Nec non etiam alia ratione. remissio est veluti dissolutio quaedam, quae omni intensioni contrariatur; similiter enim ambo et alterum, si modo eadem horum utrorumque intensio erit, vel maior [et] immenso tempore, rationi autem consentaneum est, ut hoc modo ipsum eadem mensura vel maiore intendi et remitti intellegatur, quemadmodum si quispiam dixerit, una atque eadem meusura intendi id, quod in figuris a summa ad imum procedit; haec etenim distantia semper erit in ampliorem mensuram, tametsi superficies una sit. intensio vero maiore mensura perficitur, [*](3 lum . potius (4) emendavi: curriculum (3) vel amplius codd. Al 5 cum codd.: ut Al 16 hinc corruptum: lege huiusmodi non esse 18 terminabitur] sic emendavit Al: fort, legendum: id vero, quod quovis motu movetur, tempus terminatum habebit, sive minimum sive maximum . . 22.23 quis . . accipiat scripsi: si caeli status [motus Al] minima quovis tempore intendatur codd. Al)
109
si quidpiam a minore parte vel a pvincipio quodam exorditur et
[*](f. 30r) in ampliovem mensuram oxtcnditur, non uiiica extensione, quem- adnindum anguli (?) extcnsio, sed pliiribus quidem extensionibus, sicuti in iis figuris videre licet, quae secundnm ordinem pavtinntur. dixi hoe de figuris, ut explicatior sermo evaderet. attameu convenit, ut <etiam> in motum et sonum transferatur; eteuim in his (pinque deprehendinius continuam intensionem et remissionem fieri, veluti in iis sonis, qui λείμματα dicuntur; praeterea nos videmus intensionem et remissionem in illis multiplici mensura fieri, e. g. in musicorum instrumentorum pnlsationibus. atque in coloribus quoque idem conspicimus, siquidem videmus ipsos a qnibusdam exordiri et in contrarios terminari, uec interim ab illis quicquam perpetiuntur. eademque caljditatis, frigiditatis alimentique ratio est eodemque modo localis quoque niotus sese habet.
Deinde tertiae positionis fundamentura funditus pervertit, videlicet licet caeli motum variis temporibus vicissim semper intendi et remitti, quandoquidem id sub sensum non cadit, tametsi consonum esset (si id aliquo fundamento niteretur) ut seusui abscouditura non sit, cum partes invicem altera alteri comparantur; neque in eo ulla causa invenitur, ut omnino ex se vicissim huius motus intensionem et remissionem admittere debeat. quia vero absolute id positum est, fictioni simile videtur.
Post haec tria de astris perscrutari conatur, nempe ex quibus constent et quas figuras admittant (juique sint eorum motus. atque eMemplo a prima quaestione incipit dicens eorum essentiam et quidditatem ex nobili substantia constare. hoc autem consentaneum ex iis maxime est, quae dicta ac posita a nobis sunt, nempe quin- tum quoddam corpus inveniri, quod in orbem fertur, ac ceteris praestantius esse, cum consentaneum sit, ut faciamus unamquamque stellam ex eo corpore constare, ex quo illud 003E; , in quo motum habet. praeterea alia quoque ratione id ad sermones de circulari corpore iam dictos insequiutr. etenim si quintum corpus nee afficiatur, nee genitum sit, ac naturae vi in orbem feratur, nee non omnes quoque stellae hoc pacto se habeant: omnino igitur ex quinto corpore constant, num autem stellae ex eo corpore constent, ex quo illud corpus, cuius motus et conversio eadem est, constare dicitur, hinc plane notum fiet. ii etenim, qui caelum igneum esse dicunt, stellas quoque igneas ponunt, cum ex illorum sententia rationahile sit, ut earum corpus se habeat, quemadmodum illud corpus se habet, in quo motus earum invenitur.
