Naturalis Historia

Amplissima arborum ad hoc aevi existimatur Romae visa, quam propter miraculum Tiberius Caesar in eodem ponte naumachiario exposuerat advectam cum reliqua materie, duravitque ad Neronis principis amphitheatrum . fruit autem trabs[*](trabs D2dVerc. traps D1G. trabes Ev.) ea e[*](ea e D1GD. ae D2. e dEv.) larice, longa pedes cxx, bipedali crassitudine aequalis, quo intellegebatur vix[*](uix Ev. uia r.) credibilis reliqua altitudo fastigium ad cacumen aestimantibus . fuit memoria nostra et in porticibus saeptorum a M. Agrippa relicta aeque miraculi causa, quae diribitorio[*](diribitorio B. dilib- DG. del- E. delibat- dv.) superfuerat, XX pedibus brevior, sesquipedali crassitudine. abies admirationis praecipuae visa est in nave, quae ex Aegypto Gai principis iussu obeliscum in Vaticano circo statutum quattuorque truncos lapidis eiusdem ad sustinendum eum adduxit. qua nave nihil admirabilius visum in mari certum est. CXX[*](cxxD. cxxM G. cxx Ev. cxxx DGdf.) modium lentis pro saburra ei fuere. longitudo spatium obtinuit magna ex parte Ostiensis[*](ostensis d. -sus E.) portus latere laevo. ibi namque demersa est Claudio[*](a Claudio dv.a.D. sed cfr. VII 74. 158. VIII 37. IX 10.) principe cum tribus molibus turrium altitudine in ea exaedificatis obiter[*](ob iter Brot. ob id ex D. (cfr. XXXVI 70). ob id ter (advecto) P.) Puteolano pulvere advectisque. arboris eius crassitudo[*](crassitu- dine D2.) quattuor hominum ulnas conplectentium implebat , vulgoque auditur LXXX nummum et pluris[*](pluris v. -res E. -re r.) malos venundari ad eos usus, rates vero conecti[*](connecti dv. con- iecti r.)XL sestertium[*](sestertium J. -tii DGE. HS d(?)H. -tiis v.) plerasque.[*](Th. H. V 7, 1. V 8, 1.) at in Aegypto ac Syria reges inopia abietis cedro[*](uncos ego posui.) ad classes feruntur usi. maxima[*](maxi- mae DG. -me E.) [ea] in Cypro traditur ad undeciremem[*](undeciremem v. un- decumcegem D2. unde cerem r.) Demetri succisa CXXX pedum, crassitudinis vero ad trium hominum conplexum. Germaniae praedones singulis arboribus cavatis navigant, quarum

quaedam et xxx homines ferunt.[*](Th. H, V 3, 1. 2.) <3> spississilma[*](spississima Salm. exerc. 728bE coll. Theophr. sciscima G. scissima DE. siccissima dv.) ex omni materie, ideo et gravissima iudicatur hebenus et buxus, graciles natura. neutra in aquis fluvitat, nec suber, si dematur cortex, nec larix. ex reliquis spississima lotos, quae Romae ita appellatur, dein robur exalburnatum. et huic nigricans color magisque etiam cytiso, quae proxime accedere hebenum videtur, quamquam non desunt qui Syriacas terebinthos nigriores adfirment. celebravit[*](celebrauit ego. -ratur ll. v.) et Thericles [*](Thericles Bas. teri- DGEv. tetri- d.) nomine calices ex terebintho solitus facere torno; perquam[*](per quem v.a.J.)[*](dist. U 290.) probatur materies. omnium haec sola ungui vult meliorque fit oleo. colos[*](fit oleo. colos D2S. fit oleo olos D1. fit oleae olos (olor d)r. oleo fit colos v.) mire adulteratur iuglande ac piro silvestri tinctis atque in medicamine decoctis. omnibus quae diximus spissa firmitas.[*](ib. 3. 4.) ab iis proxima est cornus, quamquam non potest videri[*](uideri ll. v. an nitere? cfr. § 186. 215. XVII 26.) materies propter exilitatem, sed lignum non alio paene quam ad radios rotarum utile aut si quid cuneandum sit in ligno clavisve figendum ceu ferreis. ilex item et oleaster et olea atque castanea, carpinus, populus. haec et crispa aceris modo, si ulla materies idonea esset ramis saepe deputatis. castratio ilia est adimitque vires. de cetero plerisque horum, sed utique robori, tanta duritia, ut terebrari nisi madefactum non queat et ne sic quidem adactus avelli clavus[*](clauus dEv. clabus D1G. cla- uis D2.). e diverso clavum non tenet cedrus. mollissima tilia. eadem videtur et calidissima. argumentum adferunt quod citissime ascias retundat. calidae et morus, laurus, hederae et omnia[*](omnia D2D. omina D1G. homine d. omnes Ev.), e quibus igniaria fiunt.

