Aristoteles inquit; quodsi corpus, quod in orbem movetur, eo modo, qui expositus est, esse potest, uempe quintum esse naturaque hoc motu cieri nee non secundum dispositionem minime commutari, aeteruum quoque esse perspicuum nobis evadet. praetereaque nostra seuteutia, quae de deo est, congrua erit; ea videlicet, quam communi consensu affirmare poterimus. communem autem consensum vaticinationem appellat; vaticinatio enim vera est, licet sine demoustratione sit, ita etiam communes consensus.
Quoniam autem nouuulli sunt, qui caelo dextram et laevam partem esse dicunt, utrum habeat dextram et laevam eo modo, ut illi tradunt, an aliter, videndum est, quemadmodum paulo iuferius dicetur, si modo omnino conveuiat, ut haec principia muudi corpori adaptanda sint. principia nominat partes loco differentes; principium enim harum partium positus dextra et laeva pars | est, quemadmodum illarum positus [*](f. 25v) principium supra et infra, quae eiusmodi sectae homines habeut. atque in universum istaec principia in communibus ac perfectis corporibus tantwu inveniuntur; perfecta vero corpora ea sunt, quae animata dicuntur. tria autem voco, superiorem, anteriorem et dextram partem, quaruni unicuique altera opposita adiungitur, nempe in- ferior, posterior et laeva pars; hae namque secundum tres corporis dimensioues perficiuntur. eiusmodi vero dispositiones comparatione ad motum contemplabimur, ut singulae earum dinoscantur, cuiusnam motus principium existant. est enim superior pars motus longitudinis principium sursum versus, ariterior profunditatis anterius oersus, dextra latitudinis dextram versus, ut motus sint ex inferiore in superiorem, ex posteriore in anteriorem atque ex laeva in dextram partem; et haec sunt principia cuiuscunque motus, iuxta tres dimensioues, cum autem hi motus tres sint, primus quidem, piita a superiore parte, accretionis causa est, sic ut eius, quod [*](1.2 moventur, essent, agerent codd. Al 2 otiosam] ita Al codd.: lege sine otio 2 — 7 — datum est] Alatini interpretationem omnino omuino commenticiam retinui, cum locum vitiis scatentem emeudare conatus non sim: conicio cum semper moveatur, quemadmodum poelue dicunt de eo, qui in continua celeritate sit ob eius vitam — quam sententiam aut poeta quibusdam locis memorasse videtur aut aliquis eorum, qui caelum ab anima animalium moveri existimahant . . .)
92
a sensu manat, a prioribus motus atque loci mutationis a dcxtris
[*](f. 25v) motus causa est. atqui motiis is, qui accretio dicitur, eum, qui manat a sensu quique loci mutatio dicitur, praecedit. siquidem, si cuipiam Jd duo motus msunt, utique et ipse accretiouis raotus iu eo inveniri debet, non autem e coutra, ut, si accretiouis motus in aliquo iuveniatur, iu eodem motus, qui mauat a sensu quique loci mutatio est, omnino inveniri debeant, quemadraodura iu plantis. sique convenit uuiverso, ut principium ei adhibeamus, ut principium nempe motus, qui dextram versus in latitudiuem tit, conveniet utique, ut etiam principia aliorum motuum ei adhibeamus, quae eo priora sunt, videlicet motus, qui in superiorem quique in anteriorem partem lit. de his autem in Libro de Animalibus scripsi, ibi namque est buius disputationis proprius locus, boe autem in loco de eo priucipio nunc disserimus, quod in eisdem partibus ipsum praecedit, quemadmodum dextrum sinistrum, supra infra, ante pone.
Principia autem haec dico, unde primum motus eorum, quae moventur, proficiscuntur.
