, 2 An.; αυνά- γονται δἐ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων τοῦ θεοῦ ἤτοι οἱ ἀπὸ τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ μέχρι τῆς συνελείας κλητοὶ καὶ ἐκλεκτοὶ quaeres autem si etiam eos, qui fuerunt a constitutione mundi usque ad adventum, si tamen electi Christi non solum sunt illi, qui ex adventu eius sunt sancti (sicut quidam magistri haeresium dicunt), sed omnes qui a constitutione mundi fuerunt. qui viderunt sicut Abraham Christi diem et divina exultatione exultaverunt in eum. ἢ κοὶ οἱ ἀπὸ κτίσεως καὶ καταβολῆς κόσμου χαρέντες ἐπὶ τῷ ἰδεῖν τὴν ἡμέραν Χριστοῦ ὡς Ἀβραάμ. si autem non tantum (sicut simplices arbitrantur) eos qui invenientur in corpore congregaturi sunt angeli, sed omnes Christi electos. considerare est dignum. quid interea facientes aut in quo loco commorantes congregabunt electos. quoniam autem non tantum illos, qui in corpore fuerint conprehensi, dicit congregandos Christi electos, sed etiam illos qui de corporibus sunt egressi, manifestat sermo dicens [*](1f Vgl. Matth. 13, 24ff — 2 Matth. 13, 39—43 — 8 Vgl. Matth. 13, 47 10 Matth. 13, 43 — 14 Judas 1 — 23 ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 58 — 26 f Vgl. Joh. 8, 56 3 zezania G (vgl. v. 10) zizaniae B 6 mittunt G 14 > Diehl Kl, vgl. Ζ. 32 26 diem Christi B 28 invenientur y* inveniuntur L Origenes XI 8)

congregandos electos non solum a quattuor ventis, sed etiam a summia caelorum usque ad terminos eorum. nemini autem super terra arbitror convenire quod ait, ut congregentur a summis caelorum, nisi forte eos, qui inter homines in- terim apud angelos docentes cae- lestia commorantur, congregabunt angeli sancti, ut anteeruditos in summis caelis usque ad terminos eorum et instructos tradant perfecto magistro, verbo filio dei, ad conregnandum ei τάχα ἐν τῷ μεταξὺ παρὰ τοῖς προ- παιδεύουσι τὰ οὐράνια ἀγγέλοις δια- τρίβοντες, ἵν᾿ ὑπὸ τελείῳ διδασκάλῳ, λόγῳ <υἱῷ Diehl> θεοῦ, παιδευθέντες συμβασιλεύσωσιν αὐτῷ. et ad susceptionem eorum, quae tradiderit filius his qui doctrinam caelestem ante susceperint.

Quoniam autem umbra est haec vita nostra in terris, consequens est ut nunc a lege et prophetis erudiantur, qui in illa plenitudine temporis reliqua sunt scituri et pleniora a filio dei scituri secundum res ipsas caelestes, ut qui sunt in summis caelorum quasi in quibusdam eruditionibus sint, ut possint postmodum capere sapientiam dei, magis autem sapientiam ipsum filium dei, »cum venerit quod« vere «. et quattuor ventos ex quibus electi Christi congregabuntur, intellegamus quaerentes, quorum bonorum futurorum habuerunt umbram quae in Numeris sunt conscripta de unaquaque tribu filiorum Israel. unde primus fuit ordo castrorum luda cum virtute ipsorum constituens ad orientem, et cum his ex utraque parte Issacar et Zablon. et ad Africum tribus Ruben, et ex utraque parte Symeon et Gad. et tribus Ephrem secundum mare, et ex utraque parte Beniamin et Manasse novissima. et tribus Dan ad aquilonem, et ex utraque parte Aser et Nephthalim. forsitan ergo et tunc tribus egressae umbrae erant castrorum secundum mysteria veri Israel. et sicut tunc ex quattuor ventis congregatae sunt in ludaeam et in hereditatem per lesum post Moysen paedagogum et procuratorem institutae, sic a quattvor ventis angeli congregabunt electos (a ventis autem non terrenis, [*](9f Vgl. Col. 1, 28 ? — 14 Vgl. Sap. Sal. 5, 9 ? — 15 Vgl. Gal. 3, 24 — Vgl. Gal. 4, 4 — 19 Vgl. I. Cor. 1, 24 — I. Cor. 13, 10 — 21 f Vgl. Hebr. 10, 1 — 22 Num. 10, 14ff vgl. 5f 2 terram B L 3 nisi] ni y 4 eis RG L 10 magistro Kl, vgl. Β magno deo x 11 conregnandimi (R ?) GL congregandiim B 12 filius R G + dei B L 15 a y* < L 20 ventos ρ venti x 23 <tribus> 24 L consLstens ? Kl, vgl. S. 116, 13 28 et2 Kl ex x 31 institutae + legis B(!))

sed a summis caelorum usque cul ienninos eorum), ut ab lesu nostro congregati percipiant divinam et veram hereditatem.

