De Tobia

Ambrose, Saint, Bishop of Milan

Ambrose Saint, Bishop of Milan -397, De Tobia

fiagitat: pignus usurpat, fiducias uocat: obligationem adserit, [*]( C ) usuras praedicat, centesimas laudat. echinna quaedam est faeneratoris pecunia, quae tanta mala parturit. echinna tamen fecunda poenis uiscera trahens partu suo rumpitur et morte materna docet subolem non esse degenerem in matrem. igitur < ut> primum incipiunt esse serpentes illam morsibus suis scindunt. illic ubi nascitur uenenum primum probatur. pecunia autem faeneratoris omnia mala sua concipit: parit, nutrit [*]( D ) atque ipsa magis in subole sua crescit tristi prole numerosior, non minus flexuosa quam serpens atque in orbem tota se colligens, ut caput seruet, reliquo flagellat corpore, illud solum producit ad uulnera: spiris ingentibus quos conprehenderit ligat, solo capite interficit: saluo capite, etiamsi reliqua [*]( 10 Bas. 273 CD (111 B) 12 Uerg. Aen. VI 598 sq. 15 Bas. 276 A (111 C) 19 Uerg. Georg. II 154 ) [*]( 1 itnmanas (i s. a alt.) V inamanis (a pro eras.) B 2 exactio ... facit s. in mg. m2 V et exactionis DP\' pecunia DP\' apothecaa V m2 C ypo- thecas V ml eet. 3 atque] et DP\' 4 atque quam multi B 5 facere B datur om. V et fenus DP\' apellatur P 7 nomerosam P 8 sygrapham B simgrafam P et m1 T singrafam V et m2 T singrapham cet. chirografom PV cyrografum DT cyrographum cet. ypothetas V apothecas C ypothecas cet 10 centisimas P 10 sq. echidna V echinna cet. 13 de genere B igitur... serpentes om. DP\' 14 ut addidi primum om. VD 17 criacit P nomerisior P 18 non minus iiexuosa om. V orbes (s 8. u.) V tota om. V se totam B 19 collegens P serciet V seruet (u ex p) B reliquo C reliquos cet. illud (d ex m) P 20 spiris (is in ras.) li spires DP\' conpr§hindeiet P coprehenderint DP\' 21 interfecit P )

542
pars eius dilapidata fuerit, reuiuiscit.

diuersa quoque serpentibus sunt conueniendi et parturiendi tempora, pecunia faenebris a die initae conuentionis crescentibus serpit usuris, quae [*]( E ) parturire non nouit, quia dolores magis in alios ipsa transfundit. ibi dolores sicut parturientis. unde etiam toxoo; Graeci usuras appellauerunt eo quod dolores partus animae debitoris excitare uideantur. ueniunt calendae. parit sors centesimam: ueniunt menses singuli, generantur usurae, malorum parentum mala proles. haec est generatio uiperarum. creuit centesima: petitur, non soluitur: adplicatur ad sortem. fit maledictum propheticum dolus in dolo, usura inprobi [*]( 605 A ) seminis fetura deterior. itaque non iam centesima incipit esse, sed summa, hoc est non faenoris centesima, sed faenus centesimae.

