Naturalis Historia

[*](Cato 3, 1. Col. I 4, 8. Varro I 11, 1. Col. I 4, 6) <1> Modus hic probatur, ut neque fundus villam quaerat neque villa fundum, non, ut fecere[*](fecere ego. (-re id coni. S). fecerit ll. -rint v. -runt Bas.) iuxta diversis[*](diuersis in ego. -sum DFdEv. om.G. -sis Bas.)in eadem aetate exemplis L. Lucullus et[*](et Q. G. et que DG. atque d. et quae F. equę E.Q. v.) Q. Scaevola, cum villa[*](uilla v.a. S.) Scaevolae fructus non caperet[*](caperet Turnebus. caret ll. careret v.a.S.), villam Luculli ager, quo in genere censoria castigatio erat minus arare quam verrere[*](uertere P.). nec hoc sine arte quadam est. novissimus villam in Misenensi[*](Misenensi C. misin- ll. v.) posuit C. Marius VII cos., sed peritia castra metandi[*](metanti E. -ntis S.) sic, ut conparatos[*](comparatos ei G. -tus et (ei v.) ll. v.) ei ceteros[*](ceteros dG. -rus DGF. -ri E. in caeteris v.) etiam Sulla Felix caecos[*](caccos E.) fuisse diceret[*](diceret G. -re ll. v.).[*](Col. I 5, 6. 4. Varro I 12, 2. 1. Homerus ε 469. Col. I 5, 5. Varro I 12, 1.) <2> convenit neque iuxta paludes ponendam esse neque adverso amne, quamquam Homerus omnino e[*](e v. om. ll.) flumine semper antelucanas auras insalubres verissime tradidit. spectare in aestuosis[*](aestiuosis f.) locis septentriones debet, meridiem in frigidis, in temperatis[*](in temperatis F2v. temp- r.) exortum aequinoctialem.

[*](Col. II 2, 20. 14.)Agri ipsius bonitas quibus argumentis iudicanda sit, quamquam de terrae genere optimo disserentes abunde dixisse possumus videri, etiamnum tamen traditas notas[*](17,25 sqq.) subsignabimus Catonis[*](Catonis ll. v. Columellae P. Magonis Klotz.) maxime verbis: ebulum vel prunus silvestris vel rubus, bulbus minutus, trifolium , herba pratensis, quercus, silvestris pirus malusque[*](malus- que Ev. malus r.) frumentarii soli notae[*](frumentari soli notae E. frumentis habilis linoque F2.), item nigra terra et[*](terreat et E. terra, at et S.) cinerei coloris. omnis creta coquet, nisi permacra , sabulumque[*](sabulum- que F2fdH. -lum rv.), nisi id etiam pertenue est, et multo campestribus magis quam clivosis respondent eadem.

[*](Col. I 3, 8. Verg. Georg. II 412. Mago ap. Col. I 1, 18.)<3> Modum agri in primis servandum antiqui putavere , quippe ita censebant, satius esse minus serere et melius arare; qua in sententia et Vergilium fuisse video. verumque confitentibus latifundia[*](latifundia Dv. -diam GF1d. -di iam F2. -dium E.) perdidere Italiam, iam vero[*](dist. U chrest. 227.) et provincias—sex domini semissem africae possidebant , cum interfecit eos Nero princeps—, non fraudando [*](frau- dandus F2. fraudabo v.a.G.) magnitudine hac quoque sua Cn. Pompeio[*](pompeius F2. -ium v.a.G.), qui numquam agrum mercatus est conterminum. agro empto domum vendendam inclementer atque non ex utilitate publici status Mago censuit[*](mago statuit dT.), hoc exordio praecepta pandere ingressus, ut tamen appareat adsiduitatem desideratam ab eo.