Apud Matthaeum ergo qui congregantur Christi electi, ex quattuxyr ventis congregantur, a summis caelorum usque ad terminos eorum, apud Marcum autem »a quattuor ventis, a summo terrae usque ad summura «; postea autem a summis caelorum usque ad terminos eorum. intelleges autem eos qui congregantur »a summo terrae«, conversationem eoruni qui fuerunt in terris, et secundum quod possibile est perfectionem eorum qui sunt conversati in terris. omnes ergo qui super terra bene vixerunt, non simpliciter congregantur a terra, sed »a summo terrae«, utputa a summa conversantium super terram. autem post summam conversationis, quae fuit in terris, susceperit subsequensconversatio eos, quiconversationem habueruntin caelis, nonsimpliciter a summo caelo <suscipit> sicut »a summo «, sed a caelis, quoniam unumquodque caelum suae institutionis et initia habet et perfectiones id est terminos. utputa, post conversationem summam quae fuit super terram, suscipit iterum hominem conversatio unius caeli et perfectio quae in ea est. iterum suscipit eum secunda conversatio secundi caeli et perfectio quae in ea est. iterum suscipit eum tertia conversatio tertii caeli et perfectio quae in ea est. et sic intellege mihi multorum caelorum multa conversationum initia esse et terminos id est perfectiones, a quibus initiis et terminis diversorum caelorum congregat deus suos electos. aut ita a summis caelorum usque ad terminos eorum: caeli sunt vel scripturae divinae vel auctores earum, in quibus habitat deus; summa autem scripturarum sunt initia earum, termini autem consummationes earum. congregantur ergo sancti a summis caelorum, id est ab eis coepto, qui vivunt in initiis scripturarum, usque ad eos. qui vivunt in consummationibus earum: amplius ut dicam, a rudibus eorum usque ad perfectos eorum. qui autem mittuntur angeli a salvatore ad congregandum electos eius, congregabunt eos non cum voce qualicumque, sed cum tuha quae vocatur magna, [*](5ff Marc. 13, —6 Vgl. S. 117, 3 - 13. 17 ff Vgl. Phil. 3, 20 — 25 Vgl. I. Cor. 3, 16 1 sed < L 9 eorum G c L quorum G a quorundam B 10 terra1 terram G'-''- BL 14 <suscipit> Elt 16 profectiones L 18. 19 R G L eo B | suscipit x* suscepit ρ 20 ea R eo x 21 multa y* multanim L 22 terminis G c.r. B terminibus C L 27 coepto qui G (vgl. S. 48, 27) cepti qui B qui cepto L qui coelo ρ 28/29 amplius ut R aplus ut G a aut ut plus ut G c aut plus ut B ac ut plus L 8)

non vocem dante incertam, sed certam et manifestam, ut qui audierint didicerint, parent se ad viam perfectionis quae ducit ad filiumdei.

Quoniam autem volumus intellegere quid est tuba magna, debemus spiritalia spiritalibus conparare. age nunc et de tubis, in quantum capere possumus. breviter exponamus, si tamen possumus ex congregatione et admonitione istorum exemplorum intellegere et magnam angelorum tubam. scriptum est enim in Numeris: »et locutus est dominus ad Moysen dicens: fac tibi duas tubas argenteas, ductiles facies eas; et erunt tibi ad congregandam synagogam et erunt tibi ad promovenda castra. et tubabis in eis, et congregabitur ad te omnis synagoga ad ostium tabernaculi testimonii; si autem in una tubaverint, venient ad te onmes principes militum Israel. et tubabis significationem primam, et promovebunt castra qui consistunt ad orientem; et tubabis significationem secundam, et promovebunt castra qui consistunt ad austrum; et tubabis significationem tertiam. et promovebunt castra qui consistunt secundum mare; et tubabis significationem quartam, et tollent castra qui consistunt ad aquilonem; ergo tubabunt tuba in promotione eorum. et quando congregatis congregationem, tubate et non significatione. et filii Aaron sacerdotes tubabunt tubis, et erit vobis legitimum sempiternum in generationibus vestris. si autem exieritis ad bellum in terra vestra contra adversarios, tubabitis tubis. et rememorabimini in conspectu dei vestri, et salvabimini ex inimicis vestris. et in diebus laetitiae vestrae et in festivitatibus <vestris> et in neomeniis vestris tubabitis tubis et in vestris et in sacrificiis salutarium vestrorum, et erit memoria vestri in conspectu dei vestri. ego dominus deus vester«.

Vide etiam in istis quoniam in prima significatione tubae promovent castra qui sunt secundum orientem, in secunda autem promovent castra qui sunt secundum austrum, et ut breviter dicani ex quattuor ventis congregant sacerdotes tubantes eos qui sunt ex castris Israel: et secundum conparationem sacerdotum tubantium, angeli [*](1 Vgl. I. Cor. 14, 8 — 4 Vgl. I. Cor. 2, 13 — 7 Num. 10, 110 12ff Vgl. Orig. in Jos. hom. XXV, 1 (VII, 453, 15): ita ut, cum prima tuba cecinisset, moverent castra hi, qui erant ab oriente etc. 12 tubaverint Kl, vgl. LXX tuba venerint x | et < L 13 < B secdm L 13, 15. 16 qui ρ quae x* 14 tubabis x* tu dabis 17 qui G quae R B L 18 tubabunt tuba] tuba tubant B (G a) tubabuiit G c.r. 22 remorabimini L 24 > Diehl 25 vestri] vestra B 28f q μ qui ρ quae x*)

