Cum autem hoc iu loco aliorum senteutias de levitate et gravitate retulisset et qua ratione impugnari possent, iuxta propriam modo opinionem hac de re pertractare intendit.
Nos autem, ait, primum id explicemus ac distinguamus, de quo reliqui quaerunt ac dubitant, cur alia corpora uatura in sublime, alia deorsum, quaedam et in sublime et deorsum ferantur, quod utrumque declarabit; deinceps de gravi levique dicamus ac de eis affectionibus, quae illis contingunt, verba faciamus. statimque regreditur [ac refert], quamobrem nonnulla deorsum ferantur, causamque adducit, cur eiusmodi motu moveantur et ait huius causam eam esse, propter quam corpora ceteris illis motibus etiam moventur, quemadmodum [*](5 at emendavi: tunc codd. Al 6 signura lacunae posui; una fere linea excidisse Videtur 10. 11 gravitatis eius, manent et moveantur scripsi: levitatis, imtnet et moveatur codd. Al 20 ob rjualitatem plurimam] conicio quantitatis plurimae 22 minoris scripsi: multarum codd. Al)
222
ea, quae ortus, mutationis et accretionis motu moventur, iuclinatioque
[*](f. 59v) motus horum causa existit, quorum unusquisque est ad fonnam, quae potestate existit; motus igitur corporum, quae vel supra vel infra moveutur, ad liaec duo loca efficitur, ut ad propriam eorum perfectiouem iucliueut, hoc est, ut ad propria eorum loca perveniant. quamobrem ait: de eo quidem, quod sursum vel deorsum movetur, eodem modo, quo de iis, quae aliis motibus et mutationibus moveutur, iudicandum est. quoniam enim tria sunt motus geuera, unum uempe in magnitudinem, atque accretio dicitur, alterum ad formam, ac ortus et mutationis proprium est — mutatio Ι enim ex una in aliam formam tit, quatenus
[*](f. 60r) hoc in loco qualitas forma dicitur — tertium autem secundum locum: in quoque borum mutatio erit non ex quavis re, uon enim ex albcdiue in lineam fit mutatio, sed ex contrario in contrarium, vel in id, quod inter contraria invenitur, quemadmodum ex albedine in nigredinem vel in jjurpureum colorem. ex eo enim, quod corpora commutantur, nou remanet in eis, quod antea extiterat; cumque in id mutentur, quod antea in eis non extiterat, non in quidvis mutantur, quemadmodum albedo in lineam, verum cum in id, quod maxime distat, turn in id, quod finitimum est, mutantur. si igitur in id, quod maxime distat, commutabuntur, in contrarium mutabuntur; si vero in id, quod finitimum est, mutabuntur, in id, quod inter contraria consistit. et quemadmodum id, quod mutatur et movetur, non movetur quidvis: ita nee quod movet et mutat, quidvis in quamvis rem movet. sed quemadmodum id, quod augetur, ex eo, quod augetur, in maiorem magnitudinem, non in caliditatem mutatur, ita etiam id, quod auget, quateuus auget, omniuo quidem in maiorem molem, non in caliditatem movet ac mutat; tametsi contingat quandoque, ut id, quod augescit, incalescat; sed quemadmodum id, quod auget, non est id, quod calefacit, ita auctum quoque excalefactumque utraque etiam differunt. eodemque modo statuendum ac intellegendum est id, quod loco etiam movetur; nou enim quidvis a quovis loco movetur, neque etiam motivum quidvis movet mobile quidvis. igitur superius et inferius cum contraria sint, motiva quidem sunt grave et leve, mobilia vero, quae potestate gravia etlevia exist unt, quorum unumquodque, nempe eorum, quae pulsu agitantuv, a motivo sibi, accommodo in id movetur, quod potestate in ipso existit. potestate autem in ipso
[*](10 formam Al (ex emendatione): speciem codd. 20 post mutantur codd. Al iterant: cum autem in id mutentur, quod maxime distat, cjuodque finitimum existit 24 movet et mutat scripsi: movetur et mutatur codd. Al 25 quidvis—movet] in quidvis ex re mutatur Al 27 id, quod auget et (28) movet ac mutat scripsi: auctum et movetur ac mutatur codd. Al 30 auget, calefacit] augetur, incnlesvit Al) 223
est, ut in proprio loco maneat: igitur ferri in hunc locum, in
[*](f. 60r) suam forniani est ferri. etenini ferri aliquid in id, quod potestate est in ipso a motivo sibi proprio, in perfectiouem et tinem, quem liabet, est ferri.