Numquid autem consentaneum sit, ut stellae ex eo corpore constent, in quo coUocatae sunt, haec plane communis omnium sententia est. an vero eiusmodi corpus quintum non sit ignis, hoc nobis dicendum relinquitur. non enim convenit, ut id. ea ratione
110
probetiir, quouiam iiempe iguis natura sua calefacit ac splendet,
[*](f. 30r) et stellae similiter lios duos effectus agere posse videutur. etenim ab ipso sole pari ratione [calor | ac etiam] lumen proiiciscitur,
[*](f. 30v) nee non etiam a stellis, stellis, verum ipsae quidem non calefaciunt, propterea quod igneae sunt, sed igueam caliditatem acquirunt quemadmodum ligna, ferrum et ea, quae diximus. quare convenit ut caliditas, quae ab illis emanat, non sit caliditas solis vel alicuius astri, sed caliditas ipsius aeris, qui quidem incalescit, cum eis propinquior extiterit, quemadmodum in telis accidit, quae iaciuutur. tela enim ipsa a motu succenduntur aevemque sibi viciuum excalefaciunt. cum autem hoc exemplum ab Avistotelc deductum sit, ut ex eo perspicuum evaderet astra quoque hoc pacto aerem calefacere, nec non iuxtq. exemplum omnino necesse sit, ut aerem quidem excalefaciaut, cum ipsa etiam iucalescant, modo propriura sermonem dirigit stabilitque ac, quid huius exempli ei simile, quid dissimile sit, explicat inquiens: tela ignescuut, quoniam ipsa similiter afficiuntur eorumque motus per aerem tiunt, qui su- apte natura quoque igneus redditur, stellae autem nee afficiuntur, nee etiam in corpore moventur, (piod vel affici vel succendi consueverit. qui igitur fieri potest, ut corpus, quod soli eontiguum existit, illud non calefaciat, quod inter ipsum et elementa (quae quinto corpori subiciuntur) medium tenet, et aer x003E; ab eo calefiat? buic autem dubitationi respondit Alexander inquiens, quod quemdamodum maritimus ille piscis, qui torpedo appellatur, cum ceciderit in rete, rete torpere non facit, ac veluti color alhus lucem, videre non facit, qui tamen facit visum videre, ita etiam sol caelestia qtiidem non succendit, verum corpus, quod iis subiacet, calefacit. qui (me hercle) sermones sicuti per se veri non sunt ita neque etiam necessarii, ut aliis in locis afferautur. non enim visus colores aliqua ratione videre posset, licet visioni foret paratus, si inane in medio extitisset, nec praeterea piscatoris manus torperet, nisi rete ante afficeretur, tametsi fieri (Hercules) non possit, ut torpore affi- ciatur, nisi addat negari quintum, corpus calescere statuatque diversam illi affectionem inesse, quemadmodum rete ab eiusmodi pisce afficitur, sed ipsum bac ratione affectionis expers omnino non erit.
Atque in universum, si aliquo modo afficitur, quainobrem igitur non incalescit? et inquit Alexander ipsum vocare hie locum [*](3 calor ac etiam sic Al: om. codd. 4 non, propterea quod emendavi: om. Al 5 fort, post acquirunt excidit aliquid 6 et ea quae diximus suspectum 10 aeremque — excalefaciunt (11)] ita Al: aerqice iis vicinus incalescit codd. 17 qui — redditur emendavi: vel . . ignea redduntur codd. Al. 21 ipsum scripsi: astra Al: ea codd. fort, vertendum: existit et inter . . medium tenet, non calefiat 23 ’] cf. Simplic. p. 440,27 et 3736 et Averr. p. 125 DE 25 — facit (26) emendavi. forr. insuper per homoioteleuton excidit aliquid. 33 negari — calescere] torpere, propter quintum corpus, quod calefacit Al.)