[*](Th. H. V 9, 6. 7 init.) Exploratorum hoc usus in castris pastorumque repperit, quoniam ad excudendum[*](excudendum D2G. exclud- r. excuti- v.) ignem non semper lapidis occasio est. teritur ergo lignum ligno ignemque concipit

adtritu, excipiente materie aridi fomitis, fungi vel foliorum facillimo[*](facillimo dH. -me DGv. -mae E.) conceptu[*](conceptum v.a. H.). sed nihil hedera praestantius quae[*](e Salm. exerc. 126bC e Theophr. et GdE.om.Dv. ex D) teratur, lauro quae terat. probatur et vitis e silvestribus [*](siluestris v. a. D.)—alia quam labrusca—, et ipsa hederae modo arborem scandens.[*](Th. H. V 3, 4–6. (ad § 209 cfr. etiam Th. H. V 9, 5. V 7, 7. Vi- truv. II 9, 9).) frigidissima quaecumque aquatica, lentissima autem et ideo scutis faciendis aptissima quorum plaga contrahit se protinus cluditque suum vulnus et ob id contumacius tramittit ferrum, in quo sunt genere vitis[*](uitis ego e Theophr. et § 176. fici ll. v.)[*](uitex ego e Vitruv. ut ex D1G. ilex D2. frutex d. ut haec E.del. Verc. ut v.), vitex, salix, tilia, betulla, sabucus, populus utraque. levissimae[*](leuissima DG (?).) ex his vitex[*](uitex ego. cfr. XXIV 59. sicut et ll. v. ficus et C.), salix ideoque utilissimae; omnes autem ad cistas quaeque[*](quaequae D.) flexili crate constent[*](constent ES. -tet D2. -test D1G. cum testa d. constant v.). habent[*](habent dEv. habilia (-les D) habent D2D. habera r.) et candorem, rigorem et in sculpturis facilitatem. est len- titia[*](lentitia v. laetitia (let- d) ll.) platano, sed madida, sicut alno. siccior eadem ulmo, fraxino, moro, ceraso, sed ponderosior. rigorem fortissime servat ulmus, ob id cardinibus coassamentisque[*](coassamentis- que D cum Schineidero ad Theophr. h. pl. V 3, 5. crass- ll. H. ass- v.) portarum utilissima, quoniam minime torquetur, permutanda tantum sic[*](sic v. sit DGE.om.d.), ut cacumen ab inferiore sit cardine, radix superior[*](lac. ego indicavi coll. Theophr. exciderunt fortasse leuis et mollis, sed lenta, palmae).[*](Th. H. V 3, 3. V 4, 1.) palma[*](palma est dTEv. -mae est rG.) est.... similis[*](similis D2J. milis D1GdT. mitis E. mollis v.) et suberis[*](suberis D1dTv. superies G. -ius E.) materies[*](materies D2dTv.om. rG.), spissae et malus pirusque, nec non acer, sed fragile, et quaecumque crispa. in omnibus silvestria et mascula differentia m[*](differentiam S. -tia ll. v. -tias G.) cuiusque generis augent. et infecunda firmiora fertilibus, nisi quo in genere mares ferunt, sicut cupressus et cornus.

[*](Th. H. V 4, 2. Vitruv. II 9, 13.) Cariem vetustatemque non sentiunt cupressus, cedrus, hebenus, lotus, buxum[*](buxus dTEv.a.G. sed cfr. § 227. 231.), taxus, iuniperus, oleaster, olea, e reliquis tardissime larix, robur, suber, castanea, iuglans. rimam fissuramque non[*](non D2d2v. om. r.) capit sponte cedrus, cupressus , olea, buxum[*](buxus dTH.).