At quonam modo conveniunt eiusmodi sermones huic rei, de qua uos pertractaraus? dicemus: quaudo movebuntur corpora, quae natura supra infracpie ad eoruni perfectionem moveutur, non convenit, ut quicquani hac in re inquiramus, hoc est in motu eorum ad haec duo loca, nisi inclinationem eius, quod potestate est, ad perfectiouem, hoc est ad actum et iinem; similiter in reliquis motibus; non est enim, ut quispiam banc causam quaerat, cur scilicet quod curatur ad sanitatem moveatur, quasi non conveuiat ei, quod curatur, ut ad valetudinem, sed ad albedinem revertatur, et quod febrescit, ex eo, quod tale, ad febrem, non ad . . . regrediatur. moveri enim eodem iure se habet, quo transmutari et augeri, in proprium eorum finem. quemadmodum enim quod augetur, cum mutaticr, quatenus augetur, profecto non ad sanitatem, sed ad maiorem magnitudinem revertitur — etenim ad quantitatem quaudam transmutatur — ita levia etiam et gravia, siquidem haec superiora petunt, nempa levia, ilia autem ad inferiora praecipitantur, nempe gravia. ea enim, quae motu locali, et quae ceteris motibus feruutur, in hoc potissimum difterunt inter se, siquidem quae locali motu moventur, iuitium motus in se habere videntur, reliqua vero extriusecus, quemadmodum id, quod curatur, et quod augescit; quamquam haec duo etiam, dum parvum motus initium acquiruut extrinsecus, interdum ex se ipsis transmutautur, id siquidem ad valetudinem, hoc autem, veluti quando febricitat, vel id ad morbum, hoc vero, quatenus alitur. et quia id, quod curatur, haec duo admittit, nempe valetudinem et morbum, ideo si eius motus in valetudinem existat, ut plurimum ex se ad eam movetur, si vero ad morbum, pariter ex se. <et> quemadmodum dicimus haec duo interdum ex se cum parvum motus principium extrinsecus sumpserint, eo magis leve et grave; sed initium motus in illis inveniri videtur, quoniam horum duorum materia, hoc est subiectum eorum, proxime ad rei substantiam accedit. signum autem est, quod eiusmodi quidem motu moventur, quandoquidem ex eorum essentia ahsoluta inveniuntur. quae vero ortu generantur, nondum [*](14 post non (id codd. Al legunt caliditatem 15 eodem — quo emendavi: enim transmutari . . finem, eo iure se habent, quo id quod augelur; quod enim . . Al 18 etenim supplevi: et quod transmutatur Al 28 febricitat et alitur fort, transponenda sunt 36 signum—quod (37) emendavi: ac illi, quod in ea invenitur; eiusmodi Al)
224
levia Dec gravia sunt, sed turn levia erunt, quae ortu generantur,
[*](f. 60r) et gravia, quando peifecta et omnibus numeris absoluta extiterint; et quouiam perfecta sunt, motus initium in illis esse apparebit. etenim cum ex aqua oritur aer, veluti cum aqua in vaporem couvertitur, ex re gravi levis fit, et quod ad supera evolat, absolutus aer et levis inveuitur, quippe hae duae iuclinationes in illis deprebenduutur, cum perfecta | erunt ac in propriis locis