Christi cum tuba magna congregabunt electos eius a quattuor ventis. sed in Nunieris quidem haec facta scribuntur in terris, in evangeliis autem »a summo terrae usque ad smnmum caeli«, post haec autem a caelorum usque ad summa eorum. et forsitan <si est> »lex umbram habens futurorum «, et in Numeris quoque, quod positum est de tubis et ordinibus Israel, umbra est futurorum: ne forte ergo argenteae tubae (quoniam argentum in multis locis pro verbo suscipitur) *** magna vox verbi intellegitur tuba argentea congregans unumquemque »in ordine «, secundum umbram quidem sicut Moyses nominavit, secundum mysterium autem secundum quod dicit Paulus in epistola ad Corinthios prima. primum autem cum tubis rationalibus promovent castra. ita legislatio fit de his rebus, quae ad belknn pertinent Israel, memorantis per illam significationem tubarum bellicas res; quae tubae ferunt eos, qui conmemorantur per eas significationes tubarum bellicas res, ad salvandum eos ab inimicis eorum. voces autem argentearum et productilium tubarum in diebus laetitiae Israel, quae adsumuntur in neomeniis ipsorum, erant umbrae futurarum neomeniarum, de quibus dicit apostolus: »nemo vos iudicet in esca aut in potu aut in parte diei festi aut neomeniae aut sabbatorum, quae sunt umbra «. adsumuntur autem et in holocaustis et in sacrificiis salutarium Israel. quas significationes tubarum, exempla et umbras caelestis culturae, quasi <Israel> alicuius et conversationem habentis in caelo, exponere convenit.

Haec autem exempla accepimus, ut vel ex parte intellegere valeamus quod scriptum est: mittet angelos suos cum tuha magna, et congregabunt electos eius. evangelicas autem tubas ostendit et in prima ad Thessalonicenses apostolus dicens: »hoc autem vobis dicimus in verbo domini, quoniam nos qui vivimus, qui remanebimus in adventu domini, non praeveniemus eos qui dormierunt; quoniam ipse dominus in iussu et in voce archangeli et in tuba dei descendet de [*](3 Marc. 13, 27 — 4 Hebr. 10, 1 — 7f Vgl. Orig. in Cant. Cant. II (VIII, 159, 19): argentum vero virtutem verbi u. Ö. — 8 Vgl. Num. 10, 1 — 9 I. Cor. 15, 23 — Hebr. 8, 5 — 10 Vgl. I. Cor. 15, 51 f — 13 Vgl. Num. 10, —18 Col. 2, 16f — 20 Num. 10, 9 — 23 Vgl. Phil. 3, 20 — 27 I. Thess. 4, 15f 4 > Koe 5 habens x habet μ 8 Liicke Kl 9 suo y* < 11 prima Kl secunda x 13 israelis B 15 bellicas res y* < 19 numenie G 21/22 exempla et umbras y* exemplo et umbra L 22 <Israel> Kl 23 coelo ρ caelum x 30 et1 < B | in2)

caelos.«. item ad Corinthios prima: »omnes quidem dorniiemus, non autem omnes inmutabimur, in momento, in ictu oculi, in novissima tuba; tubabit enim, et mortui resurgent incorrupti, et nos inmutabimur.« est autem et aliqua secundum legem et tubarum festivitas, neomenia septimi mensis, forsitan mysterium alicuius verae festivitatis et tubae alicuius spiritalis et magniloquae.

A ficu autem discite ixirabolam: quando enim iam ramiLS eius factus fuerit tener et folia producit, scitote quia prope est aestas; sic et vos cum videritis haec omnia. scitote quia prope est in limine. amen dico vobis, quoniam non praeteribit generatio haec, donec omnia fiant. caelum et terra transibunt. verba autem mea non praeteribunt (24, 32—35).

Quomodo defico similitudo eorum quaedicta suntintellegipossit, secundum quod possumus exponemus: ne forte totus hic mundus et con- summatio eius fico adsimiletur, κόα unusquisque proficiscentium ad vitam beatam ut videat Christi verbi gloriosum in se et perfec- tum adventum, fico similis ha- beatur. sicut enim ficus Β (Matthaei) II, 58, 9 An.: ἄλλως τε συκῇ παραβάλλεται ὁ πᾶς κό- σμος, οὗ ἡ συντέλεια προφητεύεται, ἢ ἕκαστος τῶν ἐπὶ τὸ μακαρίως ζῆν ὁδευόντων κοὶ τὸ ἰδεῖν τὴν Χριστοῦ λόγου ἔνδοξον ἐσομένην αὐτῷ καὶ τελείαν ἐπιδημίαν. ὡς γὸρ ἡ σθκῆ, in tempore quidem hiemis vitalem quidem virtutem habet in se, absconditam autem habet eam et non satis manifestam, postmodum autem cum virtus ipsa vitalis prodire coeperit ad manifestationem praetereunte hieme, ex ipsa valetudine eius ramus efficitur tener, producit et folia; et sicut arbor in virtute ipsa folia habet et fructus, et primum qui- dem est gemma, deinde paulatim proficiscitur, novissime autem et ipso effectu: sic et mundus et οὕτω καὶ ὁ κόσμος καὶ ἕκαστος τῶν σῳζομένων νῦν μὲν (ὡς ἐν δυνάμει ἔχει φύλλα καὶ καρπούς, ὕστερον δέ ἐνεργείᾳ [*](1 I. Cor. 15, 51f — 4 Vgl. Lev. 23, 24—5 Vgl. I. Cor. 14, 2 23 II. Cor. 4, 3 ? 1 dormiebius G (sic) 5 neomeniae B 6 magniloquii (G c-qui) L 9 in limine x regnimi dei R 11 praeteribunt y* transient L 13 ficu BL 16. 20 ficui B 17 proficientiima ρ 24 eam habet B 31 et] ex Pasch est in L)

unusquisque eorum, qui salvantur, in fine ante Christi adventum (quasi in hieme) in se absconsam habet vitalem virtutem, Christo auteni inspirante, qui sunt teneri et non duricordii rami et quae abscondita erant in eis, progrediuntur in folia aestate instante et manifestos fructus ostendunt, τῶν ἐν θέρει φανερωθησομένων. quos qui aspicit in Christo iam videt.

