Historia ecclesiastica (fragmenta ap. Photium)

Philostorgius

Philostorgius, Kirchengeschichte, Bidez, Hinrich, 1913

1. Ὄτι ὁ φιλοψευδὴς οὐτος Κακοστόργιος, μετὰ τὴν οικουμενικὴν σύνοδον καὶ τὴν ἐκ προδήλου τῶν περὶ τὸν Εὐσέβιον πρὸς τὴν ἀσέβειαν παλινῳδίαν, τὸν βασιλέα φησὶ Κωνσταντῖνον τούτους μὲν δίκην εἰστπράξασθαι ἀνθ' ὡς ἄλλα φρονοῦντες τῷ ὁμοουσίῳ ὑπεσημήναντο· τοὺς δὲ περὶ Σεκοῦνδον ἀνακαλέσασθαι· καὶ γράμματα πανταχοῦ διαπέμψαι τὸ μὲν ὁμοοὐσιον διασύροντα, κρατύνοντα δὲ

[*](I Titel rot geschrieben B | 4 εὐσέβειαν ed.; was Photius hier τὴν . . . πρὸς τὴν ἀσέβειαν παλινῳδίαν nennt, heißt Reue bei Philostorgius unt. Ib; auch unt. II 15)

1 a. [zu S. —13] Vita Constantini Cod. Angelic. A f. 22 r [Franchi de' Cav. 94]: Εὐσέβιος δὲ ὁ τῆς Νικομηδείας ἐπίσκοπος, τῇ τῶν ἑτεροουσιαστῶν αἰρέσει πάνυ πάνυ κατισχυμένος, εἰς Χαλκηδόνα παραγενόμενος μετὰ καὶ Θεόγνιδος κοινῇ συνῆλθον περὶ τῶν πρακτέων βουλεύσασθαι· οἳ καὶ συγγίνονται τῷ Μάριδι. καὶ οἱ τρεῖς ἤδη σὺν ἀλλήλοις ἒν τινι τῆς ἐκκλησίας παστάδι συγκαθεζόμενοι λόγους

[*](11 — S. 13, 15 ährend dieser äche wurde wahrscheinlich die Reue durch ein Wunder erweckt und die offene ückkehr zum Arianismus [Photius ΙΙ 1 u. 15] entschieden; s. 8. 13 Ζ. 17 ἐφ’ οἷς — μετεβουλεύοντο | 13 κατισχημένοσ A, ich corrigiere)

1b. Nicetas Thesaur. V 8 ebd. [unmittelbar nach πρεσβυτέροις ob. S. 11, 16]: Ἐν δὲ τῇ ἀρχῇ τοῦ δευτέρου λόγου φησὶν ὁ Θιλοστόργιος) ὅτι Εὐσέβιος καὶ Θέογνις καὶ Μάρις μετάμελοι γεγονότες ἐφ’ οἶς ὅλως ὑπέγραψαν, προσῆλθον τῷ βασιλεῖ λέγοντες· »ἠσεβήσαμεν, βασιλεῦ, ὑπογράψαντες τῇ ἀσεβείᾳ δέει τῷ σῷ«. ὁ δὲ ὁργισθεὶς τούτους μὲν ἐξώρισεν εἰς Γαλλίας ἤτοι Γαλατίας τὰς ἑσπεριους, τοὺς δὲ περὶ Ἄρειον ἀποκαταστῆναι ταῖς οἰκείαις πατρίσι προσέταξε.

[*](22—27 vgl. Sozomen. III 19, 2, und ebd. IV 12, 2 eine Äußerung des über die Palinodie des Arius, die Philostorgius vielleicht verschwiegen hat)[*](24 ὄλως > LP)
13

τὸ ἑρεροούσιον. οἶς γράμμασι καὶ τὸν Ἀλεξανδρείας Ἀλέξανδρον Phot. ὑπογράφαι, καὶ διὰ τοῦτο συνελθεῖν αὐτῷ καὶ τοὺς περὶ Ἄρειον· τοῦ δὲ ἐκ βασιλέως ἠρεμήσαντος φόβου, τὸν μὲν Ἀλέξανδρον ἐπὶ τὴν οἰκείαν ἀναδραμεῖν γνώμην, τὸν δὲ Ἄρειον πάλιν αὐτοῦ τε καὶ τῆς ἐκκλησίας σὺν τοῖς ὁμόφροσιν ἀποστηναι.

2. Ὂτι τὸν Ἄρειον ἀποπηδήσαντα τῆς ἐκκλησίας φησὶ ᾄσματά τε ναυτικὰ καὶ επιμὐλια καὶ ὁδοιπορικὰ γράψαι, καὶ τοιαῦθ' ἒτερα συντιθέντα, είς μελῳδίας ἐντεῖναι ἃς ἐνόμιζεν ἑκάστοις ἁρμόζειν, διὰ τῆς ἐν ταῖς μελῳδίαις ἡδονῆς ἐκκλέπτων πρὸς τὴν οίκείαν ἀσέβειαν τοὺς ἀμαθεστέρους τῶν ἀνθρώπων.

[*](1 Ἀλέξανδρον Ἀλεξανδρείας ~ ed. | 2 αύτῷ] αὐτὸν ed.)

ἐποιοῦντο περὶ τῶν προκειμένων, καὶ τὰ περὶ τῆς αὐτῶν κεατε- Vit. C. φληνάφουν αἱρέσεως. τῆς οὖν γνώυης αὐτῶν μεριζομένης, ἐφαπιναίως σεισμός τε γίνεται μέγας περὶ αὐτοὺς καὶ μόνον· καὶ ζόφος ἐπέσχε βαθὺς περὶ τρίτην που τῆς ἡμέρας ὥραν· καὶ ἔκπληξις ἀμήχανος ἠω.

Αλλ' οὐδὲ οὕτως συναίσθησιν οἱ τρισαλιτήριοι λαβεῖν ἠθέλησαν, οὐδὲ διαν- έστησαν, ὡς ἄρα τὸ θεῖον, ἐφ’ πἶς κακῶς καὶ ἀθέως μετεβουλεύντο χαλεπαῖνον καὶ ἀπαρεσκόμενον, τὴν ἄψυχον ἐμάστιζε γῆν, τῇ περὶ ταύτην πληγῇ τὴν ἐκείνων, εἰ καὶ μηδὲ οὕτως σωφρονεῖν, σωφρονεῖν, διελέγχων καὶ καταστρέφων τόλμαν τε καὶ ἀπόνοιαν. τὸ γὰρ περὶ μηδένα μὲν τῶν ἄλλων τὸ πάθος γενέσθαι, αὐτοὺς δὲ μόνους οὒς εἶχεν ἡ τῆς δυσφημίας μελέτη περιλαβεῖν, πῶς οὐ φανερὸν τὸν ἔλεγχον οὐ παρέχεται τῆς κατ’ αὐτῶν ἀνακινηθείσης θείας ὀργῆς; βαβαὶ τῆς τοῦ Σατανᾶ πωρώσεως ᾗ συνεσχέθη τὸ τῶν αἱρετικῶν ἅπαν ἄθροισμα.]

2α. [ebd. Folge] Ὁ δὲ Ἄρειος ἐξεληλυθὼς τοῦ εὐσεβεστάτου συλλόγου καὶ πανταχόθεν παρὰ τῶν ὀρθοδόξων ἀποκλειόμενος καὶ οὐκ ἔχων ὂπως ἔτι τοῖς πλήθεσιν ὁμιλοίη καὶ διδάσκοι περὶ τῶν προκειμένων, ἐπὶ τὸ γράφειν ἐχώρει ψαλμούς τέ τινας ὅπως ἠδύνατο συντιθεὶς καὶ ᾄσματα ναυτικά re Kai επιμὺλια καἰ οἲοις οἱ ἐν ταῖς ὁδοιπορίαις οἱ τοὺς ὄνους ἐλαύνοντες εἰώθασιν χρῆσθαι.

['Αλλὰ χάριν μὲν οὖτος τῶν βλασφημιῶν ἐν καιρῷ τῷ προσήκοντι τιμωρίαν τὴν πρέπουσαν ἐπισπάσεται· Κρίστος δὲ usw. = unt. 4a]

[*](14 äre καὶ μόνον in μόνους zu corrigieren? s. Z. 20 f | 16 ff der Philo- storgianische Bericht ist hier stark entstellt | 18 ταύτην Loofs ταύτην A 19 man erwartet διελέγχον καὶ καταστρέφον | 22 ob [οὐ]? | 23 ἢ A | 29 οἱ A οἲ <ρε> Franchi)
14
[*](Phot.)