[*](f. 60v) extiteriut; conveuit igitur, ut in his localis motus initium inveniatur. scire autem debes reliqua ilia quoque non privari, quin in eis initium motus inveniatur; etenim boc ipse dedit omnibus naturalibus in universum. et non ei, quod curatur; nee quod curatur motu etiam ad valetudinem privabitur, neque id quod mutatur motu ad albedinem. cum autem dixisset leve et grave potius quam haec principium motus in se babere, atque in hoc causam attulisset, lioc tantum viodo intendit, ut ex eo, quod horum duorum subiectum perfectum est, in eo per se motus, hoc est motus perfectus inveniatur; ac maioris perfectionis existit, siquidem ceterorum motuum ortu postremus est. adiecit ortu consider atissime; alibi uamque dictum fuit hunc esse praestantiorem, quoniam ceteri, dum moveutur, loco moventur, sed non est necesse, ut hic ceteris motibus feratur; modo autem dixit hunc motum esse alia ratione ac motuum omnium partes et in substantia nobiliore; etenim bic quidem motus protrabitur eo tempore, quo <aliquid> generatum est ac queinadmodum motus in locum omnino quidera navi debetur post ad generationem motum, cum in alicuius animantis gratiam perfecta existat, et reliqua, quae eiusdem generis sunt, at existimabit quispiam omnino quidem baec duo aliud ex alio confirmari; siquidem ait, in gravi levique principium motus per se inveniri, quoniam perfectiora sunt, et perfectiora sunt, quoniam perfectus motus in eis invenitur, qui motus localis est, ac principium iu eis existit. [ad unum autem locum quippiam moveri ac in eo localis motus principium inveniri idem non est.] nos vero dicimus: baec duo aliud ex alio non confirmari; motus namque in locum jniucipium in illis est; ad unum autem locum quippiam moveri ac in eo principium motus per se inveniri idem non est.
Perspicuum est, inquit, id, quod est potevAia ens, ita ut in locum revertatur, in locum reverti, et si in hoc quantum et in boc quale, ad hoc ferri, iu quantum perfectionem acquiret; hoc autem totum eo feretur, quo actus potentiae invenitur.
[*](19 hunc . . pi-aesiandorem emendavi: haec (illa Al) esse praestantiora codd. Al 21 hunc—et scripsi: motuum omnium partes esse alia ratione ac in codd. 29 quoniam—sunt addidi 30 ad—est (32) ex liueis 34 et 35 32 nos—dicimus scripsi: et dicit codd.)225
Eadem autem causa est, quamobrem corpora ad propriam [*](f. 60v) eorum pevfectionem moveantur, cum non modo id, quod perfectum non est, veliiti vapor, qui in aerem mutatiir ac sursum asceudit, sed corpora etiam perfecta ad propria eorum loca celeriter moveantur; eteuim liuius rei causa iu omnibus iilis ad propriam perfectionem incliuatio est. cum itaque ex uumero corporum, quae perfecta existunt, veluti aer, ignis et reliqua, quaedam in propriis eorum locis, quae uaturalia sunt illis, non existant, quasi ilia motum festiuant, ut id adipiscautur, sponteque ad sua loca, nulla re impediente, moventur, quemadmodum alimentum, dum mutatur ac refertur ad alitum, movetur in illudque convertitur, si nulla alia re praepediatur. ait: sed <nec> talia quidem <perveniunt> per propriam perfectiouem, quae est in illis, dum motus per se <non> existit, quemadmodum in praecedeutibus sermonibus, hoc est in Octavo Naturalis Auscultationis Libro, dictum fuit. motum autem quidpiam extrinsecus aflfert, quemadmodum accidit, si aliquid iacitur; atqui eos, qui curantur quique febrescunt, prima eorum dispositio movere facit, si id, quod motum affert quodque valetudinem in aegritudinem mutavit, et quae eiusdem generis sunt, non insequantur. quod vero iis, quae deorsum feruntur, motum affert, est quod trahit pellitque, quemadmodum motivum reiecti id esse dicitur, uude aliquid reiectum est, veluti a pariete pila.