[*](Cato 5. ib. § 3. Col. I 8, 10. 13. XI 1, 27.) <4> Dehinc peritia vilicorum in cura habenda est, multaque de his Cato praecepit. nobis satis sit dixisse, quam proximum domino corde[*](corde DGF1Ev. -da d. -di F2C.) esse debere et tamen sibimet ipsi[*](semetipsi E.) non videri. coli rura ab[*](ab F2fdH. om. rv.) ergastulis pessumum

est, ut[*](ut v. et ll.G.) quidquid agitur a desperantibus. temerarium Videatur unam vocem antiquorum posuisse[*](pofuisse F2v. potu- r.), et fortassis incredibile[*](incredi- bile ni T. -lem E. -le rv.) , ni penitus aestimetur[*](aestiment v. existiment C. -metur G.), nihil minus expedire, quam agrum optime colere. L. Tarius Rufus infima[*](ab infima dT.) natalium humilitate consulatum militari[*](militari Ddv. -are r.) industria meritus, antiquae alias parsimoniae, circiter |M???|[*](|M???| HSD. miliens HS dBas. XIII S D1F. xi h??? S G. xi ??? S D2. In E.) HS liberalitate divi Augusti congestum[*](an Congestorum?) usque ad detractationem[*](detractationem (detrect- dLugd.) dE2G. de- tractionem rv.) heredis exhausit [*](exhausit dv. exausit r.) agros in Piceno coemendo colendoque in gloriam[*](in gloria (ad sqq. Relatum) B.). internicionem ergo famemque censemus? immo, Hercules, modum[*](modu E2. Modo E1.) iudicem rerum omnium utilissimum.[*](th. H. VIII 6, 3.) bene colere necessarium est, optime damnosum, praeterquam subole [*](dist. ego.)sua[*](sua v. suo ll.H.) colono aut[*](colono aut ll. v. colonoue C cum B.) pascendis alioqui colente[*](colente om. v.a.H.). domino aliquas[*](aliquas ll. v. An amplas vel etiam Italicas) messes colligere non expedit, si conputetur inpendium operae, nec temere olivam, nec quasdam terras diligenter colere, sicut in Sicilia tradunt, itaque decipi advenas.

[*](val. Max. IV 4, 6.) <1> Quonam[*](quonam dEv. qm??? r.) igitur modo utilissime colentur[*](coluntur dEv. a. G.) agri? ex oraculo scilicet: malis bonis. Sed defendi[*](de- fendi Ev. -endendi r.) aequum est abavos[*](abauis E.), qui praeceptis suis prospexere vitae. namque cum dicerent malis, intellegere voluere vilissimos, summumque [*](summumque D2D. -mum rv. -ma p.) providentiae illorum fuit, ut quam minimum esset[*](esset dv. esse r.) inpendii[*](inpedi DGF.). praecipiebant enim ista, qui triumphales denas argenti libras in supellectile crimini dabant, qui mortuo vilico relinquere victorias et reverti in rura sua postulabant, quorum heredia[*](heredia dTBrot. herendia r. praedia v.) colenda suscipiebat res p.,

exercitusque ducebant senatu illis[*](illis dv. illi r.) vilicante.[*](col. II 21, 1.) inde[*](In die E.) illa reliqua oracule[*](exoracula E. ex oraculo S.): nequam agricolam esse quisquis emeret quod praestare ei fundus posset[*](posset dv. -sit r.); malum patrem familias quisquis interdiu faceret, quod noctu posset, nisi in tempestate caeli; peiorem qui profestis[*](profestis v. -essis ll.) diebus ageret, quod feriatis deberet ; pessimum qui sereno die sub tecto potius operaretur quam in agro. <2> Nequeo mihi temperare , quo minus unum exemplum antiquitatis adferam, ex quo intellegi possit, apud populum etiam de culturis agendi[*](agendis F.) morem[*](modum F2f2.) fuisse qualiterque defendi soliti sint illi viri. C. Furius Cresimus[*](cressimus E2. Crescimus E1. Cresi- nus v. chresimus S.) e servitute liberatus, cum in parvo admodum agello largiores multo fructus perciperet, quam ex amplissimis vicinitas, in invidia erat magna, ceu fruges alienas perliceret[*](pelliceret dv. a. S.) veneficiis[*](ueneficiis dv. Uenif- E. benef- r.). quamobrem ab spurio albino curuli[*](curili DGF.)aedile[*](aedile S. Om. ll. v.) die dicta metuens damnationem, cum in suffragium tribus oporteret ire, instrumentum rusticum omne in forum attulit et adduxit familiam[*](familiam H. filiam ll. v.) suam[*](suam D2D. om. rv.) validam atque, ut ait piso, bene curatam ac vestitam, ferramenta egregie facta, graves ligones, vomeres ponderosos, boves saturos.[*](col. III 21, 4.) postea dixit: Veneficia[*](uene- ficia Ev. beneficia d. -facia DF1. -facta F2. -facico G.) mea, Quirites, haec Sunt, nec possum vobis ostendere aut in forum adducere lucubrationes meas vigiliasque et sudores . omnium[*](omnium F2Ev.-ibus r.) sententiis absolutus[*](absolutus. itaque dist. G.) itaque est. profecto opera, non[*](non om.ES. in F.) inpensa, cultura constat, et[*](constat et dEv. -stet r.) ideo maiores fertilissimum in agro oculum domini esse dixerunt.