3. Ὂτι τὸν Ἄρειον ἐν τῷ θεομαχεῖν κατὰ τοῦ υἱοῦ ὑπερθειάζων, ἀτόποις ἐνέχεσθαί φησι διότι ἄγνωστόν τε τὸν θεὸν καὶ ἀκατάληπτον πανταχοῦ καὶ ἀνεννόητον εἰσηγεῖται· καὶ οὐκ ἀνθρώποις μόνοις, εὂ κακὸν μετριώτερον ἴσως, ἀλλὰ καὶ αὐτῷ τῷ μονογενεῖ υἱῷ τοῦ θεοῦ. καὶ πρὸς ταύτην φησὶ τὴν ἀτοπίαν κατ’ ἐκεῖνο καιροῦ μὴ Ἄρειον μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς πλείους αὐτῶν συναπενεχθῆναι. πλὴν γὰρ Σεκούνδου καὶ Θεωνᾶ, καὶ τῶν Λουκιανοῦ τοῦ μάρτυρος μαθητῶν, Λεοντίου τε καὶ Ἀντωνίου καὶ τοῦ Νικομηδείας Εὐσεβίου, τὸ ἄλλο τῆς ἀσεβείας σύνταγμα πρὸς ταύτην ἀπορρυῆναι τὴν δόξαν.

[*](4. Ὄτι φησὶ τὸν Κωνσταντῖνον ἀνελεῖν τὸν ἴδιον παῖδα Πρί-)[*](— S. 17, 2 vgl. Zonar. XIII 2, —41, Synopsis 48, 10. Patria Constantinop. II 93 S. 200, 8 Preger. Scholion bei Georg. Monach. 428 Muralt. Chronic. Paschal. a. 325 S. 525, 17)[*](3 ob πανταχῆ? | ἐσηγεῖται ed. | 6 αὐτῷ Val. | 8 εὐσεβείου B 10 f πρίσκον B in Κρίσπον verbessert Gothofred., der Fehler ist äufig [s. unt. die Artemii Passio S. 15, 24, Suidas s. v. Κρίσκης (=Zosim. II 29, 2) u. Euseb. Cod. R H. E. X 9, 6], schwerlich von Photius, sicher nicht von Philostorgius gemacht 4a. Vita Constantini Cod. Angelic. A f. 23 [Franchi de Cav. 95; s. ob. S. 13, 31]: Κρίσπος δὲ ὁ πρεσβύτατος τῶν κωνσταντίνου υἱῶν ἐκ τῆς γενόμενος γενόμενος αὐτῷ θυγατρός, ὑποβασιλεύων τε τῷ πατρὶ τὴν γὰρ τοῦ Καίσαρος εἶχε τιμὴν) καὶ λαμπρὰ κατὰ τοὺς πολεμίους ἔργα ἀποδεικνύμενος, ὑπ' αὐτῷ τῷ τῆς ὥρας ἄνθει, τῷ)[*](19ff vgl. Zosim. II 29, 2)[*](22 πολεμίουσ A, man erwartet πολέμους)

4b. Artemii Passio 43 [Julians Rede]: Ὁ γὰρ Κωνστντῖνος, ὡς καὶ αὐτὸς ἐπίστασαι, εὐεξαπάτηος ἀνδρῶν ἀμαθής τε καὶ ἀνόητος εὑρεθείς, περὶ τὴν θρησκείαν ἐνεωτέρισεν, καὶ τοὺς Ῥωμαίων νόμους ἐξαθετήσας, ἐπὶ τὸν Χριστιανισμὸν ἐξέκλινε, τὰς ἀνοσίους αὐτοῦ

[*](25—28 vgl. Ammian. Marcellin. XXI 10,8)[*](25 κωνστάντιοσ P | 26 äre εὐεξαπατητότατος zu schreiben? | ἀνδρῶν — τε καὶ] ὑπῆρχεν ἀνδρῶν καὶ ἀμαθὴσ καὶ P | 28 ff vgl. ebd. § 34: Καὶ ὁ Παραβάτης· » Ἀλλὰ Κωνσταντῖνος, οἰκτρότατοι, νεωτερίσας διὰ τὰς προσπεσούσας αὐτῷ ἀνοσιουργίας ἀπέστη τῶν θεῶν, ὑφ’ ὑμῶν τῶν Γαλιλαίων ἐξατατηθείς«. Hatte Philostorgius die heidnische Version [vgl. Zosim. 11 29 u. Sozomen. I 5] der Bekerhrung Konstantins erwähnt? Vgl. oben S. 7,12)
15

σκον, διαβολαῖς τῆς μητρυιᾶς συναρπασθέντα· κἀκείνην δὲ πάλιν [*](Phot.) 1 μητρυᾶς Β

ἑξῆς ἐνιαυτῷ μετὰ τὴν γενομένην ἐν τῇ Νικαίᾳ σύνοδον ἀθρόως Vit. c. εἰπεῖν ἐτελεύτησεν. οἱ δὲ τῆς αἱρέσεως καὶ δυσσεβείας ἀνάμεστοι παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτὸν τὸ τοῦ βίου τέλος εὑρεῖν 〈φασιν〉, ὡς καὶ τοὺς λόγους ὡς λίαν ὄντας ψευδεῖς, δίκαιον ἤν τῷ ὄντι παραλιπεῖν· ἀλλ' ἐπεὶ πάσας τὰς τῶν πάλοι φημιζομένας δόξας ἀναράφειν διὰ πάσης ἐθέμην σπουδῆς, καλὸν καὶ ταύτην τῷ μετὰ χεῖρας λόγῷ συνθεῖναι, οὐχὶ πρὸς πίστωσιν μᾶλλον ὂσον πρὸς ἔλεγχον τῶν τὰ λέγειν λέγειν προαιρουμένων. φασὶν γὰρ τῷ Κρίσπῳ τὴν μητρυιὰν Θαῦσταν τὴν αἰτίαν τοῦ φόνου διὰ μανίας ἐρωτικῆς παρασχεῖν. εἰς ἔρωτα γὰρ αὕτη τοῦ νέου πεσοῦσα καὶ ἤδη νικωμένη τῷ πάθει, πρῶτα μὲν ποικίλοις αὐτὸν ἐξεκώτιλλε λόγοιο εἰς τὴν ὁμιλίαν ὑπαγομένη· ἐπεὶ δ’ ἐκεῖνος ἀποστρόφως τε παντάπασιν εἶχεν μηδὲ πρὸς μόνην καρτερῶν τὴν μνήμην, καὶ δῆλος ἠν οὐδαμῶς πεισθησόμενος, ἐνταῦθα ἤδη πυρπολουμένη τοῖς πόθοις ἡ γυνὴ καὶ οὐκ ἔχουσα ἥτις

[*](3 τῇ > Franchi | 5 αὐτὸν> #x003C;φασιν> Franchi | #x003C;φασιν> Franchi | 9 πίστωσιν, στ aus πτ corr, A | 11 φαύσταν A | διὰ μανίανἐρωτικὴν äre wohl besser; vgl. Zonar.: τούτῳ τῷ Κρίσπῳ) ἡ μητρυιὰ Θαῦστα ἐπιμανεῖσα ἐρωτικῶς | 13 ἐπαγομένη Franchi)

δεδιττόμενος, δεδιττόμενος. καὶ ὅτι οἱ θεοὶ αὐτὸν ἀπεβουκόλησαν ὡς [*](Art. P.) ἐξάγιστον καὶ τῆς αὐτῶν θρησκείας ἀνάξιον, αἲματος ὁμογνίου γενόμενον ἔμπλεων· τούς τε γὰρ ἀδελφοὺς ἀπέκτεινε μηδὲν πράξαντας ἄτοπον, καὶ τὴν γυναῖκα Θαῦσταν κοὶ τὸν αυτοῦ υἱὸν Πρίσκον τὸν χρηστόν τε καὶ ἀγαθὸν τυγχάνοντα. τυγχάνοντα. ταῦτα τοίνυν τὰ ἀνοσιουργήματα μυσαχθέντες οἱ θεοὶ τοῦτον ἀπεβουκόλησαν καὶ τῆς ἱερᾶς αἰ,τῶν καὶ παναγεστάτης θρησκείας πόρρω που καὶ μακρὰν ἀπεπλάνησαν, καὶ σπέρμα τὸ ἐναγὲς αὐτοῦ καὶ παμμίαρον καὶ γένος ὅλον ἐξ ἀνθρώπων ἠφάνισαν. Ebd. 45 [Artemius' Antwort]: Ὄτι δὲ τὸν μακάριον Κωνσταντῖνον τὸν πάντων βασιλέων ὑπέρτερον καὶ τὸ τούτου γένος ἐξεμυκτήρισας, ἐχθρὸν τοῖς σοῖς ἀποκαλέσας θεοῖς καὶ μανιώδη καὶ φόνου μεστόν, τοῦ τε ὁμογνίου ἀνάπλεων οἲματος, ταῦτά σοι ὑπὲρ ἐκείνου ἀπολογήσομαι ὅτι μᾶλλον ὁ σὸς πατὴρ Κων [*](23 ἔμπλεονPRSVT | τούς τε γὰρ ἀδελφοὺς ἀπέκτεινε, über diesen Irrtum s.S. 28,Anm.zu2f | γὰρ >Μ | 24 u. S. φαύσταν R | 25 τε > T | Τ | 28 ἀπεπλάνησεν Τ | 29ff im § 45, S fehlt | 31 ἐξεμυκτήρισας — 32 αἵματος] ἐκάκισασ ἐχθρὸν καὶ ἀπόπτυστον τοῖσ σοῖσ ἀποκαλέσασ θεοῖσ· προσέτι δὲ καὶ μανιώδη καὶ φωνικὸν T Symeon | 32 ἀνάπλεον V)