Usuram quoque ab usu arbitror dictam, quod ut uestes[*]( B ) usu ita usuris patrimonia scindantur. lugubre cerae prima littera sonat. parturit uox doloris est. quid ibi boni esse potest, quod a dolore incipit et ab obligatione? lepores ferunt generare simul et educare et continuo parturire: istis quoque anaglyphariis usurarum generatur et supergeneratur usura. enutritur ac nascitur et nata iam parturit. radices quoque [*]( c ) arborum primo plantantur, ut prendant; cum prenderint, tunc [*]( 5 Pealm. XXXXVII 7 Bas. 273 C (111 A) 9 Bas. 273 C (111 B) Matth. 3, 7 (12,34) 11 Hier. 9, 6 Bas. 265 B (107 C) 18 Bas. 273 BC (110 E 111 A) ) [*]( 1 pars in litura V delapidata DP\'C 2 faenebris (b s. fl.) V funebris BT fenoris DP\' 8 serpet P 4 transfudit BT transfundit (n alt. 8. u.) D 5 sicut] ut PC parturientes P unde om. BT Tokoyc V da Koyc P dokouc C KOTC BT defOTC DP\' (in quibm post Graeci est spatium 5 fere litt.) 6 usuras Erasmus usura P ustiraui VBTC supra DP\' apellauerunt P 7 debitores P (-is corr.) VB ueniant V et (n s. 16.) B, (n ex a) T ueniat (a s. fl.) P calendae P kalendae cet. 8 centisimani P centensimam V centesima DP4 10 centisima P centensima V non] nec DP\' 12 sq. centiaima P 13 centensima V centisimae P 16 cerae] cetera DP\' certo C 18 potest csse boni DP, boni om. C 20 anaglyfariis PVT anaclyfariis B anaglifariis cet. 21 enutritur] ac nutritur VBT ac] et BT etJ et nondum V 22 plantatur P )

543
uirescere incipiunt, postea pullulare: at uero pecunia faenebris uix plantata iam pullulat. semina tempore erumpunt, animalia tempore pariunt; tempus enim pariendi et tempus moriendi, tempus plantandi et tempus uellendi plantatum, tempus occidendi et tempus sanandi et infra: tempus adquirendi et tempus reddendi, tempus custodiendi et tempus expellendi, ut Ecclesiastes ait: pecunia faenebris hodie seminatur, eras [*]( D ) fructificat: semper parit et numquam interit: semper plantatur, uix euellitur. uult semper faenerator adquirere, numquam perdere, numquam custodire pecuniam suam, semper expellere, numquam sanare, semper occidere.

et quia bonus ad omnia magister Ecclesiastes liber est Solomonis, paulisper ipsi inhaereamus. non satiabitur inquit oculus uidendo et non satiabitur auris auditu. nec faenerator expletur accipiendo nec affectus eius cotidiano numerandi aeris satiatur [*]( E ) auditu. et iterum: omne quod fuit ipsum est quod erit. crescit semper pecunia, otium nescit auaritia, usura ferias. omnes inquit torrentes uadunt in mare et mare e non adimpletur. mare istud faenerator est; omnium [*]( 606 A ) patrimonia tamquam fluctus absorbet et ipse nescit expleri. mari tamen plerique utuntur ad quaestum, faeneratore nemo utitur nisi ad dispendium: illic multorum commodum est, hic uniuersorum naufragium.

multa sunt animantia, quae cito [*]( 3 Eccl. 3, 2 sq. 6 Eccl. 3, 6 14 Eccl. 1, 8 17 Eccl. 1, 9 19 Eccl. 1, 7 24 Bas. 276 A (111 BC) ) [*]( 1 uiriscere P ad P atq. (q. del.) V pecunia in ras. m3 T preconia B funebris T (in ras. m3) C fenoris DP\' 2 pollulat P tempore (e in ras. 2 litt.) T temporum B 5 euellendi DP\' 6 reddendi] perdendi V 7 costodiendi P 8 funebris (u ex e) T fenoris DPC 9 plantantur V 11 costodire P (fere Btmper) 12 explere DP\' 13 solomonis P aalomoni P4 salomonis cd. 14 saturabitur V 18 otium J\'C otiosum T (otio m2, otium m3) cet. 19 ereas DP\' omnes (es ex is) P torrentes (es ex is) P in mare om. B 20 omnia (d ex a) D 22 utimur B )

544
generare incipiunt, sed cito etiam generare desistunt: sors cito generat et numquam desinit, immo cum exordium crescendi acce-I perit, in infinitum extendit augmentum. omne deinde quod crescit, cum ad naturae suae formam atque mensuram magnitudinemque [*]( B ) peruenerit, uacat incremento, sed faeneratorum pecunia tempore semper augetur et ultra formam maternae sortis excedens modum ! non continet. pleraque etiam animantium cum coeperint ea quae ex his sunt orta generare, tamquam effetis uiribus usum generationis amittunt: sors autem faenoris cum fuerit crescentibus exaequata centesimis, et uetustatem sui renouat et partus solitos adiunctione multiplicat. [*]( C )

