Quidniam Aristotelis propositum ac id, quod sibi iu hoc opere instituit, iiaturalis speculatio fuit, statim in Primi Libri initio de- claravit, suum propositum esse, natuvalem speculationem explicave; speculationis vero initium ab ea parte sumit, quae naturalium omnium verissima ac praestantissima existit, et haec nobilissimi corporis dispositio est. cumque de mundo etiam disseruisset ac in Secundum Librum hac de re sermonera protraxisset, praetereaque initio Tertii Libri statim quoque affirmasset eorum, quae natura dicuntur, nonnulla substantias esse, et reliqua, quae retulit in hoc, ac insuper dixisset, postquam de primo quidem caelo verba fecimus ac sermonem de eo antea absolvimus, reliquum est, ut de quatuor elementis, quae in generatione et corruptione consistunt, disseramus, explicassetque superius nee elementa uec alterura elementorum infinitum, sed finita esse ac ortum iuteritumque participare, eorumque ortum ex non corpore non esse, neque etiam ex aliis corporibus, sed alia ex aliis generari, quorum mutua adinvicem generatio segregationis compositionisve ordine non fit, neque dissolutione in extremitates, ac demum etiam exposuisset consentaneum esse, ut de poteutiis, afifectiouibus et eorum operibus disquiramus: de primis illorum potentiis (gravitate nempe et levitate) hoc in Libro pertractandum proposuit. quamobrem ait: de gravitate autem et levitate eorum, quid sit utraque [et] quae illorum natura, videndum est, quamque ob causam vel id grave, vel illud leve existat. de reliquis autem eorum [*](17 nec elementa—finita Al: elementa infinita non codd.)
208
potentiis, operibus actiouibusque in Libro de Ortu et Interitu
[*](f. 56r) tractatur. at hoc iu loco causam etiam adiaugit, quamobrem de his duobus taiitum hie verba fiicit, dicitque id ca potissimnm vatione fieri, quoniam ea, quae de his tractatur, disputatio sermonihus de motu conveuieus ac propria est; grave enim aliquid aut leve ex eo dicimus iudicamusve, quod natura aptum est, ut tali motu cieatur, quemadmodum id, quod dimensioues habet, quoniam aptum est, ut describatur, vel quod protrahi possit, etenim gravitas et levitas quorundam motuura vires existuut, veluti rhetorices scientia rhetoris vis, medicinae scientia vis medici, qui medetur, scientiaque aedificandi aedificatoris vis, hoc est ars aedificandi, existit (οἰκοδομική). atqui operatiouibus havum imposita nomiua fuere, gravitatis autem levitatisque operationibus imposita nomina non sunt, qualia haec sunt, οἰκοδόμησις, rhetorica ac ἰάτρευσις, sed potentiis tantum, hoc est gravitas levitasque, nomina insunt. ceterum sermo de motu naturali speculationi convenit, cum natura motus quidam sit, immo principium motus. qnoniam autem physica tractatio in motu versatur, atque haec duo in se, hoc est gravitas et levitas, quasi <fomentum> quod dam motus continent, merito igitur omues, qui de natura disputaruut et locuti sunt, de illis quidem disseruere. verum sufficienter ea nee termiuarunt nee explicarunt, sed pauca tantum de ipsis attulere. quamobrem si [ante] quae hi dixerunt, viderimus, quaesierimus dubitaverimusque, ea ab illis secernentes, quae ad banc corisiderationem oportuna sunt, deinde nos id dicemus, quod nobis videtur de illis.
Dicitur quid em horum duorum uuumquodque, hoe est grave et leve, duobus modis; uno nempe absolute et per | se, [*](f. 56v) altero vero comparatione ad aliud, quemadmodum nobile vel absolute dicitur, vel comparatione ad aliud. quod vero grave et leve inveniuntur, quae non sunt absolute, sed comparatione ad aliud, id perspicuum est. praeterea cum nos sustineamus haec duo, gravitatem nempe et levitatem, de eadem re dici; si enim leve et grave absolute tantum dicantur, non poterunt ambo ilia de una eademque re dici — non enim fieri potest, ut unum idemque grave et leve simul dicatur, quemadmodum neque etiam calidum et frigidum — sed cum haec ad unam rem retulerimus, omuiuo quidem hoc modo ea pronuntiabimus. et hae etiam ratione dicitur ignis absolute levis, sed lignum (exempli gratia) nou dicitur absolute leve, sed [*](1 operibus] conicio affectionibus 9 (jravitax et levitas scripsi: grave et leve codd. Al 14 rhetorica fort, delendura 19 fomentnm emendavi: pondus codd. Al 29 nobile] fort, quod gravitate praeditum est)
209
comparatioue ad aes, quoniam lignum peues lauam vel aliquid