16
[*](Phot.) φωραθεῖσάν τινι τῶν Κουρσώρων μοιχωμένην, τῇ τοῦ λουτροῦ ἀλέᾳ ἐναποπνιγῆναι προστάξαι. κοὶ τῷ παιδίῳ τοῦ ξίφους διδοῦντα [*](Vit. c.) γένηται, πρὸς ἐπιβουλὴν ἐχώρει τοῦ ποθουμένου, τρέψασα τὸ φίλτρον εἰς μῖσος. τῷ γὰρ ἀνεκπράκτῳ τῆς ἐπιθυμίας ὀργιζομένη, θεραπείαν ἐποιεῖτο τοῦ πάθους τὴν τοῦ μὴ] ποθουμένου σφαφήν, φόνῳ προθυμουμένη κορέσαι τὸν πόθον. καὶ πείθει δὲ τὸν ἑαυτῆς ἄνδρα κτεῖναι τὸν ἑαυτοῦ παῖδα, τὴν ἑαυτῆς νόσον ἐκείνου ποιησαμένη, καὶ καντοδαποὺς αὐτοῦ καὶ ψευδεῖς καταφορήσασα λόγους. ὁ δ’ ἐφ οἶς ἤκουσεν τῆς ἐαυτοῦ γυναικὸς φθασθεὶς τὸν λογισμὸν τῇ ὀργῇ καὶ μηδὲν εἰς ἑαυτοῦ ἀναβαλέσθαι τοῦ πράγματος ἐθελήσας, Θησεὺς γίνεται τῷ παιδί, καὶ ὅνπερ ἐκεῖνος τρόπον τῇ διαβολῇ τῆς Θαἰδρας ἀνεῖλε τὸν Ἱπόλυτον τὸν ἐξ Ἱππούτης αὐτῷ τῆς Ἀμαζόνος γενόμενον, τοῦτον καὶ οὑτος τὸν τρόπον ἀπέσφαζεν τὸν Κρίσπον τῇ συκοφαντίᾳ τῆς ἑαυτοῦ γυναικός, ἐπιταραχθεὶς τὸ δικαστικὸν τῆς ψυχῆς καὶ μηδὲ λόγου μηδενὸς αὐτῷ μεταδούς.

Ἀλλ' οὐκ ἐφύπνωσεν ἡ δίκη τῷ πάθει· περιῆλθεν γὰρ πρὸς τὴν μητρυιὰν τιμωρία προσήκουσα. ἡ μὲν γὰρ εἰς ἐπιθυμίαν αὖθίς τινος τῶν τοῦ βασιλέως προδρόμων, οὕς κοὐρσωρας εἰώθασιν οἱ Ῥωμαῖοι καλεῖν, ἀφικομένη καὶ ἁλοῦσα τῇ πράξει, διαφθείρεται πρὸς τοῦ αὐτῆς ἐντειλαμένου ἐντειλαμένου τοῖς αὐτῆς εὐνούχοις ἐκ τἀφανοῦς, ἐπειδὰν εἰς βαλανεῖον ἀφίκηται, περὶ δὴ τὴν θεραπείαν αὐτῆς καὶ ἀναινομένης ἔνδον πλείω διελκύσαι χρόνον, κατὰ ἀλλήλους ἀλλήλους διαναπαύντας, ἔστ' ἂν ἂν ὑπὸ τοῦ πνίγους λιποθυμήσειεν ἡ γυνή· κἄπειτ ἐξαγαγεῖν αὐτὴν ἢδη τὰς ἐσχάτας ἒλκουσαν ἀναπνοάς, κοπτομένους δῆθεν ὡς οὐ κατ' ἐπιβουλὴν μᾶλλον ἢ κατὰ τὴν τοῦ λουτροῦ περι-

[*](5 [μὴ] Bidez | 9 φθαρεὶς Franchi | 17 μητρυὰν A | 18 κύρσωρας Franchi)[*](Art.P.)

στάντοις καὶ οἱ τούτου ἀδελφοὶ προκατῆρξαν τοῦ ἀδιλήματος, φαρμακον αὐτῷ δηλητήροιν κερασάμενοι καὶ θάνατον ὀλέθροιν προξενήσαντες, μηδὲν πρὸς αὐτοῦ πεπονδότες ἄνδικον. ἐκεῖνος δὲ τὴν γυναῖκα Θαῦσταν καὶ πάνυ δικαίως ἀπέκτεινεν, ὡς μιμησαμένην τὴν πάλαι Θαίδραν καὶ διαβαλοῦσαν τὸν τούτου υἱὸν Πρίσκον ὡς ἐρωτικῶς αὐτῇ διακείμενον καί τι πρὸς βίαν ἐπίχειροῦντα, καθάπερ κἀκείνη τὸν τοῦ Θησέως Ἰππόλυτον· καὶ δὴ κατὰ τοὺς τῆς φύσεως νόμους [*](28 f vgl. unt. II 16, S. 26) [*](28 τούτου] αὐτοῦ T Symeon | 30 ἐκείνοισ P | 31 μιμησαμένη τὸν πάλαι φέδραν P | 32 φαιδρὰν R | 34 τοῦ θήσεωσ ἱππόλυτ R)