I Non nouum nec perfunctorium hoc malum est, quod ueteris [*]( D ) atque diuinae praescripto legis inhibetur. populus, qui despoliauerat Aegyptum, qui pede transierat mare, monetur a faenoris pecunia cauere naufragia. et cum de aliis peccatis semel aut multum iterata admonitione praescripserit, de faenore saepius intimauit. habes in Exodo: quodsi pecuniam faeneraueris pupillo, orphano, pauperi, aput te non suffocabis eum, non inpones illi usuram. ostendit quid sit suffocare, id est usuram inponere; strangulat enim et quod peius est animam laqueus creditoris. quo sermone et [*]( E ) praedonis uiolentiam et deformis nodum mortis expressit: quodsi pignus acceperis uestimentum propinqui tui, ante solis occasum restitues illud; est enim hoc coopertorium eius tantum, hoc uestimentum [*]( 607 A ) [*]( 17 Exod. 22, 25 23 Exod. 22, 26 et 27 ) [*]( 1 etiam om. B 2 acciperit P 4 magnidudhiemque P 6 furmam P exteodens (ce s. t..-fJ) li 7 contenit P tenet YBT, fort. recte animantia V 8 his] ipsis B orta om. V uisum T et (corr. ml) D 10 partos V 11 solitus PBT adiunctionem BDT 12 non] nec (ec in ras. m3) T perfanctorium (i s. u.) V perfunctorum C 13 praescriptf* D praescriptia (tis ex te) P\' 14 aegiptum V 15 de om.. V 16 itenerata P itaerata T ammouitio B Smonitionc DC faeneore P 18 orfano PVDT 19 non] nec (ec in ras. m3) T 20 strangylat V 21 quod om. B laqueus (us ex um) P laqueat DP1 22 uiolentia Y C nudum V 23 acciperis P )

545
turpitudinis eius. in quo dormiet? quod si itaque proclamauerit ad me, exaudiam eum. audistis, faeneratores, quid lex dicat, de qua dixit dominus: non ueni legem soluere, sed inplere? quam dominus non soluit uos soluitis? \'usuram* inquit \'petere suffocare est). hoc quoque foris sero est dictum a quibusdam eorum prudentibus: quid est faenerare? hominem inquit occidere. sed utique non Cato prior quam Moyses, qui legem accepit. multo ille posterior.

si pignus acceperis uestimentum [*]( B ) propinqui tui, ante solis occasum restitues illud, ne nudati appareat turpitudo: uos uero exuitis atque nudatis et non redditis. uidete ne sol occidat super auaritiam uestram, ne sol iustitiae uobis occidat, quia iustitiam non tenetis, aut sol iniquitatis super flagitia uestra condatur. dies quoque perit inuito, nox inruit sicut Iudae, qui cum diabolus se misisset in cor eius, surrexit ad proditionem et facta est nox; sol enim iustitiae occiderat ei ac super eum recubuerat qui [*]( C ) in cor eius intrauit. fecit illi tenebras, ut lucis non uideret auctorem. ibi miser periit in illo conuiuio, quo alii saluantur. reddite igitur uestimentum debitori, in quo dormiat et quietus sit. si nolueris reddere, exaudiam inquit eum, quia misericors sum. si uos non exauditis, ego exaudiam, ego miserebor, ego non despiciam inopis precem. [*]( 3 Matth. 5, 17 7 Cic. de off. II 89 9 Eiod. 22, 26 sq. 12 Ephes. 4, 26 13 Malach. 4, 2 16 loh. 13, 2 et 27 21 Eiod. 22, 27 ) [*]( 1 turpidudinis P 3 dominus om. V 4 adimplere BT 6 sero] ęşţ sermo V fere (ex sero) P4 7 est] sit V est inquit DP\' hominem] quid hominem V 8 moyses (y a. u.) Y 9 acciperiss (s pr. eras.) P 11 appereat turpidudo P 12 non om. T uedete P auariciam (ci 8. u. m2) V 13 occidat uobis B 14 sol om. DP4 15 iniusto V qui] cui B diabulos (u 8. o) V 16 corde (om. eius) B nox 8. M. m2 Y 17 iniustitiae PV et (in del.) B, (in 8. u.) D ac] et DP4 incubuerat BT 18 facit T lucidum BT uiderit J\\ quod ferri potest 19 perit fC 20 ergo P4 21 nolueris (n ex u) B nolueritis VDP\' 23 dispiciam P ) [*]( XXXII. Ambr. pars 2. ) [*]( 35 )