Sic et in aliqua parabola refertur Pastoris, si cui placeat etiam illum legere librum, quoniam »saeculum praesens hiems est iustis«, qui apparent similes proximis suis natura, arboribus videlicet ceteris siccis, tempore autem opportuno in fructibus suis apparent. si autem et in prinio Psahno tale aliquid sit, quod de beato dicitur illo, quoniam »erit tamquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folium eius non defluet, et omnia quaecumque faciet prosperabuntur«, et tu considera est scriptum. »hiems transiit, abiit sibi, flores apparuerunt in terra«, sicut scriptum est in Cantico canticorum, ex quo Christus advenit, qui temperiem introduxit et hiemales spiritus fecit cessare. et ficus, id est mundus, tenerum ramum, id est ecclesiam, fecit nunc quidem folia proferentem, donec est in proximo aestas nondum tamen advenit; facta autem aestate, plenius perfectos et maturos Christo fructus praestabit, quando secundum Hieremiam ficus boni boni sunt valde, congregati in cophinis bonorum ficorum, ex quibus Christus accipere vult et quasi edere dulcedinem eorum. absit autem a nobis ut lesu veniente ad nos et volente manducare de fico, ut non inveniatur fructus in ea. si enim non fuerit inventus fructus in ea, dicet ad eam in suo adventu, quae non ostenderit fructus: »numquam ex te quis- [*](12ff Vgl. Harnack TU. 42, 4, 34f — 13 Herm. Sim. III, 217 1, 3 — 20 Caut. 2, 11f — 25 Vgl. Col. 1, 28 — 26 Vgl. Jer. 24, 3 — 29ff Vgl. Marc. 11, 13 f 4 habeat G habebit B 6 dxiri cordis B 16 sit y* fit L | quoniam x* quod μ 19 fecerit B 20 scriptum est B | transivit y 21 est X* < ρ 23 mundum terrenum ramum R 26 fructus x* ficus μ boni, boni R G bonae, bonae B L 27 congregati y* congregate L | christus x* < ρ 29 volenti G | ficu B L 30 enim y autera)

quam fructum manducetu. potest autem ficus illa intellegi populus circumcisionis, ad quem esuriens dominus venit, et cum non invenisset »fructum in ea« sed solani speciem vitalem, dixit: »numquam ex quisquam fructum «. propter quod in adventu eius »continuo arefacta est« illa ficus, id est populus ille, illa autem altera quae (quantum ad priora tempora) sterilis erat, quae fuerat iam excidenda propter quod nullam habuerat adhibitam sibi diligentiam a suo fossore, cum stercus illi coeperit circummitti, proferet fructus; quae aliquando evacuaverat terram, nunc autem largiores fructus producet etiam pro tempore transacto in quo sterilis fuit. Et unusquisque nostrum post hie- mes temptationum et post tristi- tiam periculorum transactorum ad aestatem festinat proferens tenerum ramum, non illud durum sed molle cor ad credendum deo; et profectus nostri profe- runt folia interim et flores ope- rum, ut postmodum etiam per- fectissimos fructus »cum venerit quod perfectum «, in Christo exhibeamus. adhuc et ipsi, qui salvantur, καὶ ὁ χειμασθεὶς δέ ἐν πειρασμῷ ἐπὶ θέρος ὁδεύει φέρων ἁπαλὸν κλάδον, μὴ σκληρὰν καρδίαν, καὶ αἱ ἐν ἔργοις προκοπαὶ φέρουσι τὰ φύλλα καὶ ἡ τελειότης τοὺς καρπούς (1. καὶ τελειοτάτους καρπούς Diehl). habent in se veram vitem (eum qui dixit: »ego sum vitis vera«) et οὕτω καὶ συκῆ τὸ ἅγιον πωεῦμα secundum aestimationem vitis et φέρον τοὺς σωτηρίους καρπούς, ficum veram <spiritum sanctum> offerentem sahitares fructus, ubi wrequiescit unusquisue« secundum spiritalem promissionem »sub vite« sua et »sub ficu «. et vitis quidem illa in his qui floret et dat suum odorem, ficus autem et ipsa profert fructus suos, ut post dignum profectum digni efficiantur caelestibus torcularibus fructus eorum, et cophinis [*](31 Vgl. Matth. 21, 19 — oH Luc. 13, 6ff — 16 Vgl. Ez. 11, 19 — 21 Vgl. I. Cor. 13, 10 — Vgl. Col. 1, 28 — 24 Joh. 15, 1 — 28f Vgl. Micha 4, 4 — 32 f Vgl. Jer. 24, 2) [*](2 quem] quos G L 5 ficus illa B L 10 producet L producat y* 14 festinat x* festinet ρ 15 illud Diehl, vgl. Β illum x 17/18 proferimt Diehl Koe, vgl. Β proferantBL proferent R G 21 christo y* christum L 26 <spiritum sanctum> Diehl nach B) ficorum valde bonorum eius fici, τὰ σῦκα τὰ χρηστά, quae teneros fructus et bonos protulit ante aestum; cuius fructus etiam languentes, non autem pigritantes orare, medicantur. sicut scriptum est de Ezechia rege in Esaia, qui salvatus est per ficos, ὧν ἡ παλάθη ἐθεράπευσεν Ἑζεκίαν τὸν βασιλέα. ut ne moreretur; sed et sol super eum in gradibus demonstravit maiorem et clariorem ei diem effectam. multa est ergo spes in ficu, quae ex dei verbis primum quidem fecit tenerum ramum suum, postea autem nascentia folia. talibus prope est aestas, et prope est in limine gloriosus et in nubibus Christi adventus, et adventus gloriae verbi dei, et »prope « huiusmodi hominibus »regnum dei«.