17
Κωνσταντῖνον τὴν δίκην μετ' οὐ πολὺν χρόνον ὑπὸ τῶν ἀδελφῶν Phot. φαρμάκοις κατὰ τὴν Νικομήδειαν διατρίβοντα ἀναιρεθῆναι. Ὂτι Οὐρφίλαν φησὶ κατὰ τούτους τοὺς χρόνους ἐκ τῶν πέραν Ἴστρου ΣΜῶν οὒς οἱ μὲν πάλαι Γέτας, οἱ δὲ νῦν Γότθους καλοῦσι) πολὺν εἰς τὴν Ῥωμαίων διαβιβάσαι λαόν, δι' εὐσέβειαν ἐκ τῶν οἰκείων ἠθῶν ἐλαθέντας. χριστιανίσαι δὲ τὸ ἒθνος τρόπῳ τοιῷδε· βασιλεὐοντος λεύοντος Οὐαλλεριανοῦ καὶ Γαλλιήνου, μοῖρα Σκυθῶν βαρεῖα τῶν πέραν τοῦ διέβησαν διέβησαν εἰς τὴν Ῥωμάίων, καὶ πολλὴν μὲν κατέδραμον τῆς Εὐρώπης· διαβάντες δὲ καὶ εἰς τὴν Ἀσίαν, τήν τε Γαλατίαν καὶ τὴν Καππαδοκίαν ἐπῆλθον, καὶ πολλοὺς ἔλαβον αἰχμαλώτους ἄλλους τε καὶ τῶν κατειλεγμένων τῷ κλήρῳ, καὶ μετὰ πολλῆς λείας ἀπεκομίσθησαν οἴκαδε. ὁ δὲ αἰχμάλωτος καὶ εὐσεβὴς ὅμιλος, συναναστραφέντες τοῖς βαρβάροις, οὐκ ὀλίγους τε αὐτῶν εἰς τὸ εὐσεβὲς μετεποίησαν καὶ τὰ Χριστιανῶν φρονεῖν ἀντὶ τῆς Ἐλληνόδος δόξης παρεσκεύασαν. ταύτης τῆς αἰχμαλωσίας γεγόνεσαν καὶ οἱ Οὐρφίλα πρόγονοι, καππαδόκαι μὲν γένος, πόλεως δὲ πλησίον Παρνασσοῦ, ἐκ κώμης δὲ Σαδαγολθινπὰ καλουμένης. ὁ τοίνυν Οὐρφίλας οὑτος καθηγήσατο τῆς ἐξόδου τῶν εὐσεβῶν, ἐπίσκοπος αὐτῶν πρῶτος καταστάς. κατέστης δὲ ὡδε· παρὰ τοῦ τὴν ἀρχὴν ἔχοντος τοῦ ἔθνους ἐπὶ τῶν Κωνσταντίνου χρόνων εἰς πρεσβείαν σὺν ἄλλοις ἀποσταλείς καὶ γὰρ καὶ τὰ τῇδε βάρβαρα ἔθνη ὑπεκέκλιτο τῷ 3 — S. 18, 14 vgl. Auxentius bei F. Kauffmann, Aus der Schule des Wulfila 1899 S. 73 ff — 6 ff vgl. Sozomen. 11 6. Theodoret H. E. IV 37, 1 1 Κωνσταντῖνον Gothofred. κωνσταντίνω B | 7 Οὐαλεριανοῦ ed. | 19 ἔχοντος] ἄγοντος ed. | 20 Κωνσταντίου? Bessell | 21 ὑποκέκλιτο ed. πέτειαν ἐκλίποι τὸ ζῆν· ἴνα τό τε ἔργον ἐκπραχθείη τῆς τι μωρίας Vit. C. καὶ τὴν ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ δὐσκλειαν ἀφανίσειεν ὁ τρόπος. Η μὲν οὑν τοῦτο τῆς περὶ τὸν νέον ἀδικίας ἐξήνεγκε τέλος· οὐκ οἶδα δὲ εἰ ἀληθῆ ταῦτα εἴρηκεν Θιλοστόργιος ὁ φιλοφευδέστατος κατὰ Κωνσταντίνου τοῦ καλλινίκου καὶ εὐσεβοῦς οὖπερ οὐκ ἔστιν ῥᾳδίως εἰπεῖν ὁπόσαι τοῦ σώματός τε καὶ τῆς Ψυχῆς διέλαμπον ἀρεταί· ὁ γὰρ ἀνὴρ οὐ μόνον τὴν ἐκ τῶν πολεμικῶν ἔργων δόξαν εἶχεν, ἀλλὰ καὶ τῶν τῆς ψυχῆς ἐκοσμεῖτο καλῶν. οὖτος ὁ Κ. usw. = iint. 9 a S. 20, 19] 26 ἐκλίποι τὸ Bidez] ἐκλίποιτο A | 32/33 ob τοῖς — καλοῖς? ὡς πατὴρ τὸν υἱὸν ἠμύνατο. ὒστερον μέντοι μαθὼν τὴν ἀλήθειαν Art. P. καὶ αὐτὴν προσαπέκτεινε, δίκην ἐπ' αὐτῇ δικάσας πασῶν δικαιοτάτην. Philostorgias.
18
[*](Phot.)βασιλεῖ), ὑπὸ Εὐσεβίου καὶ τῶν σὺν αὐτῷ ἐπισκόπων χειροτονεῖται τῶν έν τῇ Γετικῇ ψριστιανιζόντων· καὶ τὰ τε ἄλλα αὐτῶν ἐπεμε- λεῖτο καὶ γραμμάτων αὐτοῖς οἰκείων εὑρετὴς καταστάς, μετέφρασεν εἰς τὴν αὐτῶν φωνὴν τὰς γραφὰς ἁπάσας, πλήν γε δὴ τῶν Βασιλειῶν ἂτε τῶν μὲν πολέμων ἱστορίαν ἐχουσῶν, τοῦ δὲ ἔθνους ὄντος φιλοπολέμου καὶ δεομένου μᾶλλον χαλινοῦ τῆς ἐπὶ τὰς μάχας ὁρμῆς, ἀλλ’ οὐχὶ τοῦ πρὸς ταῦτα παροξύνοντος. ὅπερ ἰσχὺν ἔχει ταῦτα ποιεῖν, σεβάσμιά τε μάλιστα νομιζόμενα καὶ πρὸς τὴν τοῦ θείου θεραπείαν τοὺς πειθομένους καταρυθμίζοντα. ἱδρύσατο δ’ ὁ βασιλεὺς τὸν αὐτόμολον τοῦτον λαὸν περὶ τὰ τῆς Μυσίας χωρία, ὡς ἑκάστῳ φίλον ἦν. καὶ τὸν Οὐρφίλαν διὰ πλείστης ἠγε τιμῆς ὡς καὶ πολλάκις »ὁ ἐφ' ἡμῶν Μωσῆς« λέγειν περὶ αὐτοῦ. λίαν δὲ οὐτος τὸν ἄνδρα θειάζει, καὶ τῆς αἱρετικῆς αὐτοῦ δόξης ἐραστὴν αὐτόν τε καὶ τοὺς ὑπ’ αὐτὸν ἀναγράφει.

6. Ὄτι τοὺς ἐνδοτάτω Ἰνδούς, ὂσοι Χριστὸν ἔμαθον τιμᾶν ἐκ τῆς Βαρθολομαίου τοῦ ἀποστόλου διδασκαλίας, τὸ ἑτεροούσιον πρεσβεύειν ὁ δυσσεβής φησι. καὶ τὸν Θεόφιλον εἰσἀγεο τὸν Ἰνδὸν τὸ τοιοῦτον ἀσπαζόμενου φρόνημα, παραγενέσθαι τε εἰς αὐτοὺς καὶ τὴν αὐτῶν ἐκδιηγεῖσθαι δόξαν. τὸ δὲ τῶν Ἰνδῶν ἔθνος τοῦτο Σάβας μὲν πάλαι ἀπὸ τῆς Σαβᾶ μητροπόλεως, τὰ νῦν δὲ Ὁμηρίτας καλεῖσθα.

7. Ὂτι μετὰ τρεῖς ὂλους ἐνιαυτοὺς φησιν Εὐσέβιον καὶ Μάριν [*](3 ff vgl. Sozomen. VI 37, 11. Socrat. IV 33, 6. Passio S. Nicetae Gothi 3 PG 115, 708 A — 10 vgl. Jordan. Get. 267 — 21 ff vgl. Sozomen. II 32, 7f 1 ob ἐπίσκοπος? | 4 αὐτῶν Val. αὐτὴν B | 11 φίλον aus φίλω corr. B 25 | 19 Σάβας Bidez σάβαι B, ob Σαβαίους wie uat. S. 32, 11 u. S. 33 f? | 20 Σαβᾶ] Σάβα ed. | ὁμηρίτασ, ασ kaum deutlich, B ὁμηρίτασ M) [*](6α. [zu Z. 17] Scholion bei Theodoret H. E. II 28, 3 Cod. L f. ν: Οὖτός ἐστι, ὡς οἶμαι, ὁ Θεόφιλος ὁ παρὰ Θιλοστοργίου Ἰνδὸς ἐπονομαζόμενος. 30 7a. Nicetas Tbesaur. V 8-9 PG 139, 1369 B 12 [unmittelbar nach προσέτξε ob. S. 12, 27]: Metd δὲ rpelt; ὄλους ἐνιαυτοὺς ἐψηφίσατο 31 was Nicetas vorher Cap. 4 Col. 1365 D von einer arianischen Synode erzÄhlt καὶ κροτήσας Εὐσέβιος ἐν Νικομηδείᾳ σύνοδον διακοσίων καὶ πεντήκοντα συνεληλυθότων ἐπισκόπων), ist eine ürliche Contamination dieser Philostorgiusstelle mit Sozomen. I 15, 10)

19
καὶ Θέογνιν ψήφῳ βασιλέως τοῦ Κωνσταντίνου ἐπανόδου τυχόντας, Phot. σύμβολον τε σύμβολον αἱρετικῆς ἐκθεῖναι καὶ πανταχόσε διαπέμψαι ἐπ’ ἀνατροπῇ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου· καὶ τὸν Ἀλεξανδρείας Ἀλέξανδρον καθελεῖν τε καὶ ἀποκηρύξασθαι, ἀνθ' ὡν ἐπὶ τὸ ὁμοούσιον παλιντραπέλως ἐπανέστρεφεν· ἀλλὰ καὶ Εὐστάθιον τὸν Ἀντιοχείας, παιδίσκης μῖξιν καὶ αἰσχρᾶς ἡδονῆς ἀπόλαυσιν αἰτίαν ἐπιγραψαμένους· φυγὴν αὐτῷ βασιλεὺς ἐτιμήσατο εἰς τὴν Ἑσπάραν μεθόριον ποιησάμενος. πεντήκοντα δὲ καὶ διακοσίους φησὶν εἶναι τὸ πλήρωμα τοῦ παρανόμου τούτου συνεδρίου, καὶ τὴν Νικομήδειαν αὐτοῖς τῶν παρανομηθέντων ποινσασθαι ἐργαστήριον.