546

In Deuteronomio quoque scriptum est: non exiges a fratre tuo usuram -pecuniae et usuram escarum [*]( D ) et usuram omnium rerum, quascumque faeneraueris fratri tuo. si alienigenae credideris, usuram exiges ab eo, a fratre autem tuo non exiges. uides quantum pondus in uerbis sit. (noli exigere) inquit (usuram a fratre tuo\\ hoc est: cum quo debes omnia habere communia. ab eo tu usuram exigis? frater tuus consors naturae et coheres gratiae: noli ab eo exigere amplius a quo durum est repetere quod dederis, nisi cum habuerit unde dissoluat.

et[*]( E ) quia plerique refugientes praecepta legis, cum dederint pecuniam negotiatoribus, non in pecunia usuras exigunt, sed de mercibus eorum tamquam usurarum emolumenta percipiunt, ideo audiant quid lex dicat. neque usuram inquit escarum accipies neque omnium rerum, quascumque faeneraueris fratri tuo. fraus enim ista et circumscriptio est legis, non custodia. et putas te pie facere, quia a negotiatore uelut mutuum suscipis? inde ille fraudem facit in mercium pretio, unde tibi soluit usuram. fraudis illius tu auctor, tu [*]( F ) particeps, tibi proficit quidquid ille fraudauerit. et esca usura est et uestis usura est et quodcumque sorti accedit usura est. quod uelis ei nomen inponas, usura est. si licitum est, cur uocabulum refugis, cur uelamen obtexis? si inlicitum, cur incrementum requiris?

quod peius est, hoc uitium [*](1 Deut. 23, 19 et 20 ) [*]( 1 exigis PB et (-es corr.) T 2 pecuniae usuram et B 3 quascum- . que V quaecumque cet., cf. u. 15 4 si alieniginae in ras. m4 V credediris P 5 (bis) exigis PB et (-es corr.) T tuo om T uides autem quantum B 6 sit in uerbis r\' inquit exigere B 8 exiges V 9 exegere P 10 dederis (de pr. s. w. m2) V cum om. B soluat (\' 11 praecepta legis refugientes B 13 mercidibus, (di del. ml) P usuram BT 14 et ideo DP\' eo C audiunt PVI /. escarum inquit Y 16 circumlocutio B 17 costodia P (fere semper) facere] uiuere B a om. BT negotiatore (re 8. «. mJ2) V negotiatores BT 18 mutuum DP\' mutus PBT munus VC 20 prin-, ceps B 21 accedit sorti B sorte (fore P1) acciderit DP\'j )

547
plurimorum est et maxime diuitum, quibus hoc nomine instruuntur cellaria. si quis instaurandum conuiuium putat, ad negotiatorem mittit, ut absentiati cupellam sibi gratis deferat: [*]( 608 A ) ad cauponem dirigit, ut Picenum uinum aut Tyriacum requirat, ad lanium, ut uuluam sibi procuret, ad alium, ut poma adornet. itaque humanitatem iudicant quae alieno constant periculo. tu bibis et alius diffluit lacrimis, tu epularis et alios cibo tuo strangulas, tu symphonia delectaris et alius miserabili deplorat ululatu, tu poma degustas et alius spinam uorat. numquid colligunt de spinis uuas aut de tribulis ficus? spina usura est, spina centesima est, [*]( B ) tribulus faenus est, male urit. quomodo ergo potes fructum habere de spinis? si iste fructus de spinis non nascitur, ille nascetur aeternus? de aerumnis ditaris, de lacrimis lucrum quaeris, de fame aliena pasceris, de exuuiis despoliatorum hominum cudis argentum et iudicas te diuitem, qui stipem poscis a paupere? sed audi quid dicat saluator: uae uobis diuitibus, qui habetis consolationem uestram!