111
proximum caelum eum, qui illi contiguus existit. ait iusuper: f. f. 30v ueque enim ’nem proprie intellexeie, quandoquidera si haec eorum seuteutia extitisset, minime quideni expers contrarietatis foret. consentaueum enim iuxta banc sententiam videretur, ut quacpie versus aer iucalesceret et non in concava tautum caeli parte, si iguis suo ambitu universum aerem complectitur, biucque omnino sequeretur vanam et inutilem earn assertionem esse, aerem videlicet contritione quadam igneum reddi; ipsi vero aiuut aerem, qui sub sole est, magnitudinis eius causa succendi nee uon propter substantiae ipsius spissitudinem ac demum affinitatis cuiusdam gratia. lumen autem nou ab igne tantum, verum et a quiuto corpore proficiscitur; de boc autem explicatius in Libro de Sensu et Sensili, nee nou etiam in Libris de Anima disseruit.
Quod tertio loco de astris quaerebat, motus eorum erant, de quibus nunc pertractare intendit. hic autem de stellis in universum, errantibus videlicet inerrautibusque Aristoteles pertractat ac demonstrationes in medium affert, quae inerrantibus stellis accommo- dautur atque ut plurimum errantibus quoque conveniunt. mihi autem videtur vel eo potissimum uomiue Aristotelem de fixis\ sermonem instifuisse, quoniam nempe bac ratione facilius proprium sermonem stabilivit, eademque est inerrautium atque errantium stellarum ratio, ineipiamus autem, quid sibi velint ea, quae vidcntur, cum dicit: quoniam et stellas moveri loco et totum caelum videtur. intellegit autem per totum caelum orbem praestantissimum, qui 003E; exist imatur ; sensu enim nou videtur, sed imagiuationem invenitur, cum vagantes stellae in anterius ferantur in comparationem ad eas, quae minime moventur; sed erit illis <simul> opposita conversio ab ortu in occasum. quare cum ac primum caelum moveri manifestum sit, necesse est vel quiescentibus utrisque banc mutatiouem fieri, vel cum moventur, vel cum unum quiescit et alterum movetur.
Primum quidem buius divisionis membrum, nempe utraque quiescere, nulla alia ratione esse posset, nisi quia terra non quiesceret ; at terra quiescit, quemadmodum suo loco declarabitur, utraque igitur quiescere non possunt. secundum vero divisionis mem- brum, utraque videlicet moveri, neque etiam esse potest, reliquum est igitur, ut tertium membrum verum existat. at quo iure utraque non moventur? audi (quaeso), qua id eveniat Ι ratione. [*](f. 31r) [*](caelum] caelo codd.; locus corruptus 2 et sq. pluralis numerus in verbis intellexere, orum, ipsi aiunt suspectiis mihi videtur 8 ipsi] Simpl. p. 440,6 et sq. 11 lumen] ine dubio ante lumen lacuna existit 12 de Sensu] cap. 3 (?) 13 de Anima] II cap. 7 5 existimatur et sq.] cf. Averr. p. 127G 34 declarabitur scripsi, cf. cap. 14: de- laratum fuit codd. Al.)