8. Ὄτι περὶ Ἀγαπητοῦ τοῦ συναιρεσιώτου, ὂς καὶ ἐκ καταλόγου στρατιωτικοῦ πρεσβύτερός τε κατέστη παρὰ τῶν ὁμοφρόνων καὶ Συ- [*](5 ff vgl. Theodoret H. E. I 21, 5f — 11-S. 20, 5 vgl. Vita Agapiti, Varia graeca ed. Papadopoulos-Kerameus S. 114 ff. Synax. 473, 25. Socrat. VII 3 15 7 φυγὴν > Val. | 12 f Συνάδων = Suidas Sa, ἐν Συνάδῳ (in Synnada Cass.) Socrat., Συνάου Synax., Συναός Vita Agapiti (aber im Titel συναῶν Cod. A)) (näml. ὁ Κωνστντῖνος) καὶ τοῖς περὶ Εὐσέβιον κάθοδον. καὶ δὴ τῶν Γαλλιῶν ἐπανελθόντες σύνοδον πεντήκοντα καὶ διακοσίων ἐπισκόπων ἐν Νικομηδείᾳ συνεστήσαντο καὶ ἀπεκήρυξαν Ἀλέξανδρον καὶ τοὺς τὸ ὁμοούσιον κηρύττοντας ἅπαντας.

[*](19 nach συνεστήσαντο ein Raum von 10 Buchstaben leergelassen in V (nicht in LP), woher Ζ. 17 vor καὶ δὴ in der Nicetasvulgata fehlerhaft eine Capitelteilung 7b. [zu Ζ. 5 ff] Nicetas Thesaur. V 9 PG 139, 1370 B: Χειροτονοῦσιν οὖν ἀντὶ Εὐσταθίου Ἀρειανόν τινα· ὡς μὲν ὁ Μοψουστάς 25 φησίν [+ θεόδωροσ Ls], οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Σωκράτης [II 9, 5] καὶ Σωζομενός ΙΙ 19, 6], Εὐφρόνιον τοὔνομα· ὡς δὲ Θεοδώριτος [H. E. 1 22, 1] καὶ Θεοφάνης ὁ κρονογράφος [S. 29, 26 de Boor], Εὐλάλιον· ὡς δέ φησι μόνος Θιλοστόργιος ἐν τῷ δευτέρῳ τῆς ἱστορίας λόγῳ, Παυλῖνον ἀπὸ Τύρου μετατιθιέασιν εἰς Ἀντιόχειαν [Philostorgius hatte also 30 die Wahl des Paulinus als Nachfolger des Eustathius hier ähnt].)

8a. Suidas s. v. Ἀγαπητός· ἐπίσκοπος Συνάδων, ὂν ἐν ἐπαίνω πολλῷ τίθεται Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου, καὶ θαυμάτων αὐτοῦ ἐξαισίων [*](8a fehlt in V | 31 ἐπίσκοπος Συνάδων > Tu | ἐν > S | Εὐσέβιος] εὐσέβιοσ ποιεῖται S | Εὐσέβιος ὁ Παμφίλου Suidas . . . posuit pro « Val. 2)

20
[*](Phot.)νάδων ἐπίσκοπος ὕστερον· περὶ γοῦν τούτου πολλὰ τερατολογῶν, νεκροῦς τε αὐτὸν ἀναστῆσαι λέγει καὶ πολλῶν ἄλλων παθῶν φυγαδευτὴν γενέσθαι καὶ ἐλατῆρα, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ παραδόζων ἄλλων ἔργων δημιουργόν· καὶ πολλοὺς ἐξ Ἑλλήνων εἰς τὸν Χριστιανισμὸν μετατάζασθαι παρασκευάσαι.

9. Ὅτι Κωνσταντῖνόν φησιν ὀκτὼ καὶ εἰκοστῷ ἔτει τῆς βασιλείας αὐτοῦ τὸ Βυζάντιον εἰς Κωνσταντινούπολιν μετασκευάσαι, καὶ [*](* 6—S. 22, 2 Niceph. H. E. VIII 4 PG 146, 20 CD) [*](2 ἀναστῆναι ed. | 6 ὀκτὼ B ὀγδόῳ ed.; Irrtum nicht Philostorgius zuzuschreiben, s. unt. Ζ. 19) [*](Suid.)μνήμην ποιεῖται, ὀρῶν μεταστάσεις καὶ ποταμῶν, καὶ νεκρῶν ἐγέρσεις. καὶ ὅτι στρατιώτην ὄντα ἐβουλήθη Μαξιμῖνος ὡς, Χριστιανὸν ἀποκτεῖναι διὰ τὸ πυνθάνεσθαι πολλοὺς τὰ πρὸς αὐτοῦ τελούμενα ὑπεραγαμένους.

[*](11 μεταστάσεις] μετάγων S, μεταστάσεις <λέγων>? Bernhardy | καὶ2 > Ε | ἐγέρσεων S | 12 καὶ ὅτι] τοῦτον S | μάξιμοσ S | 13 πυνθάνεσθαι] μανθάνειν SB μὴ μανθάνειν, μὴ expungiert, E | πρὸς] παρ᾿ SBE)

9a. Vita Constantini Cod. Angelic. A f. 25r [Franchi de’ Cav. 97 s. ob. S. 17, 33]: Oὗτος ὁ Κωνσταντῖνος ἤδη πέμπτου καὶ εἰκοστοῦ τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἐπιβὰς ἔτους, ὑπατευόντων ἐκεῖνον τὸν ἐνιαυτὸν Γαλλικανοῦ καὶ Συμμάχου, πόλιν ἠβουλήθη κτίσασθαι μεγάλην, μνημεῖον τῆς ἑαυτοῦ βασιλείας καὶ δόξης τοῖς ἐπιrινομένοις [folgt Exe. Tripart. = Polyd. 268, 5—11. Theophan. 23, 22—27. Bios di Costantino ed. Guidi Rendic. Accad. Lincei 1907 S. 336, 15—19]. Ebd. f. 25v: Τὴν τοίνυν Θρᾴκην Κωνσταντῖνος καταλαβὼν ἐς τὰ μάλιστα δὴ τότε εὐθηνουμένην, καὶ τὸ Βυζάντιον καταμαθὼν ὡς ἄριστα γῆς τε καὶ θαλάττης ἔχοι, ἱδρύθη δὴ ἐνταῦθα· καὶ τὸν αὐχένα τῆς χερρονήσου διαλαβών (χερρόνησος γάρ ἐστι τὸ χωρίον), ἐτείχιζεν ἐκ θαλάττης εἰς θάλατταν, ἐντὸς τά τε προάστεια καὶ τοὺς πλησίον λόφους ποιούμενος, ὡς τῆς κτιζομένης πόλεως διὰ πλάτους περιβολὴν μοῖραν εἶναι μικρὰν τὴν ἀρχαίαν πόλιν. ἔνθα γὰρ νῦν ὁ πορφυροῦς καὶ μέγας ἐστὶ κίων ἑστὼς ὁ τὸν αὐτοῦ κολοττὸν φέρων,

[*](19 ff vgl. Chronic. Paschal. a. 330 — 25 ff vgl. Zonar. XIII 3, 11. Bios di Costantino ed. Guidi S. 336, 20. Zosim. II 30 — 31 f vgl. Theophan. 28, 25 u. unt. 28, 4)[*](25 εἰς Franchi | 27 τε A > Franchi | δὴ Franchi δὲ A | 30 τῆσ A was Franchi verlangte | 30,31 περιβολῆς Franchi)
21

τὸν περίβολο ὀριζόμενον βάδην τε περιιέναι, τὸ δόρυ τῇ χειρὶ [*](phot.) φέροντα· ἐπεὶ δὲ τοῖς ἐπομἐνοις ἐδόκει νεῖζον ἢ προσῆκε τὸ μέτρον ἐκτείνειν, προσελθεῖν τε αὐτῷ τινα καὶ διαπυνθάνεσθαι· »ἔως που, δέσποτα;« τὸν δὲ ἀποκρινάμενον διαρρήδην φαναι· »ἕως ἂν ὁ ἔμπροσθέν μου στῇ«, ἐπίδηλον ποιοῦντα ὡς δύναμις αὐτοῦ τις οὐρανία προηγοῖτο, τοῦ πραττομένου διδάσκαλος. ἱδρυσάμενον

[*](1 ob <καὶ> τὸ δόρυ? s. unt. Ζ. 15f | 6 προηγεῖτο B προηγεῖτο Cod. Nic. | ἱδρυσάμενον Val. ἱδρυσάμενοσ B)

ἐμτεῦθεν τὴν ἀρχὴν ποιησάμενος, τὸ λοιπὸν ἅπαν ἐπί τε ἑκατέραν [*](vit. c.) θάλατταν καὶ τὴν μεσόγειον ἁπλούμενον τῆς ἑαυτοῦ παλάμης καὶ δυνάμεως ἐξήνυσεν ἔργον.