Sed forte dicas quia scriptum est: alienigenae [*]( C ) faenerabis et non consideras quid euangelium dicat, quod est [*]( D ) plenius. sed hoc interim sequestremus: legis ipsius uerba considera. fratri tuo non faenerabis inquit ad usuram; alienigenam exiges. quis erat tunc alienigena nisi Amalech, nisi Amorraeus, nisi hostis? ibi inquit usuram [*]( 10 Matth. 7,16 Bas. 280 B (113 B) 14 Bas. 280 C (113 D) 17 Luc. 6, 24 19 Deut. 23. 20 22 Deut. 23, 19 et 20 24 Deut. 25, 17; 31, 4 ) [*]( 2 quis om. BT 3 absintiati B absinthiati C 4 piceum BT 5 lanum VBT uulbam Tx (u e. b) PBT procurat D et (-et corr.) P4 . 6 humanitate* (s R. u. lJ) indicant DP\' alienos (-orum m2) constat V 7 diffluit Erasmus defluet B defluit V (in quo lacrimis defluit) cet. 8 cibos V strangylas V symfonia V simfonia P simphonia TC 9 misero B spinft§ P 10 colligunt (i ex e) P colligunt inquit V V / / 11 ficos Y centisima P centensima V 12 tribulos P potes ergo r ergo om. DP\' 13 iste (ic 8. e) D istic P illic DP\' 14 nascitur PIJP\'O 17 ssaluator (s pr. del. ml) P 24 amalech (h ll. u. m2) V ammoreus libri hostes DI-\' usuro P ) [*]( 35* )

548
exige. cui merito nocere desideras, cui iure inferuntur arma, huic legitime indicuntur usurae. quem bello non potes facile uincere, de hoc cito te potes centesima uindicare. ab hoc usuram exige quem non sit crimen occidere. sine ferro [*](E ) dimicat qui usuram flagitat, sine gladio se de hoste ulciscitur qui fuerit usurarius exactor inimici. ergo ubi ius belli, ibi etiam ius usurae. frater autem tuus omnis, fidei primum, deinde Romani iuris est populus: narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio ecclesiae laudabo te.

denique etiam in Leuitico praescribit lex usuram a fratre non esse poscendam. sic enim habes: et uiuet frater tuus tecum. pecuniam tuam non dabis illi in usuram et in amplius recipiendum non dabis illi escas [*]( F ) tuas. generaliter haec sententia dei omne sortis exclusit augmentum. unde et Dauid et benedictum aestimauit et dignum habitatione caelesti qui pecuniam non dedit in usuram. si ergo qui non dedit benedictus, sine dubio maledictus qui ad usuram dedit. cur ergo maledictionem potius eligis quam benedictionem? potestis benedicti esse, si uelitis, potestis iusti esse. homo enim iustus secundum Ezechiel qui pignus debitori reddet et pecuniam suam in usuram non dabit et superabundantiam non accipiet et ab iniustitia [*]( 609 A ) auertet manum suam. iustus est iste; uita inquit uiuet, [*]( 8 Psalm. XXI 23 11 Leuit. 25, 36 et 37 15 Psalm. XlIII 1 et 5 Bas. 265 B (107 C) 20 Ezech. 18, 7 et 8 23 Ezech. 18, 9 ) [*]( 2 indicuntur BT inferuntur C indicantur cet. non] si B 3 de om. V centisima P centensima V 4 sine VC si mecum cet. 5 de hoste se B 6 et exactor DP 7 ius etiam BT fidei (i alt. tras.) B 8 iuris (is ex es) P 10 praescripsit DP\' 12 illi om. B 13 in oni. B ante recipiendum add. non PBT illis PVB et (s eras.) T 15 et dauid et P4 (subter et alt. graphio adscriptum ut uidetur ait) C et dauit ait V (ait exp.) PD dauid ait T ait dauid B exstimauit D 16 pecuniam suam V 18 dedit ad usuram BT elegis P 20 iezechihel B iezechiel DP T 21 debitoris PV debitores (i tn2 8. e alt.) V reddiderit DP\' reddit C et] qui (s. et) V 22 dederit... acceperit DPC iniustitià P 23 aueitit VC auerterit DP4 manus suas B iste est BT uita uiuet inquit C )