Amen dico vobis, quoniam non transibit generatio haec, donec omnia haec fiant. caelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt.

Videamus quae sit generatio haec, de qua loquitur Christus. et simplices quidem ad destruc- tionem Hierusalem referunt ver- ba; et de illa generatione aesti- mant dictum, quae fuit in tempore Christi et passionem eius aspexit, non transitura[m] priusquam fie- ret destructio civitatis illius. B (Matthaei) II, 59. 27 An.: οἱ μὲν πλείους ἀνοίσουσι τὸν λόγον ἐπὶ τὴν καθαίρεσιν τῆς Ἱερουσαλήμ, ἥν εἶδον οἱ κοὶ τὸ πάθος τοῦ Χριστοῦ ἰδόντες. λέγει οὖν ὅτι πάντως ἐκ- βήσεται τὰ εἰρημένα καὶ μενεῖ ἡ γενεὰ τῶν πιστῶν. . . nescio autem si verbum ad verbum exponere possunt quod ait: »non videtis haec omnia ? amen dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem qui non destruatur« usque ad illud quod ait: prope est limine. forsitan enim in quibusdam poterunt in aliis autem omnino non poterunt, et satis coangustati nescio si aliquid dicere potuerint. Nos autem in locis multis ob- servantes nomen generationis du- pliciter accipimus. arbitramur ἢ ἐπεὶ πολύσημος ἐν τῇ γραφῇ ἡ γενεὰ λέξις δηλοῖ γὰρ καὶ τὸν ἐκ περιτομῆς λαὸν καὶ τὸν ἐξ Μνῶν) [*](6ff Jes. 38, 3ff — 13 Vgl. Matth. 24, 30 — Vgl. Luc. 21, 31 — 26 Matth. 24, 2 7 ficus B L 8 ut < B 9 demonstrabit G a demonstrabat 11 l. facit ? Kl 16 haec < B 24 transitura Koe 28 ad L Pasch < 80 potuerint x Pasch poterint R)

enim duas esse generationes, unam quidem ludaeorum, alteram autem gentium.

sic intellegimus et Ecclesiasten dicentem: »generatio vadit et generatio venit, et terra in aeternum stat« de populo enim ludaeorum qui fuerat transitiu-us, ait »generatio vadit«. de autem gentium credituro dixit »generatio venit«. tale aliquid et in Psalmo octogesimo nono dici a Moyse in oratione ipsius: »domine, refugium factus es nobis a generatione in generationem«. enim generationum refugium est deus, quia »unus deus qui iustificat circumcisionem ex fide et praeputium per fidem«. et quoniam tantum ludaeorum, sed etiam gentium est deus«,

ergo non praeteribit generatio novi ἀκουστέον, ὅτι οὐ μὴ παρέλθῃ ἡ testamenti, quae est in facie sal- ἐν ὄφει τοῦ σωτῆρος τῆς καινπῆς vatoris, neque abibit ad illas διαθήκης yeved οὐδὲ ἐλεύσεται ἐπὶ beatas promissiones illius sae- τὰς ἐπαγγελίας, ἕως οὗ πάντα ἃ cuLi, donec otnnia fiant quae lo- εἶπεν ὁ σωτὴρ γένηται. καὶ ἑκάστῳ cutus est Christus. unicuique δὲ ἡμῶν ravra γενέσθαι μυστικῶς enim nostrum oportet omnia fieri δεῖ, quae praedicta sunt,

sicut per singulas expositiones tradidimus. una ergo generatio est ecclesiae quae coepit ex doctrina domini salvatoris usque ad consummationem. et haec ipsa generatio transibit quidem aliquando totum saeculum hoc (et pertransibit eum, ut hereditet illum futurum), tamen donec fiant haec omnia, non transibit; quando autem in his omnibus ἐὰν ἀπὸ τῆς διδασκαλίας ἕως τέλους sufficiens fuerit et inpassibilis ἐν πᾶσι τις διαρκέσας μείνῃ ἀπαθὴς permanserit usque ad gloriosum ἄχρι τῆς ἐνδόξου Χριστοῦ παρουσίας. Christi adventum, tunc pertransitbit.

tamen donec fiant haec omnia (non quaedam eorum quae dicta sunt, quaedam autem non) <illa non> sunt futura: tamen transibit generatio haec. cum omnia haec fuerint facta. cum transierit