Ἀκήκοα δὲ ἔγωγε καὶ τοῦτο τῶν πρεσβυτάτων καὶ ἀξιολόγων διηγουμένων ὡς ὁ Κωνσταντῖνος, ὁπηνίκα τὰς πύλας ὁριούμενος τοῦ τείχους ἡγεῖτο τῶν ἑπομένων ἀφ’ οὗ μέτρου τὸν περίβολον ἔδει τὴν ἐργασίαν λαβεῖν, ᾔει τὸ πρόσω βάδην τε χωρῶν καὶ τὸ δόρυ τῇ χειρὶ φέρων. ὡς δὲ πρῶτον ὑπερβὰς λόφον ἐπὶ δεύτερον ᾔει, καὶ τοῦτον ὑπερελθὼν ἔτι τὸ πρόσω προὔβαινε μείζον μῆκος διαμετρούμενος ἢ τοῖς ἀκολουθοῦσιν ἐφαίνετο μετρίως ἔχειν, προσελθών <τις> ἀπὸ τῶν παρρησίαν πρὸς αὐτὸν ἀγόντων ἤρετο· »ἕως ποῦ, δέσποτα;« ὁ δὲ διαρρήδην ἀποκρινάμενος· »ἕως ἄν, ἔφη, ὁ ἔμπροσθέν μου στῇ«, ὡς γενέσθαι σαφές ὅτι ἀγγέλων τις ἐῴκει προπορεύσσθαι τὰ μέτρα παραδώσαν, ὡς πάνυ γε δὴ θεῷ κεχαρισμένως τῆς πόλεως ταύτης οἰκιζομένης, οὐκ ἔλαττον ἢ τὸ πάλαι τῆς Ἱερουσαλήμ· καὶ γὰρ καὶ ἤμελλε κἀνταῦθα κοινὸν συστήσασθαι πρυτανεῖον εὐσεβείας. ἕως γοῦν ὅποι τὸ φαινόμενον εἶδος χωροῦν ἔπειτα ἔστη καὶ διαλυθὲν ἦν ἀφανές, ἐκεῖ καὶ ὁ

[*](12 πρεσβυτέρων Franchi | 17 eri ἔτι τὸ πρόσω vgl. unt. S. 73, 24 | μεῖζον Bidez μείζω A | 19 (τις> Franchi | 22 μέτρ///α A | 24 ἤ Franchi ἦν A | ἔμελλε Franchi | 25 συστήσεσθαι Franchi | 20 ἀφανὲσ A, nicht ἀφανεὶσ wie Franchi gelesen hat)

[zu Ζ. ff] Vgl. Πάτρια Κωνσταντινουπόλεως III 10 = Scriptores originum Cpl. rec. Preger 217, 9: Ὅτι μέλλων κτίσαι πόλιν ὁ μέγας Κωνσταντῖνος, ὁφείλων πῆξαι τὸ θεμέλιον και καταμετρῆσαι τὴν πόλιν, πεζὸς ἐξῆλθεν μετὰ τῶν μεγιστάνων αὐτοῦ· καὶ ἐλθὼν εἰς τὸν Φόρον λέγουσιν αὐτῷ οἱ ἄρχοντες· »ποίησον τέλος τοῦ τείχους«. ἐκεῖνος δὲ ἔξη· »ἕως οὗ στῇ ὁ προαγωγός μου, οὐ μὴ) στήσω τὸ θεμέλοιν«. μόνος γὰρ ἐκεῖνος ἑώρα τὸν ἄγγελον. ἀπελθὼν δὲ μέχρι τοῦ Ἐξακιονίου πεζὸς μετὰ πάσης τῆς συγκλήτου, ἐκεῖσε ἐθεάσατο τὸν ἄγγελον τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ πἠξαντα, μηνύοντα ἕως ἐκεῖ στῆναι αὐτόν. καὶ διὰ τοῦτο ἔπηξεν ἐκεῖσε τὸ τεῖχος.

[*](32—39 = Scholion bei Georg. Monach. S. 427 Μuralt)
22
[*](Phot.)

δὲ τὴν πόλιν Ἄλμα 'Ρώμαν ὀνομάσαι, ὃ δηλοῖ τῇ 'Ρωμαΐδι γλώττῃ τὴν ἔνδοξον· καὶ βουήν τε σύγκλητον τάξασθαι σιτηρεσίου δαπάνην αὐταρκεστάτην διανεῖμαι τοῖς οἰκήτορσι, καὶ τὸν ἄλλον ἐν αὐτῇ τῆς πολιτείας πολυτελῶς κόσμον καταστήσασθαι, ὡς ἀρκεῖν εἰς, ἀντίπαλον κλέος τῇ προτέρᾳ 'Ρώμῃ.

10. Τελευτήσαντος δὲ τοῦ ταύτης τῆς πόλεως ἀρχιερέως Ἀλεξάνδρου, τὸν Νικομηδείας φησὶν Εὐσέβιον εἰς τὸν τῆς νεοκτίστου πόλεως ἀρχιερατικὸν μεταστῆσαι θρόνον.

11. Ὅτι τὸ δυσσεβὲς οὗτος τοῦ ψεύσους ὄργανον, Ἀλεξάνδρου τοῦ Ἀλεξανδρείας τελευτήσαντος καὶ ψήφων ἄλλων ἐπ' ἄλλους φερομένων, καὶ χρόνου τινὸς ἐπὶ τοῦτο παρατεινομένου, τὸν θεῖον Ἀθανάσιόν φησι περὶ δείλην ὁψίαν εἰς τὴν Διονυσίου καλουμένην ἐκκλησίαν εἰσπηδήσαντα, καὶ δύο τινὰς τῶν Αἰγυπτίων ἐπισκόπων

[*](6—8 vgl. Theodoret H. E. I 19, 1—2. Alexand. Monach. Invent. PG 87, 4065 A 9. Theophan. 32, 28 — 9 ff vgl. Sozomen. II 17, 4 u. 25, 6. Athanas. Apol. c. Arianes 6. Socrat. I 23, 3)[*](* 2—4 Niceph. H. E. ebd. 20 Β)[*](1 ῥώμαν B Nic. wohl in 'Ρώμα wie unt. Ζ. 27 zu ändern, 'Ρώμην ed. | 4 πολιτελῶσ B | 8 μεταστῆσαι B in μεταστῆναι wohl zu corrigieren; Constantin war gestorben; s. unt. S. 27 f; wir können leider nicht wissen, ob Philostorgius die Arianische Erzählung [Sozomen. III 3, 1] über Paulus’ Ränke erwähnt hatte | 11 »malim ἐπὶ τούτῳ« Val. | 13 ἐσπηδήσαντα ed.)[*](Vit.c.)

Κωνσταντῖνος παραγενόμενος τὸ δόρυ τε ἐπἠξατο καὶ ἔφη διαρρήδην· »ἕως ἐνταῦθα«, ἔνθα καὶ νῦν εἰσιν αἱ μεγάλαι πύλαι τῆς πόλεως.

Τὴν δὲ πόλιν κτίσας ἔνδοξον αὐτὴν ἐκάλεσε 'Ρώμην, οὕτω κατὰ τὴν τῶν Ἰταλῶν γλῶτταν »Ἄλμα 'Ρώμα« τὴν προσηγορίαν αὐτῇ θέμενος. καὶ βουλήν τε ἐν αὐτῇ σύγκλητον ἱδρύσατο καὶ σιτηρεσίου δαπάνην πολυτελεστάτην τοῖς οικήτορσι κατένειμε, καὶ τὸν ἄλλον ἐν αὐτῇ τῆς πολιτείας κατεστήυσατο κόσμον, ὡς ἀρκεῖν εἰς ἀντίπαλον κλέος τῇ προτέρᾳ 'Ρώμῃ.

[*](28 vgl. Chronic. Paschal. a. 330 S. 529, 15. Theophan. 28, 24 — 28 ff vgl. Chronic. Paschal. a. 337 S. 533, 12. Zosim. II 30ff Sozomen. II 3, 5 ff)[*](27 ἱταλῶν A | ἅλμα A)
23

εὑρόντα τὰς πύλας τε κατὰ ὀχυρώτατον μετὰ τῶν συστασιωτῶν [*](Phot.) ἐπικλεισάμενον, οὕτω τὴν χεροτονίαν ὑπελθεῖν· τῶν χειροτονούντων πολλὰ μὲν ἀνανευόντων, τῆς δὲ προσαγομένης αὐτοῖς βίας μείζονος τῆς βουλῆς καὶ τῆς δυνάμεως γεγενημένης, τὸ δοκοῦν Ἀθανασίῳ ἐπιτελεσθῆναι. καὶ ὡς ὁ παρὼν τῶν ἐπισκόπων ἄλλος ὅμιλος διὰ τὴν τοιαύτην αἰτίαν τῷ ἀναθέματι τοῦτον παρεπέμψαντο. τὸν δὲ Ἀθανάσιον κρατυνάμενον τὰ καθ᾿ ἑαυτόν, ὡς ἀπὸ τοῦ κοινοῦ τῆς πόλεως πρὸς βασιλέα γράψαι τὴν εἰς τὴν ἀρχιερωσύνην ἀνάρρησιν αὐτοῦ. τὸν δὲ νομίσαντα κοινῆς βουλῆς εἶναι τὸ γράμμα. ἐπιψηφίσαι τὴν κατοχὴν τοῦ θρόνου.