Per principia autem hoc in loco, unde motus proficiscuntur, motricem potentiara intellegit. ob id tamen non concedimus, ut haec cuiuscunque corporis principia sint; licet enim omne corpus secundum omnes has tres dimensiones moveatur, hoc natura sua non habet, sed rebus tantum animatis insunt. etenira his hi motus uaturales sunt, sed partim eos simul habent, partim vero eum tantum sortiuntur, qui in sublime instituitur, sicuti accretiouis motum in plantis cernimus. ipse autem ex unaquaque combinatione unum assumpsit, quod nobilius est, alterumque reliquit, siquidem ab eo continetur. ipse namque (exempli gratia) ex horum motuum combinatione, videlicet motus, qui in sublime quique deorsum fertur (qui quantitatis motus est), motum, qui sursum fertur, accepit; hie enim alterum continet, qui deorsum instituitur, siquidem fieri non potest, ut motus, qui ad supera fertur, sit, nisi alter motus iu- veniatur, qui ad infera proficiscitur, atque eodem iure ceterae etiam motiones se habent. quare cum dicimus principium motus accretiouis esse motum, qui ad supera fertur, per motum, qui ad supera fertur, ambos motus simul combinatos intellegi oportet, videlicet motum, qui in superiorem quique in iuferiorem locum instituitur, ac in ceteris motionibus eodem modo. alioquiu, si contingeret, ut id hac ratione minime intellegeretur, conveniret utique, ut per motum in superiorem partem, eum motum intellede [*](14. 15 eo — praecedit] fort. vert, eiuendatis emendand.: de principiis moluum supra memoratis, quae in eisdem partibus sunt. 23 his uddidi 34 principiuni] 284b27)
93
geremus, qui supera versus fit, ac ita etiam in ceteris motionibus.
[*](f. 25v) atque in universum, ea quidem pars supra appellatur, unde vere motus inunovatur, quam quidem ob causam et finis quoque pars superior appellatur, et in plautis radices, per dextrum vero earn partem iutellego, a qua vere motus proficiscitur; principium enim loci mutatiouis in auimalibus pars dextra existit, quemadmodum in Libris de Auimalibus explicatum fuit animal a dextro pede motura exordiri, deinceps sinistro pede moveri; etenim sinistro pedi innititur, dextro autem motum incipit. ea vero pars; quae supra versus existit, unde motus proficiscitur, appellatur; etenim augmenti accretionisque causa est eorumque naturalis motus, unde motus proficiscitur, appellatur. loci autem mutatio, a quo dicitur; hac enim tautum invenitur egredi aliciuid locum, in quo erat, ac alio profi- cisci. a prioribus autem motus, qui manat a sensu, quo dicitur, quandoquidem loco quodam perficitur, in quo sensus insunt; sensus enim sensile attingit et quasi ad illud movetur. haec autem in iis, quae anima praedita sunt, in nullo enim inanimatorum, unde initium motus proficiscitur, invenitur, quia natura eorum propria tales motus non moventur. quandoquidem partim non moventur ventur omnino, | partim moventur, sed non aeque singulos
[*](f. 26r) praedictos 003E; ; quasi dicas partim prorsus non moventur, quemadmodum ea, quae in propriis eorum locis consistunt, partim x003E; non aeque ab omni parte; non enim iis motibus moventur, qui a dextris ac a sinistris et a prioribus vel a posterioribus partibus iustituuntur, sed vel in sublime, vel deorsum tantura feruntur. nos autem quamvis ea dicamus a dextris et sinistris partibus moveri, hoc tamen de illis non affirmamus, ex eo, quod propria eorum natura id habeant, sed ex eo, quod ad nos refertur, hoc profecto de illis pronuntiamus. persaepe enim accidit, ut divinatores eam stellam, quae ad dextram occidit(?) dextram, et quae ad sinistram, sinistram stellam appellant, quamvis natura sua neque ad dextram, neque ad sinistram occidat (?), eademque ceterarum divinationum ratio erit. nos enim imaginabiraur in eo, quod iuanimum est, si ad nos referatur, dextrum esse aut sinistrum. ac de statua quoque dicemus, ex nostrarum partium simili- tudine, dextram ac sinistram partem habere, idem quoque de eo dicemus, quod cum nostris partibus dextris vel sinistris simili- tudinem non habet, sed contrario modo sitas partes habet