Incliuatio igitur ac versus propriam perfectionem praeparatio, motus in propria loca causa existit; unumquodque enim ad simile movetur, et quod potestate est versus id, quod simile est ei, quod actu existit. etenim quod potestate est, sua potestate fertur, cum dispositio, quae versus id contendit, similitudo quaedam existat; ferri itaque ad id, ad hoc simile atque ad eius formam est ferri. atque hinc quispiam existimaverit id, quod veteres tradiderunt, quod simile feratur ad simile, hoc est quod id, quod potestate est, ad actum movetur. haec enim duo (quemadmodum diximus) similia sunt, consentaneum uamque non est existiraare veteres dixisse simile ad simile plane ferri; neque enim si terra nostra cogitatioue eo transferatur, ubi nunc luua est, eius partes, quamvis ei similes sint, ad ipsam ferrentur, sed ad medium, quo in loco manere solent, cum perfectae sunt, siquidem vim tantum liabent, ut ad medium ferantur. atque in uuiversum alio sermone maniad [*](1.2 et moveantur] exordiantur Al 2.3 non—est] ita Al: codd. 8 non addidi 12 ait emendavi: utpote codd. Al nee et perveniunt siipplevi: (utpote) ex iis, quae sunt Al 15 Octavo] cap. 4 16. 17 quemadmodum—atqui ita codd.: turn quod impedimenlum detraxit, tum Al 17 prima . . dispositio] ad primam . . dispositionem omnes testes 25 et 31 movetur] exorditur A1 (ut supra) 29 id—tradiderunt] ita Al secundum Aristot.: veteres iudicasse codd.)
226
festum evadit corpora, cum in propria eorum loca feruutur,
[*](f. 60v) in similia ferri. partes enim corporum, quae omnino consimilium partium sunt, eodem motu in eundon locum ferantur [necesse est], quo totum fertur; et quemadmodum fertur totus ignis, aer et reliqua, dum in | id, quod proprium est illis, et in formam uniuscuiusque
[*](f. 61r) cuiusque eorum propriam feruntur, in extremum eius, quod ambit, contendunt, sic cum partes in haec loca feruutur, ad id, quod sui simile est, moventur. quoniam autem termini ac fines omnium corporum, quae per rectam lineam feruntur, ultima ilia extremitas est et hoc medium, hoc est supra et infra, evenit, ut id, quod natura vel supra vel infra movetur, ad sui simile feratur; hic enim finis, qui deinceps est quique sequitur et ambit, quodammodo eius forma existit. (piare cum elemeuta tota secundum se ad extremum eius, quod ipsa ambit, fransferantur, quod quidem forma efficitur quodammodo eius, quod coutinetur, et simile (?), cum transfertur, ad eius totum eodem motu moveatur: quispiam dixerit duplici mensura simile ad suum simile trausferri, hoc est, quatenus partes ad totum transferuntur, cui similes existuut. et quatenus ipsa transferuutur ad extremum eius, quod ambit, quod quidem forma est quodammodo eius, quod continetur, et ob banc causam partes etiam. siquidem ea, quae ambiunt, quodammodo forma suut eius, quod coutiuetur. ea enim, quae deinceps veniunt, inter se similia sunt, siquidem aqua aeri similis est et aer igni;
[*](e) converso <autem> cumque ab igue inceperimus, in circuli modum incedamus oportet, donee ab igne in terrara regrediamur, convenitque, ut secundum rectitudinem ex igne ad aerem fiat regressus, sique versus regressum contendemus, oportebit, ut in aerem fiat, ea enim, quae inter se similitudiuem habent, ea existunt, quae inter se iuxtaposita sunt, cum id, quod coutinetur, materiae, quod autem continet, formae rationem habeat et quodammodo ad id referatur, quod actu existit. atqui cum ambitum sumemus, dicendum nobis non est ea, quae in ambitu sunt, unum post aliud similia esse; etenim si quod ignem sequitur, terra extitisset, cum horum duorum unum proxime non contineat et alterum proxime non contineatur, nec etiam id formae, hoc autem materiae rationem obtineat, neque etiam hoc inter inter se similia erunt.
Convenit igitur ut intellegatur, ferri aliquid in suum locum, ad simile esse ferri. dicetido autem ad simile quodammodo ad totum dicit; atqui ambientis extremum forma totius existit; id igitur est etiam forma partis, quandoquidem si cpiod dicit absolute ad finem ambientis, ad eius partem referamus, haec non erit eius forma, quae [*](3 necesse est om. codd. 7 partes emendavi: reliqua Al codd. 27 fort, post fiat lacuna hiat (locus non integer).)
227
ipsani tantuni eoutineat. atqui rationes, quibiis apparet trausitum
[*](f. 61r) in aliud natura supra et infra versus contingere, bae sunt.