Ὕστερον δὲ μαθόντα τὰ πεπραγμένα, εἰς Τύρον τῆς Φοινίκης αὐτὸν ἐξαποστεῖλαι, τῷ ἐκεῖσε συνεδρίῳ λόγον ὧν ἔδρασεν δώσοντα. καὶ μόλις μὲν οὖν εἶξαι ταῖς βασιλείοις ἀπειλαῖς τὸν Ἀθανάσιον. εἴξαντα δ᾿ οὖν καὶ παραγενόμενον εἰς Τύρον τὴν μὲν δίκην οὐκ εἰσέρχεσθαι· γύναιον δέ τι μισθωσάμενον ἑταιρικόν, ἤδη τῷ τῆς γαστρὸς ὄγκῳ τὴν ἀκολασίαν στηλιτεῦον, ἐπαφεῖναι διαμηχανᾶσθαι τῷ Εὐσεβίῳ, ὃς τοῦ ἐκεῖσε συνεδρίου κορυφαῖος ἐνομίξετο· τῷ διὰ τὴν συκοφαντίαν ὡς εἰκός, ἐμπεσόντι θορύβῳ καὶ ταράχῳ τήν τε δικην ὑπεκκλέψαι καὶ τὴν κρίσιν ἐκφυγεῖν διανοούμενον.

Φωραθῆναι δὲ τὴν συσκευὴν ὁ τοῦ ψεύδους φίλος ἀναγράφει δι᾿ ἧς μεθόδου φασὶν οἱ εὐσεβεῖς τὸ κατὰ τοῦ μεγάλου Ἀθανασίου μισθωθὲν παρὰ τῶν δυσσεβῶν πορνίδιον διελεγχθῆναι. τὸν μὲν γὰρ Εὐσέβιον διαπυνθάνεσθαι τῆς ἑταρίδος εὶ γινώσκει αὐτῆς τὸν φρορέα· τῆς δὲ καὶ μάλα διατεινομένης, προσαναπυθέσθαι εἰ ἄρα γε τοῦτον ὁ παρὼν χορὸς ἔχει. τὴν δὲ φάναι· »εὐφήμει, ὦ δέσποτα· οὐ γὰρ

[*](11 f vgl.Sozomen. II 25, 2.6 — 14f vgl. Sozomen. II 25, 18 — 21 οἱ εὐσεβεῖς Sozomen. ΙΙ 25 u. Theodoret H. E. I 30. Rufin H. E. X 18)[*](6 ἀναθήματι ed. | 9 ἀνάρρησιν M ἀνάρρασιν B | 13 ταῖς Migne τοῖσ B | 14 τὴν] τοὺς ed. | 19 ὑποκλέψαι ed. | διανοούμενον Val. διανοούμενοσ B | 25 χορὸς Holstein] χρόνοσ B)

11a. [zu Ζ. 7 — 10] Vita Constantini Cod. Angelic. A f. 36v: Τοῦ δὲ μεγάλου Ἀθανασίου χειροτονηθέντος, τὸ τῆς πόλεως ψήφισμα δεξάμενος ὁ μέγας Κωνσταντῖνος ὁ βασιλεὺς ἢσθη τε καὶ γράφει τοῖς Ἀλεξανδρεῦσι τὴν δύναμιν ταύτην· >Ἐντυχὼν τῷ πεμφθέντι παρ᾿ ὑμῶν >φηφίσματι περὶ τῆς τοῦ ἐπισκόπου προαφωγῆς, καὶ μαθὼν ὡς καθ’ >ἡδονὴν ὑμῖν ἅπασιν τὸ πρᾶγμα κεχώρηκε καὶ οὕτω πρὸς ἁπάντων >ὑμῶν συμφώνως ὁ ἀνήρ ἐστιν ἀγαπώμενος, ἥδομαί τε καὶ αὐτὸς (τί >γὰρ οὐ μέλλω;) καὶ κρίνω κύρια κύρια καὶ βέβαια μένειν, ἅπερ >αὐτοὶ κοινῶς εἵλεσθε ψηφισάμενοι.<

24
[*](Phot.)

ἔγωγ’ ἂν μαινοίμην, ἀνδρὼν τοιούτων αἰσχρὰς ἡδονῆς δουλείαν ὥστε καταγνῶν«. εἶτ’ ἐντεῦθεν ἀρζαμένης παραγυμνοῦσθαι τῆς ἀληθείας, τὴν ὅλην συσκευὴν ἀνακαλυφθῆναι. καὶ τὸν μὲν Εὐσέβιον κρείττω συκοφαντίας πάσης ὀφθῆναι· τὸν δὲ Ἀθανάσιον, ἀντὶ τοῦ φυγεῖν τὴν δίκην, διπλῆς ἔνοχον ἀπελεγχθῆναι, προσλαβούσης τῆς οὐκ εὐαγοῦς χειροτονίας τὴν ἐναγεστάτην συκοφαντίαν. διὸ καὶ τὴν καθαιρετικὴν ψῆφον ὁμόφωνον κατ’ αὐτοῦ ἐξενεχθῆναι. ἐκεῖνον μέντοι γε προσαναισχυντεῖν, καὶ λέγειν ἀπεχθείᾳ τὴν καθαίρεσιν τοὺς συνεδρεύσαντας διαπράζασθαι ὥσπερ καὶ τὰς συκοφαντίας, διότι μὴ παρ᾿ αύτῶν ἀνάσχοιτο τὴν ἀρχιερατικὴν χειροθεσίαν ὑποστῆναι.

Διὸ καὶ τὸν βασιλέα ἐπιτρέψαι πάλιν ἐτέρᾳ συνόδῳ τὰ κατὰ τὸν Ἀθανάσιον ἐτασθῆναι. τοὺς δὲ καὶ ἕτερα τῶν ἐγκλημάτων ἐπισυναθροῖσαι· Καλλίνικόν τε γὰρ τὸν ὁμολογητήν, ἐπίσκοπον τοῦ Πηλουσίου, πέδαις σιδηραῖς ἐνδυσάμενον εἱρκτῇ καταθέσθαι, καὶ μὴ διαλιπεῖν προπηλακίζοντα ἕως ἂν αὐτὸν τοῦ ζῆν ἀπελάσοι, προσετίθεσαν ταῖς κατηγορίαις. ναὶ δὴ καὶ ἡ Ἀρσενίου χεὶρ τηνικαῦτα προεκομίσθη, καὶ ὁ Μαρεώτης καὶ ὁ Ἰσκύρας καὶ τὸ μυστικὸν ποτήριον, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, ἐφ’ οἷς αὐτὸν καὶ ἐκκηρῦξαι τὸ συνέδριον καὶ ἀντ’ αὐτοῦ προχειρίσασθαι τὸν ἐκ Καππαδοκίας Γρηγόριον. ταῦτα μὲν οὖν ὁ φιλοφευδὴς Κακοστόργιος περὶ τοῦ ἁγίου τερατεύεται Ἀθανασίου.

12. Ὅτι, φησίν, ἡ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου μήτηρ Ἑλένη ἐπὶ τῷ στόματι τοῦ τῆς Νικομηδείας κόλπου πόδιν ἐδείματο, Ἑλενόπολιν αὐτὴν ἐπονομάσασα· ἀσπάσασθαι δὲ τὸ χωρίον κατ’ ἄλλο μὲν οὐδέν, ὅτι δὲ Λουκιανὸς ὁ μάρτυς ἐκεῖσε τύχοι μετὰ τὸν μαρτυρικὸν θάνατον ὑπὸ δελῖνος ἐκκομισθείς.