[*](5 a qua] unde omnes, sed cf. 285a24; fort, linea excidit, in qua anterior pars tractatir/ 7 de Animalibus] cf. de anim. incessu cap. 4 9 ea et sq.] locus non in- teger 15 pro in quo sensus insunt fort, vertendum (loco quodam) sensuum 20 moventur — praedictos (21) scripsi, cum leni mutatione: mov. alla quidem, sed non quae aeque uno modo se habent Al.) 94
iis, quae dextrae vel siuistrae suut; quemadmodum si a posteriori
[*](f. 26r) muvi fiuiusdam parte coUocati essemus ac tanquum sinistram eius partem earn constituamus, quae dextrae uostrae respondeat, tanquavt dextram autem, quae siuistrae. et quamvis partes huius rationis natura sua non habeant, hoe tameu modo eas nomiuamus compa- ratioue ad nos liabita; ita etiam, si volvamur, hoc ordine eas nominabimus. cum autem in iis, quae anima praedita sunt, eiusmodi sex principia iuveuiautur, mirari itaque licet Pythagoreos, cur duo tan turn eorum meminerint inter ea, quae de partium muudi principiis retulerunt quaeque iuxta eorum seutentiam suut veluti unum et multa, mas et foemiua, lumen et teuebrae, dextrum et sinistrum, et reliqua, quae eiusdem rationis sunt, quatuor autem reliqua praetermiserint, licet non minus propria ac vere principia existant? non euim affirmare possuut principia ab eis commemorata esse veriora maioremque inter sese habere differentiam quam supra et infra, et ante et pone; haec enim figura eorum uou ’eruut, siquidem dextra manus figura a sinistra non ’ert; eteuim viribus tantum differunt, siquidem partes dextrae validiores siuistris existunt; eorum vero quae supra et infra, ante et pone sunt, pone quidem, non viribus sed figuris differt, aique pes et caput (exempli gratia) fine, figura, ac viribus difieruut, ut hoc nomine posterior thoracis pars ab auteriori atque a scapulis, veuis ac uervis differat. atqui dextrum et sinistrum in animantibus tantum cousistunt, supra autem iufraque in plantis quoque inveniuntur; quare iis etiam supra et infra conveniunt. praeterea cum longitude latitudiue prior sit (convenit namque ut primo aliquid crescat, ac delude in latitudinem extendatur), prioris autem prius est priucipium, lougitudinis autem priucipium sit pars superior, et dextra latitudinis, igitur superior pars dextra prior erit. nee quaevis pars tempore alia prior existit. dicitur euim multis modis prius alterum altero, ut quod aufert quidem, minime vero aufertur, nee non etiam id, quod ordine quodam antevertit, quodque deinde potentia diguitateque prius est ut rex, ac demum quod generatione, tempore videlicet, alterum praecedit, prius esse dicitur. atqui longitudo latitudiue natura prior est, siquidem ad eius ablationem aufertur et ipsa; etenim si linea non est, planum non erit, hoc autem non existente, lineam esse nihil prohibet. verum Aristoteles non ait longitudinem latitudiue generatione ac tempore simul
[*](6 volvamur] fort, convertamus 19. 20 eorum vero quae, sunt, pone quidem om. Al 21 ut — differat (22)] ita Al, dubio procul ex einendatione: quapropter invenitur pone (tergum) inter anteriorcm thoracis partem, et scapulas interque venas et nervos codd. prorsus corrupti 29 fort, emeudandum: nec quavis ratione prior existit, sed tempore. 31 cf. Simpl. 385, 9 ἢ τῇ φύσει ὡς τὸ συναιροῦν μὲν μὴ συναναιρούμενον δέ) 95
priovem esse. deinde inqnit: praeterea, si superior pars est,
[*](f. 26r) unde motus profieiscitur, dextra vero id, a quo, prior id, (juo, et unde motus profieiscitur, naturalis motus est, quo autem motus est, qui mauat a seusu, a quo vero loci mutatio existit, na- turaleque seusu prius est nec non sensus ac sensiles motus loci mutatioue priores sunt, licet non omne sensile locum mutet: convenit igitur, ut superior pars dextra prior sit. itaque duplici nomine Pythagorei reprehendendi sunt, quod principia ea, quae principatum potius tenent, praetermiserint, et haec ipsa, quaecunque sint, in omnibus inauimis aeque ac auimatis inesse putaverint. verumtamen, quamvis cognitum sibi habuerit id eos ’ecisse, ubi illud retuleriut, reperiri non potest, siquidem omnino quidem iis ea att ribuerunt, quae iuauima sunt, qui igitur fieri potuit, ut quod principalius est, praetermiserint?
