Ad hunc autem locum Aristoteles sermonem suum reposuit, ut ad eos responderet, qui multitudine et parvitate extremitatum corporumque insectilium leve et grave terrainarunt. respondendo autem illis lianc eligit dubitationem, quod ipsi de levi gravique non nisi comparatioue ad aliud disseruerint; etenim leve et grave esse naturam statuere, alii vero extremitates posuere, alii insectilia, atque haec duo maguitudine et parvitate separarunt distinxeruntque. fuit insuper eiusmodi dubitatio ordinata, ut illis quoque responsum afferret, qui levitatis causam inane implexum, gravitatis autem plenum esse posuere; unaque cum aliis rebus super iis est dubitatio, [*](37 posuere scripsi: erunt codd, Al exhibet verum quaedam eorum extremitates erunt, quaedam vera)
220
cur ipsi de levi et gravi disseraut, quae omniuo et absolute
[*](f. 59r) ita sunt, et quociinque modo extiterint, eorum autem, quae his iuteriecta suut, iiempe eorum, quae ex gravi, levi graviore, existunt, uou dicant rationem, propter quam differant, licet dicere possent haec etiam terminari multitudinis inanitatis vel gravitatis confusioue. cum itaque ad huuc locum disputatiouem suam in respoudeudo ad illos reposuisset, prosequitur hoc et inquit: similiter contingit et sequitur, si quis etiam leve et grave aliter terminaverit, quatenus hae duae inclinationes ad magnitudinem et parvitatem, hoc est teuuitatem et crassitiem referuutur, aut quo vis alio modo, ut si haec duo duritie et mollitie distingueret ac separaret, modo uua illis tribuatur materia, uuum subiectum, vel duae naturae, sed duae coutrariae. quod autem similiter sequitur vel omuino efficitur, est, ut vel de gravi et levi, quae |
[*](f. 59v) absolute talia sunt, nou disserant, vel de iis (piidem, quae illis interiecta sunt et comparatione ad aliud, sermouem non faciant. iis euim, qui eandem materiam his duabus inclinationibus omnino tribuunt partiumque magnitudine et parvitate eas distiuxerunt ac separaruut, uec non mollitie et duritie tantura, necessario efficitur, ut de gravi quidem et levi tantum loquantur, [quae comparatione ad aliud dicuutur, non] quae talia absolute existunt, [quemadmodum iis usu venit, qui leve et grave ex eisdem triangulis coutlant,] ac iis, qui grave et leve ex iusectilibus partibus constituuut. ii autem, qui duas his naturas naturas invicem contrarias, quemadmodum illi, qui plenum et inane pouuut ac horum duoruni coutrarietale duarum inclinationum contrarietatem terminarunt, fateri quidem coguntur se de gravi et levi absolute verba facere, de his autem, quae his duobus iuteriecta sunt quaeque gravia et levia comparatione ad aliud dicuntur, non terminare; neque etiam cur haec duo (aqua uempe et aer) gravitate levitateque cum se inter se, tum ambas extremitates superent, dicuut, quemadmodum cur aer aquam et terram levitate, et ignem gravitate superet, ac similiter etiam aqua.
Multitudine autem et parvitate, hoc est partium crassitie et tenuitate vel mollitie et duritie, leve et grave termiuare falsum ac commenticium quoddam videtur; uon enim his duobus grave et leve distinguuntur. atqui propterea quod hie certus ex ea dubitatione evadit, quae illi occurrit, <nempe> consouum ut quae interiecta sunt quaeque comparatione ad aliud dicuntur, terminentur, — hoc enim modo quaesitum eius explicavit, qui grave et leve plenitudine inanitateque terminavit — ratio quaedam ei in- [*](3 ex—graviore suspecta 12 unum suhicLtum emeiidavi: unus locus codd. Al 15 vel si disserant AI 16 non supplevi 20 quae—non (21) om. 21 quemadmodum—conflant (22) addidit Al: om. codd.)
221
venitur. fieri enim potest secundum sententiam istorum, ut inclinationis
[*](f. 59v) distinctiones etiam terminentur, quae in iis inveniuntur, quae iuter leve et grave consistunt, quorum uuum alteri comparatur, tenuitatis et crassitiei ac mollitiei et duritiei comparatione. at saue eorum sermoui. qui hoc asseruut dicnntve, duorum locorum ad has duas inclinationes unam esse naturam, necessario contingit, . . . quasi dicat: fieri non poterit (iuxta illorum senteutiara) ut quicquam leve absolute inveniatur, sed omnia corpora (exempli gratia) ad infera et ad euudem locum inclinabunt. existimantur autem levia esse, quouiam ipsa ex privatione gravitatis eius, quod movetur, manent superius, ut tardius moveantur, vel non est ita, sed tempore, quo pelluntur, ipsa sursum quasi protruduntur caliditate (?), quae videlicet levia esse iudicantur. coutinget autem iuxta illorum sententiam, qui ita terminaruut, ut magna aeris et magna ignis copia aquam terramque gravitate viucaut; hoc autem fit, quoniam propria parvarum et magnarum partiuin inclinatio eadem est, nempe ad infera. perspicuum est autem ac mauifestum: si ex corporibus parvarum partium magnae adiunctionis substantiae portio quaedam sumatur, profecto propria etiam inclinatio, et quae ad infera instituitur, ob qualitatem plurimam corporum parvarum partium, inclinationem propriam quantitatis corporum minoris contrariarum partium, quae et ipsa deorsum versus procedit, superabit; sique multa quantitas ex corporibus parvarum partium, vel ignis vel aeris, existat (siquidem Ms aer et ignis terminantur) uecnon parva portio ex corporibus magnarum partium, vel terrae vel aquae sit (siquidem his istaec duo etiam terminantur), eveniet, ut ignis gravior solidiorque deorsum feratur.