549
dicit dominus. qui autem pignus non reddidit et in simulacra apposuit oculos suos, iniquitatem fecit. cum usura dedit et superabundantiam accepit, hic uita non uiuet. omnes iniquitates istas fecit, morte morietur, sanguis eius super ipsum erit. uide quomodo faeneratorem cum idolatra copulauit, quasi crimen aequaret. elige ergo quod dulce est.

Cur semper tristes, cur semper amarissimi, cur semper [*]( B ) solliciti? procedat aliquando a uobis misericordia, procedat ueritas: ablegetur mendacium, fraus odio sit. docuistis periurium. faeneratorium sacramentum dicitur, ubi paratur periurium. peieratis frequenter, cum reddita fuerit pecunia, quod syngrapha non appareat, peieratis postea quod non receperitis pecuniam. nolite ergo semper miseri esse, semper auari, semper maesti. leones sunt et feritatem suam mutant. de manducante inquit exiuit esca et de forte [*](C ) et tristi exiuit dulce. Graecus \'et tristi habet; sic, inuenimus. tamen de forte hoc intellegitur, quia leo fortis est feritate et qui ferus tristis. et de uobis, qui pecuniam et auaritiam deuoratis, exeat misericordia — haec enim esca est egenorum — et de tristi exeat dulce, ut dimittatis ei qui non habet unde dissoluat. quid trahitis peccata ut fune [*]( 1 Ezech. 18, 12 et 13 16 Iudd. 14, 14 Bas. 219 B (113 B) ) [*]( 1 quia T non om. T reddedit P reddit BTC 3 usuram J\'BTP 4 huic P 6 foenerationem BT idolatra scripsi idololatra Costenus idolatria libri copolauit P 7 elege P eligit V dulcis D et (ius ex is) P 8 tristis PC 9 procedit (a m2 s. i) V a om. BT 10 ablegetur V obligetor cet. 11 foeneratorum B 12 peiorium P peiurium VD peieratis scripsi peierastia (in ras. m3 et in mg. m2) T iuiatis T\' purastis B (in quo frequenter parastis) cet. 13 syngrapha P4 svngrafa r singrafa DT symgrafa B siingrafa PC perieratis V peierates P peierastis BT 14 reciperetis P receperatis V 16 forti B 18 et de V forti B et (i m2 ex e) T intelligetur T 19 et alt. om. T 20 auaritiam (ti s. u. m2) V deuorastis DP\' est enim esca DP\' 21 triste PD et (-i m3) T demittatis P 22 persoluat B soluat C )

550
longo et ut iugi loro uitulae? quod fit utique, cum faenus producitis. tenetis pauperem debitorem: uel ibi sit aliqua [*](D ) gratia, ubi nulla spes commodi. et hoc secundum uestram auaritiam loquor.