Quoniam auteni nos ante explicavimus liaec principia iis inesse, (piae auima praedita sunt, iuanimis vero baec tribui comparatione | ad nos tantum et caelum quoque animatum esse [*](f. 26v) diximus: quod cum ita sit, conveuit profecto, ut baec omnia principia caelo attribuamus; non enim consentaneum est, ut, quia globosum existit ac eius partes similes sunt semperque moventur, his principiis privatum sit. Aristoteles autem per hunc sermonem Platouem insinuavit; is enim supra infraque natura in caelo inesse negabat, cum globosum existat. quare, cum baec principia posueri- mus, conveuit ergo, ut distiuguamus ac terminemus. hae differentiae non solum poteutia in illo inesse apparent, sed etiam specie et tametsi secundum formam commutari non possit, tamen globum imagiuari poterimus, cuius omnes partes similes sint ac poteutia tantum distiuguantur inter se, quarum dextrae ceteris validiores sint, etsi propter figurae similitudinem minime appareant. conveuit igitur, ut de boc universo dicatur inter principia motimin eius, quod validius est, principium a dextra esse, quod ab orientali parte proficiscitur, sique dextra ac sinistra pars in eo inveniatur, om- nino etiam superior et inferior in eo poterunt inveniri. dextrum autem sinistrumque duo latera dicuntur, et duo latera sunt supra et infra; longitudinem autem eius voco axem eius, cuius duae extremitates duo vertices sunt, ac supra infraque duos vertices iutellego, quorum unum superiorem, alterum vero inferiorem esse dicimus. etenim supra et infra aliis etiam de causis distinguuntur inter se; atqui secundum globum quidem, in perfecti globi actione, ex bis duobus verticibus terminus innovatur. in aliis enim hemisphaeriis praeter baec duo diversae figurae temporibus diversis [*](si — est etoendavi: si locus est sup. pars codd.: tametsi (pro praeterea) locus sit sup. rs Al male 6 licet emendavi: et elicit codd.: cum autem sens, autem sens. non let Al 27 cuius — sint] ita Al : undigue aecjualem codd.; excidit aliquid.)
96
nobis innovantur, liaec autem duo hemisphaeria unam atque eandem
[*](f. 26v) figuram semper habent et non coramutantur; vertices enim nunquam moventur ac eodem modo semper maueut. eteuim etsi latera, hoc est pars superior et inferior, distiuguautur, vertices tamen latera dicere non solemus. lougitudo enim huius totius est inter hos duos vertices, duo autem vertices sunt, superior et inferior pars; atque meridionalis eorum supra est, infra vero septentrionalis. etenim caeli dextra orientalis pars est, unde princi- pium ducit motus, neque caeli conversio alia ratioue naturalis erit, nisi meridionalis vertex superior inveniretur. etenim si septentrionalis vertex superior esset ac eius motus a sinistro latere initium duceret, omniuo sequeretur, nt ii, qui versus septentrionalem ver- ticem morautur, in superiore hemisphaerio in dextroque latere consisterent, ac ii, qui in altero bemisphaerio habitant, contrario modo se haberent iique superiorem partem dextram, inferiorem vero sinistram vocarent, atque de iis nominibus id efficeretur, quod de illis Pythagorei facere cousueverunt, siquidem Pythagorei dicunt superiorem partem eam esse, quae dextrae e regione existit, quemadmodum invenimus Aristotelem hoc confirmare in eommcntariis ὑπομνήμασι), quos adversus Pythagoreorum sententias conscripsit, ubi contra eos disputat, qui superiorem partem dextram (?) esse contendebant. *** si hic quoque actio quaedam est. universum enim alicuius actionis gratia perfectum existit et unumquodque eorum, quorum opus est, operis est gratia, causa enim quamobrem oculi sint [fabrefacti,] est, ut illis videatur; itidem hominis constitutionis causa est, ut speculetur opereturque, navis autem, ut proficiscatur, atque liorum causa hae res inveniuntur; quod autem non per se opus aliquod raolitur, neque etiam operis gratia esse dicitur, quemadmodum oculus ut speculetur. ea autem, in quibus non iudicatur esse opus, sed si erit, de numero simplicium ut punctum (?) extiterit, ac in natura rerum inveniautur, in iis eorum opus essentiaque in unum coeunt. cum autem unumquodque, quod operis gratia est, profecto propriae quiditatis ac formae gratia sit: deus igitur, cum simplex
[*](12 s eptentrionalem] meridionalem codd. 17 cf. Aver. p. 105 E 22 contendebant] hie (Ar, p. 285b27) antiquitus scheda una vel duae perierunt 23 si] Ar. p. 286a8 31 ac] fort, vertendum cum et in iis del.) 97
sit, substantia quidem eius et opus iu unum coeuut; neque ipse alterius
[*](f. 26v) gratia est, sed propriae quidditatis causa, quae est eius actio sane indefinita (?): igitur ipse quocpie eius gratia est, quod indefinitum (?) existit, hoc est vitae ipsius sempiteruae gratia, quare si vitae sempiteruae gratia est, aeterno igitur viveus est, quemadmodum ei couvenit vita, verum si sempiterua vita invenitur, aliquod etiam aeteruo ordiue animatum erit, quod, nou aliter ac si viveret, hoc est vitam haberet, autequam vivat, existit, quemadnaodum cum primum lumen invenitur, luminosum est, videlicet id, quod lumen recipit.