112
uuaquaeque enim inerrantium stellarum in una eademque primi
[*](f. 31r) caeli parte uec non in uno et eodem loco conspicitur. cuius veritas hinc elici potest. Saturnus siquidem vel quaevis alia ex errantibus stellis ab ortu ad occasum ad primi caeli motum movetur, siquidem inerrantes stellae, quae ei propioves suut, iuxta euudem ordinem eaudem illi affinitatem servant, quemadmodum errantes, nec sensationis [atque aspectus] ordine in proprio eius motu ante eum declinant, tametsi motu ad occasum una cum fixarum ovbe et ipsae moveautur. perspicuum itacpie est inhaerentes quoque una cum primo caelo in uuum locum moveri. disquiraraus autem. num utiaque moveantur, videlicet inerrantes stellae ac primum caelum, et centra inerrantium stellarum num eadem loca oceupent nee mutent eorum loca. si utraque moveantur, hoc est primum caelum et inerrantes stellae, colligitur celeritatem stellarum et orbis primi caeli (in quo inerrantium stellarum unaquaeque consistit) unius et eiusdem ordinis et gradus esse, quandoquidem simul convertuutur. hoc autem (inquit) consentaueum nou est; coutingit enim, ut eodem tempore simul stellae circulos lustrent, quos secundum imaginationem describunt, et circulus primi caeli, in quo stellae iuveuiuntur, sue motu latus sit. atqui in ipsis signis, quae inveniuntur, diversae stellarum velocitates existunt, e. g. velocitas stellarum circuli aequinoctialis et earum, quae in circulo tropico sunt, eandem vero rationem liahet magnitudo circuli aequinoctialis et illa tropici. ergo concluditur unam atque eandem rationem esse earum inter se, iuxtaque comparationem hanc stellae omnes earumque spbaerae ac magnitudines illarum imaginantur consideranturque. quod vero celeritas motuum sphaerarum iuxta earum magnitudinem sit, non modo absurdum non est, verum etiam necessarium existit, cum spbaerae omnes simul moveantur regredianturque, et quo quaeque maior sit, eo velocius semper moveatur. quod autem stellarum velocitas magnitudini orbium inter se proportione respondeat, boc plane nulla ratione cousentaneura est. etenim si stellae, quouiam in maiore orbe suut, velocioris motus sunt, hinc sequitur, ut earum motus ab orbe proficiscatur; etenim ea de causa earum motus velocior est, quoniam in circulo feruntur maiore. et si astra, quae in maiore sunt circulo, transferri in minorem, et quae in minore, in maiorem transferri mente concipiamus, motus eorum commutabuntur, cum hoc pacto eorum motus se habeant, quoniam instar duorum circulorum sunt,
[*](2 cuius — stellis (4) om. codd. per homoioteleuton 7 errantes et sqq.] illae err. . . declinat (8) . . moveatur (9) codd. fort, legendum illa errans quoque sensationis ordine . . non declinat . . ipsa moveatur 14 stellarum scripsi: motus codd. Al 30 et quo quaeque maior sit, eo velocius scripsi: quaeque velocior est, semper codd. Al) 113
hincque omnino fit, ut suos proprios motus minime habeant. si
[*](f. 31r) vero necessario non contingat astra quaedam velocius, quaedam tardius movevi, quoniam in maiore vel minore circulo sunt, sed casu id eveniat, ut stellae, quae in maiore circulo sunt, velociore motu ferantur, ne sic quidem erit consentaneum, ut in toto caelo simul casu et orbis maior sit et celerior motus stellarum, quae haerent in eo. nam ut in uno aut duobus circulis id casu vel fortuna eveniat, impossibile non est; at cum in omnibus inveniatur, fieri non potest, ut casu vel fortuna contingat; etenim figmento simile est. rursus alia ratione probari potest, si omne naturale corpus a casu vel fortuna proficisci falsum existit, nec in caelesti corpore, ut res tulerit, vel casu aliquid esse potest, non igitur quod in onmibus sphaerae partibus est, potest a casu vel fortuna proficisci. reliquum est igitur, ut tertium divisionis membrum verum existat, nempe in quo dicitur alterum duorum quiescere, alterum moveri. quod rursus in duo alia membra partitur; aut enim orbes quiescunt et stellae moventur, aut opposito modo res se habet. quare si sphaerae quidem quiescant, stellae vero moveantur, iidem incongrui sermones peraeque deducerentur. etenim si stellae in universum aequalibus temporibus moverentur regrederenturque, sic fiet, ut stellae, quae extra sunt, quo [magis] erunt ad latus extra positum atque a polo remotiores extiterint, eo velocius moveantur, omnesque stellarum celeritates ex orbium maguitudine ponderentur. atque baec eadem incoramoda convenit ex lioc necessario deduci fateamur.