[*](4ff Pred. 1, 4 — 8 Psal. 89, 1 — 10 Rom. 3, 30 — 11 Rom. 3, 29)[*](4 ecclesiastem dicente G 8 octagensimo G 9 refugium + tu B 10 imus + est B L (Pasch) 15 habebit G habiit L praeteribit Pasch 23 transibit G transivit G a B L 24 illum G L illud B 32 > Kl)

non solum terra, sed etiam caelurn, id est non solum hi homines quorum vita terrena est, et propterea terra dicuntur, sed etiam illi quorum »converswatio est in caelis«, et ideo caelum vocantur. transibunt autem ad futura et omnes status eorum, ut veniant ad eminentiora Β (Matthaei) 60, 29 An.: τοὺς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐν γῇ μετωνυμικῶς οὐρανὸν καὶ γῆν λεγομένους διελεύσεσθαι Tidaav τὴν ἑαυτῶν κατάστασιν, ἵνα ἔλθωσιν ἐπὶ τὰ ὑπερέχοντα.

et meliora. quorum revelationem (cum sint filii dei) expectatio creaturae expectat, et »omnis creatura congemiscit eis et dolet«, a timore domini in utero accipientes pepererint »spiritum salutis« facientes suas feturas; et tunc transibit generatio de qua loquitur Christus, et caelum secundum quod exposuimus, et terra secundum quod tradidimus.

verba autern quae a salvatore sunt dicta, Twm transibunt, quoniam quae sua propria sunt operantur et nunc et semper operabuntur. perfecti autem et qui non recipiunt, ut iam meliores efficiantur, transeuntes quod sunt,perveniunt ad illud quod non sunt.

C1 Nr. 265 (vgl. Β [Matthaei] II. 61,4; 60, 23) Or.: οἱ γὰρ τοῦ σωτῆρος λόγοι ἀεὶ τὰ οἰκεῖα ἐνεργήσουσιν ὡς τέλειοι κοὶ οὐκ ἐπιδεχόμενοι βελτίους γνέσθαι παρελθόντες ὅ εἰσιν. ἀλλ᾿ »ὁ οὐρανὸς μὲν καὶ αὐτοῦ μενοῦσι« λόγοι ὄντες τοῦ δι ἡ γῆ παρελεύσονται, οἱ δὲ λόγοι ου τα παντα εγενετο·

In eo autem quod dixit: verba autem mea non praeteribunt et hoc aestimo quaerendum, ne forte Moysi quidem verba et prophetarum transierunt, verba autem lesu Christi non transierunt: quoniam quae prophetabantur quidem ab iilis inpleta sunt, verba autem Christi semper sunt plena et in actu inpletionis sunt semper et cottidie inplentur et nunquam perinplentur; ipsa enim sunt quae in sanctis et inpleta sunt et inplentur et adhuc sunt inplenda. aut forte neque Moysi verba vel prophetarum dicere debemus inpleta omnino: proprie enim et illa verba filii dei sunt et semper inplentur. ergo bonum est altitudines verborum divinorum verbis simplicibus explicare; tamen propter paucos discutiamus, hoc tantum intellegentes quoniam [*](4 Vgl. Gen. 3, 19 — 5 Vgl. Phil. 3, 20 — 10 vgl. Rom. 8. 19 — 11 Vgl. Rom. 8, 22 — 12 Vgl. Jes. 26, 18) [*](2 hi <B 7 omnes Diehl. vgl. B. omnis x 26 et1 <G 26. 32 moyse G8 35 hoc xe haec a)

verbum, quod in verbo dei humanum est, a creatione mundi usque ad consummationem non transiit. instat enim et operatur, quia neque principium operandi ante tempora dierum accepit, sed cum creatura coepit et cum creatura transibit.

verbum autem quod fuit ante ὁ γὰρ λόγος τῶν γεγονότων οὐ παρέρ- creaturam, non transibit cum χεται, εἰ καὶ αὐτὰ παρέρχεται. creatura.

De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli caelorum neque filius, nisi pater solus (24, 36).

Videntur haec arguere eos, qui promittunt de consummatione et corruptione mundi se conprehendere et pronuntiant »quasi instet dies «, quales dicuntur fuisse quidam Thessalonicae in tempore apostoli, de quibus scribit: »rogamus autem vos, fratres, per adventum domini nostri lesu Christi et nostram congregationem in ipso, ut non cito moveamini a sensu vestro neque conturbemini, neque per spiritum neque per verbum neque per epistolam quasi per nos, quasi instet dies « forte quoniam apud ludaeos erant quidam sive per scripturas profitentes de temporibus consummationis se scire sive de secretis, ideo haec scribit docens discipulos suos, ut nemini credant talia profitenti. et seipsum salvator, secundum hunc locum, coniungit ignorantibus diem illum et horam. et rationabiliter est quaerendum quomodo, qui confidit se cognoscere patrem dicens: »nemo novit patrem nisi filius et cui vohierit filius «, patrem quidem novit, diem autem et horam consummationis non novit, et quare hoc abscondit pater a fiho. omnino enim ratio esse debet, quod etiam a salvatore tempus consummationis absconditum sit et ignoret de eo.