Maxime aeternam[*](eternae G. aeterna dT.) putant hebenum et cupressum cedrumque, claro de omnibus materiis iudicio in templo Ephesiae Dianae, utpote cum tota Asia extruente cxx[*](cxx D2D coll. XXXVI 95. cccc rv.) annis peractum sit. convenit tectum eius esse e cedrinis trabibus. de simulacro ipso deae ambigitur. ceteri ex hebeno esse tradunt, Mucianus III cos. ex iis, qui proxime viso eo[*](eo dEv.om.DGD.) scripsere, vitigineum et numquam mutatum septies restituto templo,[*](Th. H. V 4, 2.) hanc materiam elegisse Endoeon[*](Endoeon S. eandem con ll. Pande- mion H. Endyon Brot.), etiam nomen artificis nuncupans, quod equidem miror, cum antiquiorem[*](mineruam DGEv.a. Verc.) Minerva quoque[*](quo- que non Bas. non quoque ll.v.), non modo Libero patre, vetustatem ei tribuat[*](ei tribuat D2dBas. et trib- D1G. attrib- Ev.). adicit multis foraminibus nardo[*](nardo D2Gv. -di r.) rigari, ut medicatus umor alat teneatque iuncturas—quas et ipsas esse modico admodum miror—, valvas esse e cupresso et iam CCCC prope annis durare[*](durare dv. -ri r.) materiem omnem novae similem. id quoque notandum, valvas in glutinis compage quadriennio fuisse. cupressus in eas electa, quoniam praeter cetera in[*](in om.E.) uno genere materiae nitor maxime valeat aeternus. non et[*](non et ego. non ae DGE. nonne dv.) simulacrum Veiovis in arce e cupresso durat a condita urbe[*](urbe v. om. ll.) DLXI[*](DLXI dTE2. DLI DGG. DCLXI E1v. DLX D cum Merkelio (ad Ovid. fast. CXXVIII).) anno dicatum? memorabile

et Uticae templum Apollinis, ubi cedro Numidica trabes durant ita, ut positae fuere prima urbis eius origine annis MCLXXVIII, et in Hispania Sagunti[*](sagunt E. -unti aiunt dv.a.S.) templum Dianae a Zacyntho advectae cum conditoribus annis cc ante excidium Troiae, ut auctor est[*](est v. erit DG. erat rS.) Bocchus; infra[*](an intra?) ipsum oppidum id habent[*](habent ego. habenteui (ortum ex habent- ent) DG. -benti. Cui E. -bens cui dT. -bent cui S. -beri. Cui v. | dist. ego.)—pepercit religione inductus Hannibal —iuniperi trabibus etiam nunc[*](nunc dv. none r.) durantibus. super omnia memoratur[*](memorantur DGE.)aedis[*](aedis S. elis ll. aedes in v.) Aulide eiusdem deae saeculis ante Troianum bellum exaedificata, quonam[*](quonam genere dG. quō (qmD) genera r.) genere materiae, scientia oblitterata. in plenum dici potest utique quae odore praecellant, eas et[*](eas et Salm. exerc. 31aB. ea sed ll, ea v.) aeternitate praestare.[*](ibid. Vitruv. II 9, 8. Th. V 4, 3. V 7, 7 init. V 7, 6 extr. Vitruv. II 9, 9.) a praedictis morus proxume laudatur, quae vetustate etiam nigrescit . et quaedam tamen in aliis diuturniora sunt usibus quam alia[*](ad alia Müller emend. III 12. an alias vel in aliis?): ulmus in perflatu[*](perflatu D2Bas. prefatu dE. praefa- r. praeflante v.) firma, robur defossum et in aquis quercus obruta. eadem supra terram rimosa facit opera torquendo sese. larix in umore praecipua et alnus nigra. robur marina aqua conrumpitur. non inprobatur et fagus in aqua et iuglans, hae quidem in iis quae defodiuntur vel principales, item iuniperus, eadem et subdialibus aptissima. fagus et cerrus celeriter marcescunt. aesculus quoque umoris inpatiens.[*](Vitruv. ib. § 9. 10. 11. Th. H. V 4, 4. ) contra adacta in terram in palustribus alnus aeterna onerisque quantilibet patiens. cerasus firma, ulmus et fraxinus lentae, sed facile [*](dist. D philol. XXXIp. 393.) pandantur, flexiles tamen, stantesque ac[*](ac D2D. a rv.) circumcisura siccatae[*](siccatae fiunt du- riores coni. D l.l. coll. Vitr. II 9, 11.) fideliores. laricem in maritimis navibus obnoxiam teredini tradunt, omniaque praeterquam oleastrum et oleam. quaedam enim in mari, quaedam in terra vitiis opportuniora.