[*](cato 4.-5, 2. 7. Col. I 8, 14. XI 1, 28. 30.—cato 5, 6.) <3> Reliqua praecepta reddentur suis locis, quae propria

generum singulorum erunt[*](erunt F2dv. erit F1. Erint rS.). interim communia, quae succurrunt, non omittemus, et in primis catonis humanissimum utilissimumque[*](utilissimumque F2fdTH. -mum r. et util- v.): id agendum, ut diligant[*](diligant se F2fD. -gant' d. -gant Te U 339.) vicini[*](uicinis E.). causas reddit[*](reddidit d.) ille, nos[*](nos om.E. quas v. a. H.) existimamus nulli esse dubias[*](dubios E.).—Inter prima idem cavet, ne familiae male sit[*](male sint E. malae sint dv. a. S.).— Nihil sero faciendum in agricultura omnes censent, iterumQue [*](iterum ES.) suo quaeque tempore facienda, et tertio praecepto praetermissa frustra revocari.—De terra cariosa execratio Catonis abunde indicata est, quamquam praedicere[*](de v. praedicere (=== interdicere) cfr. § 303.) non[*](17,3)[*](dist. Ego.)cessantis[*](ces- santis ego. cessat is ll. v.).—Quidquid per asellum fieri potest, vilissime constat[*](constare F2D.).—Filex[*](filex F2D. filix dv. felix rS.) biennio moritur,[*](col. II 2, 13.—col. XI 2, 62. Cfr. Diosc. IV 183.) si frondem agere non patiaris. id efficacissime contingit germinantis[*](germinantibus F2D.) ramis baCulo [*](ba- culo F2dv. -los r.) decussis; sucus enim ex ipsa defluens necat radices. aiunt et circa solstitium avolsas non renasci nec harundine sectas aut exaratas vomeri harundine inposita. similiter et harundinem exarari filice[*](filice F2v. -ci d. felice rS.) vomeri inposita praecipiunt .[*](col. II 2,13. (pallad.vi 3,3). Col. II 2, 11. (pallad. 16, 13).)—Iuncosus[*](iunco- sus D2Ev. iunco sucus (sucosus F2) r.) ager verti pala debet aut[*](at v.a.s. ante F2fD.) in saxoso[*](in faxoso GF1. infractus F2f2D.) bidentibus.[*](col. 111 2, 9. 10. Cfr. Th. C. III 6, 3. 4. Pallad. Vi 3, 1. 2.) frutecta igni optime tolluntur. umidiorem agrum fossis[*](fossis F2dG. -si r. -sione v.) concidi atque siccari utilissimum est, fossas autem cretosis[*](cretosis D2F2dB. ceto- D1G. reto- F1. Retusis Ev. a. G.) locis apertas relinqui[*](reliqui DGF.), in solutiore[*](solutiore F2v. -ione r.) terra[*](terrae d.) saepibus firmari vel[*](uel ego. ne EG. in F2. ine rf. margine D.) proclivibus[*](procliuibus D. procliuis F2. Procibus rf. imbricibus v e Colum. procidant G. decliuis imbricibus S.) ac[*](ac v. aut ll. G.) supinis lateribus procumbere[*](procumbente D. sed de v. procliuibus cfr. auct. belli Afr. 37, de v. procumbere IV 44 et Curt. V 4, 6.); quasdam obcaecari et in alias dirigi[*](derigi d.) maiores patentioresque[*](po.. tentioresque E. patentiores d.) et, si[*](et si F2S. Om. r. si v.) sit occasio, silice vel glarea sterni, ora autem earum binis utrimque lapidibus statuminari[*](statuminari Ddf1Tv. istat- GF1E. intus muniri F2f2.) et alio[*](alios F2.) superintegi. silvae extirpandae rationem Democritus prodidit, lupini flore in suco cicutae uno die macerato sparsisque[*](sparsoque F2D.) radicibus.