[*](12ff vgl. Sozomen. II 28, 13 – 20f vgl. Epiphan. Haeres. 68, 10 Ende – 23—vgl. Symeon Passio Luciani 16 ff PG 114, 412. Chronic. Paschal. a. 327. 30 Theophan. 28, 3—4. Hieron. Chron. a. Abr. 2343. Socrat. I 17, 1)[*](*25–s. 25, 18 Niceph. H. E. VIII 31 PG 146, 120 BC)[*](8 πρὰνιχυντεῖν Β corr. M | 17 ναὶ] καὶ ed. | 18 [καὶ2] Loofs)

12a. Vita Constantini Cod. Angelic. A f. 39v [Franchi de’ Cav. 104] : Πλείστης δὲ τὴν μητέρα ὁ Κωνσταντῖνος ἡξίου τιμῆς ὡς καὶ πόλιν αὐτῇ κτίσαι ἐπώνυμον, ἥτις ἐστὶν ἐν δεζιᾷ <τοῦ τῆς> Νικομηδείας κόλπου, αὐτῆς ἐκείνης τὸ χωρίον ἀσπασμένης κατ’ ἄλλο μὲν οὐδέν, διὰ δὲ Λουκιανὸν τὸν τοῦ Χριστοῦ μεγαλώνυμον μάρτυρα.

[*](35 <τοῦ τῆς> Βidez | 36 nach αὐτῆς interpungiert A)
25

13. Ὅτι τὸν μάρτυρα Λουκιανόν φησι μέλλοντα τελευτᾶν, καὶ [*](Phot.) μήτε ναὸν μήτε θυσιαστήριον τῆς τυραννικῆς βίας παρεχούσης, ἀλλὰ μηδὲ αὐτοῦ κινεῖσθαι τῶν δεσμῶν καὶ πληγῶν συγχωρούντων, ἐν τῷ οἱκείῳ στέρνῳ ἀνακείμενον τὴν φρικτὴν θυσίαν τελεσάμενον, οὕτω τε αὐτὸν μετασχεῖν καὶ τοὺς ἄλλους μεταλαβεῖν τοῦ ἀχράντου θύματος ἐπιτρέψαι. ἐτελέσθη δὲ ἡ ἱερουργία ἐν τῇ εἱρκτῇ, τοῦ κυκλώσαντος αὐτὸν ἱεροῦ χοροῦ ὡς ἤδη ἀποβιοῦντα ἐκκλησίας σχῆμα καὶ ἀσφάλειαν τοῦ μὴ καθορᾶσθαι τὰ δρώμενα παρὰ τῶν ἀσεβούντων ἀναπληροῦντος.

14. Τούτου τοῦ μάρτυρος πολλοὺς μὲν καὶ ἄλλους μαθητὰς ἀναγράφει. οἷς καὶ Εὐσέβιον τὸν Νικομηδείας καὶ Μάροιν τὸν Καλγηδόνοςε καὶ τὸν Νικαίας Θέογνιν συντάττει καὶ Λεόντιον, τὸν ὕστερον γεγονότα τῆς Ἀντιοχείσας ἐπίσκοπον, καὶ Ἀντώνιον, τὸν Ταρσοῦ τῆς Κιλικίας, καὶ Μηνόφαντον καὶ Νοομίνιον καὶ Εὐδόξιον· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Ἀλέξανδρον καὶ Ἀστέριον τὸν Καππαδόκην· οὕς καὶ ἐλληνίσαι φησὶν ἐνδόντας τῇ τῶν τυράννων βία, ὕστερον δὲ ἀνακαλέσθαι τὴν ἧτταν, συλλαβομένου αὐτοῖς πρὸς τὴν μετάνοιαν τοῦ διδασκάλου.

15. Ὅτι τῶν εἰρημένων Ἀντώνιον μὲν καὶ Λεόντιον ἀπαράτρωτον τὴν ἀσέβειαν διασώσασθαι λέγει· Εὐσέβιον δὲ καὶ Μάριν καὶ Θέογνιν συναπαχθῆναι μὲν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνόδῳ, ἀνενεχθῆναι δὲ τῆς μεταβολῆς. τὸν δὲ Μάριν ἐκεῖθεν ἀνενεχθέντα, εἰς ἐτέραν αὖθις κατολισθῆσαι ἀτοπίαν. καὶ δὴ καὶ τὸν Θέογνιν· ὃς τὸν θεὸν καὶ πρὸ τοῦ γεννὴσαι τὸν υἱὸν πατέρ οἴεται, ἅτε δὴ τὴν δύναμιν ἔχοντα τοῦ γεννῆσαι. ἀλλὰ δὴ καὶ τὸν Ἀστέριον παρατρέψαι τὸ φρόνημα, ἀπαράλλακτον εἰκόνα τῆς τοῦ πατρὸς οὐσίας εἶναι τὸν υἱὸν ἐν τοῖς αὐτοῦ λόγοις καὶ γράμμασι διαμαρτυρόμενον.

[*](1–9 vgl. Symeon Passio Luciani 12–14 PG 114, 409f – 20 ff s. ob. s. 10–13; vgl. Sozomen. III 5, 8f)[*](3 αὐτ(οῦ) κινεῖσθαι Β ἀντικινεῖσθαι ed., ob αὐτῷ? | 8/9 ἀσεβούντων Ηolstein εὐσεβούντων Β, τοῦ μὴ καθορᾶσθαι τὰ δρώμενα παρὰ τῶν εὐσεβῶν τοῖς ἄλλως ἔκουσι δόξης οὕτως ἐτέλουν Νic.; vgl. Pass. Lucian. 409 D: πῶς ἄν —τοὺς τῶν ἀθέων λάθοιεν ὀφθαλμούς | 10 vor τούτου + Ὅτι ed. | 11/12 Xαλχηδόνος ed. | 14 Μηνόφαντον Val. μηνόφατον B | νοομίνιον, οο kaum deutlich, B νοομίνιον Μ Νουμήνιον Νic. | 17 συλλαβομένου] συμβαλλομένου ed. | αὐτοῦσ, aber der Accent aus dem Circumflex corr., B αὐτοῖς Val. | 20 εὐσέβειαν Bochart ed. | 27 διαμαρτυρόμε ν Β)
26
[*](Phot.)

16. Ὅκτι τὸ τριακοστὸν δεύτερον ἔτος ἐπιβαίνοντος τῆς βασιλείας αὐτοῦ Κωνταντίνου, ἐν Νικομηδείᾳ φαρμάκοις ὑπὸ τῶν ἀδελ-

16a. [zu Z. 1—s. 27] Artemii Passio 7: Ὁ γοῦν φιλόχριστος βασιλεὺς Κωνσταντῖνος εἰς τὸ πρῶτον καὶ τριακοστὸν ἔτος προελθὼν τῆς αὐτοῦ βασιλείας καὶ τοῦ δευτέρου ἐπιβάς, ἐπειδὴ ἐπύθετο τοὺς Πέρσας εἰς πόλεμον ἐπ’ αὐτὸν παρασκευαζομένους, ἄρας ἐκ τῆς ἑαυτοῦ πόλεως ἄχρι τῆς Νικομηδείας ἔφθη τῶν Βιθυνῶν· ἔνθα καὶ τελευτᾷ τὸν βίον ἐξ ἐπιβουλπης τῶν ἑαυτοῦ ἀδελφῶν φάρμακον αὐτῷ δηλητήριον ἐκχεαμένων, ἀστέρος ὥς φασι κομήτου τὸν θάνατον αὐτοῦ προμξνύσαντος. ἦσαν δὲ τῷ Κωνσταντίνῳ ἀδελφοῖ πρὸς πατρὸς οἵδε· Δαλμάτιος, Ἀναβαλλιανὸς καὶ Κωνστάντιος· αὐτὸς γὰρ ἐξ Ἑλένης μόνος ἦν τῷ πατρὶ Κώνσταντι ἔτι ἰδιωτεύοντι, ἐκ δὲ τῆς θυγατρὸς Μαφιμιανοῦ τοῦ Ἐρκουλλίου ἐπονομαζομένου Θεοδώρας ἕτεροι γεγόνασιν αὐτῷ παῖδες ὅ τε προρρηθεὶς Δαλμάτιος καὶ Ἀναβαλιανὸς καὶ Κωνστάντιος· οὕς καὶ Καίσαρας ὁ Κωνσταντῖνος καὶ

[*](3 ff vgl. Chbronic. Paschal. a. 337. Theophan. 33, 16 – 9f vgl. Eutrop. Χ 8, 2 – 10–15 vgl. theophylact. Bulgar. Passio XV martyrum 3 PG 126, 156 D. Theophan. 5 u. 18, 11. Chronic. Paschal. a. 304 S. 516, 15–19. Zonar. XII 33 S. 644 D)[*](7 ὥφθη R | 9 ἐγχεαμένων SMV | 12 u. S. 27, 24 f κώνσταντι HSS st. Κωνσταντίῳ | 13 ἐρκολίου Τ | 14 vor παπῖδες + τρεπις Ρ | 15 καὶ2 > P)