[*](f. 56v) aliud grave existit. dicit: si grave et leve inveniuntur, duobus modis dieimtur. ii vero, qui primum de his duobus disseruere, non indagarunt de iis, quae absolute ita dicuntur, sed de his, quae cum aliis collata dicuutur. neque enim veteres ac primi physici, quid grave et quid leve, explicarunt, sed terminarunt, quod grave est et leve, comparatioue ad aliud, ex eo, quod dicunt aquam (exempli gratia) [terra leviorem esse, ac aerem aqua, et ignem] aere leviorem existere. sed quod dicitur, plauius fiet (?) hoc modo, si cognoverimus, quid horum duorum uuumquodque absolute et (piid comparatioue ad aliud dicatur. ex corporibus autem id quidem, quod suapte natura a medio fertur, iu sublime [ferri dicimus], quod vero ad medium movetur, deorsum rediit; quod sursum fertur, absolute leve dicitur, quod vero ad infra torquetur, grave absolute nominatur. leve autem comparatioue ad aliud dicitur, quod non absolute leve, sed levius existit; cumque duo corpora gravia aequalis molis fueriut, veluti lignum et aes, quorum alteram natura, non vi celeriore motu deorsum feratur, id, quod celeriore motu movebitur, levius dicetur. ita si duo. corpora levia aequalis molis extiterint, quorum alterum in sublime feratur, id, quod tardiore motu sursum feretur, gravius dicetur. adiunxit serrmoni: aequalis molis; etenim si ab eo, quod absolute grave est, veluti terra existit, miuor quam lauae portio auferatur, fieri potest, ut motus eius deorsum lanae motu trardior sit. cum autem ipse superum et inferum fecerit, ex eo autem, quod caelum rotuudum est, facile rainime permittatur, ut in eo superior et inferior locus inveniatur: in oratiouis eius medietate hoc adducit aculeumque et calliditatem illius iufringit, cum inquirat explicare in hoc toto superum et inferum existere. inquit autem: uounulli vero, quia consimile est, negaut in hoc toto superum et inferum inveniri — per hoc autem Platonem innuit — siquidem hae duae distiuctiones non sunt in hoc toto per se, sed comparatioue ad nos; et comparatione ad nos etiam non erit ratio superioris et inferioris loci absolute, quemadmodum in Timaeo Plato explicavit. etenim si dixerimus superiorem caeli locum eum esse, qui supra capitis nostri medietatem undique existit, ac aliquem ex opposita terrae parte adsumamus, cuius pedes oppositi sint loco, quo antea ab adversa
[*](7 sed terminarunt quod grave emendavi: nee terminarunt quod absolute grave codd. Al 8 terra—ignem (9) om. codd. 12 ante ex corporibus fort, lacuna 2 linearum 20 levius scripsi; sed fort, legendum gravius: grave codd. Al. Al arbitrario addidit post quod (19); tardiori motu cieiur, comparatioue ad id, quod (cf. Simpl. p. 678, 25) 35 Timaeo] of. 63A) 210
terrae parte insistebat: tum caeli pars, quae supra caput eius extiterat
[*](f. 56v) et quae autea erat superior, invenietur deiude inferior, cui modo pedes eius insistent, quod disseutaueum est: igitur ueque comparatione ad uos omnino superior et inferior locus in hoc toto invenietur. cum itaque Plato absolute et comparatione ad nos etiam hoc refellat, ne verbum quidem adversus eum modo profert. ac in universum sermouem adducit: nos autem, inquit, ultimum huius universi superiorem locum dicimus; sufficieus enim ratio, quaraobrem in eiusmodi universo superior locus inveniri debeat, est, ut dicamus ultimum tiueni nobis huius universi superiorem locum esse.
Quoniam autem, ait, in caelo ultimus finis et medius invenitur, perspicuum est igitur superum et inferum quoque in eo inveniri. post haec parati sumus, ut opem a vulgi testimonio petamus. omnes namque de superiore et inferiore loco dicunt, nou taineu satis, propterea (piod uon existimarunt caelum sphaericum esse, sed hemisphaerium, quod circum eos est. si enim cognovissent, quod omni ex parte simile extitit, utique dixissent hoc etiam superum esse, medium vero iuferum. igitur superum et inferum omnino quidem | iuxta nos secundum veritatem [*](f. 57r) existit, non autem iuxta illos alios; posuitque superum et inferum in hoc universo inveniri. atque haec ad supera, ilia vero ad infera ferri. cum autem quaerimus, quid leve, quidve grave esse dicatur, si quispiam definierit dixeritque leve id esse, quod absolute in sublime natura movetur, grave vero id, quod uatura deorsum torquetur, is gravis et levis essentiam miuime detiuierit; quemadmodum si quis plautam definiens dixerit id esse, quod tibris, quae per folia ac ramos eius disseminantur, nutritur, veritatem quandam dixerit, sed nihil adicit ei, quod sensu percipitur ac manifestum existit. etenim nobis couveniret, ut formam definiremus, qua res levis vel gravis dicitur, et qua in sublime vel deorsum movetur.
<Dicit> cum sursum <natura> movetur, levis est; fieri potest, ut aliquo modo sursum feratur, sed vi talis motus erit; leve autem natura id habet. nee declarat, quid natura sit, qua tali motu feratur, sed quod uatura sic moveatur. et huius quidem [*](18 post extitit codd. Al ex linea antecedente iterant: ac hemisphaerium, quod circum eos est. fort, supplendum καὶ κύκλῳ τοιοῦτον: sed cf. adnotationem seq. 19 post inferum codd. Al tamqiram alteram interpretationem, parum diversam, inserunt verba: tametsi huic quispiam occurrere (?) potuisset, inquiens, ea de causa vulgus superiorem et inferiorem locum (I. minim e) posuisse, quoniam existimarunt id, quod est, esse quidem hemisphaerium, quod suhter terram existit: sique agnovissent caelum undique simile esse, dixissent hoc superiorem, illud inferiorem locum esse. 20 socundum] non autem secundum codd. Al 33 natura supplevi)
211
generis iudicium super unaquaque re et super quavis adiuuctioue
[*](f. 57r) facile erit, videlicet si dicamus leve id esse, quod sursum movetur, vel sursuiu moveri, quod leve est.