Audebit autem aliquis dicere quoniam homo, qui secundum salvatorem <est> intellegitur proficiens »sapientia et aetate et coram deo et hominibus«, qui proficiens proficiebat quidem omnes scientia et sapientia, non tamen ut veniret ei iam quod erat [*](10ff Vgl. Π 280, 14 An.: διδάσκει διὰ τούτου τοὺς μαθητὰς μὴ ζητεῖν πάνταμανθάωειν ὅπερ τὴν ἀνθρπίνην ὑπεραωαβαίνει γνῶσιν. — 11ff Vgl. II. Thess. 2, 1f — 17ff Vgl. HarnackTU. 42, 4, 44 — 22 Matth. 11, 27 — 27ff Vgl. Π 281, 6 An.: πολλὰ δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ ἀνθρωπίνου μέρους ὁ κύριος διαλέγεται. — 28 Luc. 2, 52 - 29 Vgl. Luc. 2, 52 — 30 f Vgl. I. Cor. 13, 10) [*](14 nostra congregatione y 16 nos + missam L 24 quare x* quomodo μ 25 etiam X* < μ 28 <est> Kl 30 tamen] tam R | ei y* <L)

perfectuni, priusquam propriam dispensationem inpleret. nihil ergo mirum cst, si hoc soluni nescivit ex omnibus, id est diem consummationis et horam.

forsitan autem et quod ait, Β (Matthaei) II, 63, 6 An.: ὁ δὲ nescire se diera consummationis λέξει, πρὸ μὲν τῆς οἰκονομίας τὸν et horam, ante dispensationem Χριστὸν τοῦτο λέγειν, suam dixit, quia nemo scit, neque angeli nequefilius, nisi solus pater; post dispensationem autem inpletam nequaquam hoc dixit, postquam »deus illum superexal- μετὰ δέ τὴν οἰκονομίαν οὐκέτι, ὅτε tavit et donavit ei nomen quod »ὁ θεὸς αὐτὸν ὑπερύψωσε κοὶ ἐχαρί- est super omne «. σατο αὐτῷ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα«. nam postea et filius cognovit, scientiam a patre suscipiens etiam de die consummationis et hora, ut iam non solum pater sciret de ea sed etiam filius. et in Actibus quidem apostolorum »convenientes« apostoli »interrogaverunt eum dicentes: domine, si in tempore hoc restitues regnuni Israel ? ille autem dixit ad eos: non est vestrum nosse tempora vel momenta quae pater posuit in sua potestate«. et »in sua potestate tempora et momenta« consummationis mundi restitutionis regni Israel »posuit«, ideo quod nondum fuerat praedefinitum a deo, nemo poterat scire. unumquodque autem eorum quae praefinit, non ab inexperibili praefinit (inpossibile st enim hoc); quod autem praefinit, praefinit principium praefiniendi faciens. si autem ita est, praefinivit quidem consumniationem facere mundi, non autem et »tempora et momenta« praefinivit »quae posuit in potestat«, ut si voluerit ea augere sic iudicans augeat ea, si adbreviare adbreviet, nemine cognoscente. et ideo de temporibus et momentis consummationis mundi in sua posuit potestate, ut consequenter humano generi (in suo arbitrio constituto) talia vel talia agenti definiat iudicium debitum. multa et in prophetis est invenire ad utilitatem audientium scripta, in praeceptis et denuntiationibus quasi [*](11 Phil. 2, 9 — 16ff Act. 1, 6f — 22ff Vgl. öm. 8, 29 ? | 26 Vgl. Act. 1, 7.) [*](11 illum deus B L 15 ut] aut G 17 in < B | hoc tempore 20 momenta + a G 21/22 praefinitum B 23 praefinivit1.2 B | non possibile L 24 autem praefinivit principium praefiniendi faeit B 26 et1 < B | praefinit G a (-niit G c L) 32 in x*)

deo non praefiniente quidquam de eis, sed puniente quidem si peccaverint, salvante autem si praecepta servaverint. et sicut in illis non introduxit scriptura deum praefinientem, sed secundum utilitatem audien- C1 Nr. 266 Or.: ἁπέκρυψεν ὁ υἱὸς tiumproloquentem, sic intellegen- εἰπὼν μὴ γινώσκειν εἰς τὸ συμφέρον dum est et de die consummationis τῶν μαθητῶν. et hora.

Alia expositio (quae famosior est eis, quae iam tradita sunt) aliud dicit de eo quod scriptum est neque filius, nisi solus pater, dicit, inquit, alicubi de salvatore Β (Matthaei) II, 63, 10 An.: ἕτερος apostolus et de rebus in fine δέ φησιν, ὅτι ὥσπερ ὁ Παῦλός φησι saeculi ordinandis hoc modo: »τότε καὶ ὁ υἱὸς ὑποταγήσεται τῷ »cum autem subiecta illi fuerint πατρὶ« omnia, tunc et ipse filius subiectus erit ei qui sibi subdidit omnia, ut sit deus omnia in omnibus.« his verbis videtur ostendere quoniam, priusquam subiceret ei omnia, non erat subiectus »ei qui sibi subdidit omnia«: quod ex hoc quoniam, nisi subiectus fuisset filius patri, qui sibi subdidit omnia, numquam ei pater omnia subiecisset. et videtur per haec dicere sub- οὐχ ὡς ἀνυποτάκτου (1. ἂν ὑποτάκ- iectionem filii fieri subiectionem του ? Diehl, vgl. Ζ. 18) ποτέ ὄντος, omnium, qui ei erant subiciendi, ἀλλ᾿ ὡς μηδέπω τῶν μελῶν αὐτοῦ et adventum eorum per fiiium ad πάντων (vgl. S. 127, 1) τελειωθέν- deum et perfectionem. των,

Si ergo bene dicitur hoc de filii subiectione ad patrem futura, ut tunc hi, qui futuri sunt Christi et adhaeserint ei, cum ipso Christo patri subiciantur, quare non et de die illa et hora neminem scire, neque filium, similiter exponemus ? donec enim ecclesia, quae est οὕτως ἐπεὶ τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ corpus Christi, nescit diem illum οὐκ οἶδε τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἢ τὴν et horam, tamdiu nec ipse filius ὥραν, οὐδέ αὐτὸς λέγει εἰδέναι . . . dicitur scire diem illam et horam, [*](13 I. Cor. 15, 28 — 30f Vgl. Eph. 1, 23) [*](1 deo y* < y* | praefiniente y* praeveniente ρ 10 alicubi in quit B 13 fuerint G a (illi s. 1. G c) fuerint illi B 18 1. non erat > ? Elt 19 sibi y* < ρ 21 haec < G 22 fihi y* < L 23 ei < ρ 27 adhaeserunt L 31 christi x*)

ut tunc intellegatur scire, quando scierint et omnia membra eius. bene autem dicitur scire secundum propriam significationem, sicut est in consuetudine scripturarum. quid est scire ? quoniam cognoscet diem illum et horam, qui occurrerit ad finem et adbreviationem diei illius et horae.

quoniam autem talis aliqua signi- καὶ κατὰ τὴν τῆς γραφῆς περὶ τοῦ ficatio est scire et cognoscere in εἰδέναι συνήθειαν scripturis, manifestum est ex eo quod dicitur in Ecclesiaste hoc modo: xqui custodit mandatum, (63, 29) καὶ »ὁ φυλάσσων ἐντολὰς non sciet verbum «, id est οὐ γνώσεται πταῖσμα« ἀντὶ τοῦ οὐ non experietur verbum malum. πείσεται· et in apostolo de ipso salvatore est dictum: »eum, qui nescivit καὶ »τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ἁμαρ- peccatum, pro nobis peccatum τίαν ὑπὲρ ἡμῶν ἐποίησε«. fecit«.

et nescientem peccatum salvatorem dixit, tamquam si diceret eum, qui non peccavit nec in natura fuit peccati. tale significat (64, 4) τοιοῦτόν τι σημαίνει καὶ τὸ "[*](875) »οὐδὲ ὁ υἱός« et quod dicit: »cognovit Adam (63, 27) καὶ κατὰ τὸ »ἔγνω Ἀδὰμ Evam uxorem «. Εὔαν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ« quamdiu enim illa non fuit ei admixta, non cognoscebat eam.

Et diem ergo consummationis huiusmodi et corruptionis saeculi nemo scit, neque angeli caelorum neque filius dei, de sanctis deo melius providente, ut simul fiant in beatitudine quae futura est post diem et horam consummationis illius. et sicut apud Hebraeos scriptum est de eis qui testimonium habent in fide, quoniam »hi omnes testificati per fidem non receperunt promissionem dei, deo de nobis melius aliquid providente, ut ne sine nobis consummarentur«, sic sciendum et in hoc, quia deo melius aliquid prospiciente de his. qui erant salvandi, nondum receperunt promissionem, qui non cognoverunt de die illa et hora neque angeli caelorum neque filius.

[*](1 Vgl. I. Cor. 12, 12. 14.27 — 4 Vgl. Matth. 24, 22 — 10 Pred. 8, 5 — 14 II. Cor. 5, 21 — 21 Gen. 4, 1 — (25f). 28 Hebr. 11, 39f)[*](19 tale + aliquid μ 23 admixta ei B 25/26 piovidente melius B 29 deo < G 30 nec μ 31 in < B 32 nondum y* + enim L)

praeparat enim filius scientiam νῦν μέν προπαρασκευάζει τὴν γνῶσιν diei illius et horae coheredibus τῆς ἡμέρας καὶ ὥρας τοῖς κληρονόμοις promissionis illius, ex quo »seipsum τῆς ἐπαγγελίας τῆς ἀφ' οὗ exinanivit formam servi «, »ἑαυτὸν ἐκέένωσεν«, ἵνα ἅπαντες δι’ operans viam quae ducit οὓς ἀνέλαβε τὴν τοῦ δούλου μορφήν«, ad restitutionem omniuni, propter γνῶσι τὰ τῆς ἡμέρας καὶ ὥρας, »ἃ quos »formam servi« accepit; ut ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε καὶ οὖς omnes simul sciant (id est, re ἤκουσε καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου ipsa experiantur) horam illam et οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ θεὸς τοῖς diem, quia »quod oculus non ἀγαπῶσιν αὐτόν«. vidit nec auris audivit et super cor hominis non ascendit, praeparavit deus diligentibus se« in scientia priorum exercens et praeparans omnem. quem vult scire diem illam et horam cum sanctis angelis et cum ipso domino nostro lesu Christo. et uniuscuiusque autem consummationem in his quibusdam futuram supradictis et de singulis solus scit pater: quoniam filius comitans et praecedens ante sequentes et vocans (ut ita dicam) venturus est, et tardat, ut possint eum sequi, qui certant sequi eum, et sequentes eum inveniantur cum eo in die illa et kora.