Ceterum dominus in euangelio talibus magis existimat[*]( E ) faenerandum, a quibus redhibitio non speretur. sic enim ait: etsi mutuum dederitis a quibus speratis recipere, quae uobis est gratia? nam peccatores peccatoribus faenerant, ut recipiant. uerum tamen amate inimicos uestros et benefacite et mutuum date nihil sperantes, et erit merces uestra multa in caelo et eritis filii altissimi, quia ipse benignus super ingratos et malos. estote misericordes, sicut [*]( F ) et pater uester misericors est. aduertitis misericors est nomen a domino faenerator acceperit, quod nomen etiam qui faenori uestro fuerit obligatus. peccatores inquit peccatoribus faenerant, ut recipiant. uterque peccatores, et faenerator et debitor. uos autem amate inquit inimicos uestros. non discutiatis quid mereantur inimici, sed quid uos facere oporteat. date mutuum his a quibus non speratis uos quod datum fuerit recepturos. nullum hic damnum est, sed conpendium. minimum datis, multum recipietis. in terra datis et id uobis soluetur in caelo: faenus amittitis, mercedem magnam habebitis: faeneratores esse desinitis, filii eritis altissimi: [*]( 610 A ) eritis misericordes, qui uos aeterni patris probetis heredes. [*]( 7 Luc. 6, 34-36 20 Bas. 277 C (112 E) ) [*]( 1 et ut PVC et cet. lero (o 8. e) V lorio T 2 uelut ibi DPx uel ubi T 3 auaritiam uestram BDP* 4 auaritiam (ti 8. u. m-8) F 7 mituum P muatnum V 8 namqijie V 9 fenerantur DP\' 10 benefacite eis DP\' et (eis et mutuum in ras. m3, eadem in mg. m2) T 11 nihilm (m del.) P mercis P multa 8. «. D 13 estote (e alt. s. M.) V 15 acciperit P 16 obligatus fuerit BT 17 peccatores PVC / / peccator est B et (est in ras. m3) T peccator DP\' 18 amate autem inquit per inim. V inquit amate B 20 sperastis T 24 habebitis P (e ex i) V (bi s. tt. m2) 25 quo VB quod (d in ras.) T )

551

Sed faeneratorum uos delectat et usurarum uocabulum. id quoque non inuideo. docebo quomodo boni faeneratores esse possitis, quomodo bonas quaeratis usuras. dicit Solomon: faenerat domino qui miseretur pauperi, secundum datum autem eius retribuet ei. ecce bonum faenus de malo factum est, ecce inreprehensibilis faenerator, ecce usura [*]( B ) laudabilis. nolite ergo iam me inuidentem uestris commodis aestimare. putatis quod hominem uobis subtraham debitorem? deum prouideo, Christum subrogo, illum demonstro qui uos fraudare non possit. faenerate ergo domino pecuniam uestram in manu pauperis. ille adstringitur et tenetur, ille scribit quidquid egenus acceperit — euangelium eius cautio —, ille promittit pro omnibus indigentibus, ille dicit fidem. quid dubitatis dare? si quis uobis diues huius saeculi offertur, [*]( C ) qui fide promittit sua pro aliquo debitore, statim numeratis pecuniam. pauper est nobis dominus caeli et conditor mundi huius, et adhuc deliberatis, quem ditiorem quaeritis fideiussorem.

sed allegatis quia pauper est factus, cum diues esset. uidistis ergo quia fides eius diues est, fides eius idonea est. pauper est factus, cum pro nobis solueret, et adhuc paupertas ipsa non decipit; nos enim diuites fecit, quos pauperes putabatis. dicit enim apostolus: pauper factus [*]( D ) [*]( 4 Prouerb. 19, 17 Bas. 277 CD (112 E) 22 II Cor. 8, 9 ) [*]( 1 usuram P usura et C 3 possetis PD bonas (s s. u.) quaeratis (a alt. ex i) P salomon libri 4 miseretur (re 8. u.) pauperis V 5 autem om. V 6 inreprahinsiuilis B inrephensilis B 7 mea PT et (a in ras.) BmeVC, om. DP\' inuidentem a D, inuidentem me (me a. n.) P\' 8 nobis P 9 dum DP\' 10 dum P pecuniam uestram dno (d5 T) BT 11 adstringitur (n 8. u.) V 12 acciperit P 18 pro om. B 15 promittit V (a 8. i alt.) T (-at m3) nomeratis P 16 pauperem uobis P 17 post huius add. offertur V deliberatis (de 8. u.) P quaeritis B et (a 8. i pr.) D quaerites P quft*»eritis V quaeratis cet. 18 allegatis P\' (e in ras.) C alligatis cet. factus est DP\' 19 uidistas a uides P uidisti eet. 20 factus est DP\' nobis] bonis BT soluerat (a tx i m2) V soluerit DP\' 21 ipsius BT 22 potabatis P putabitis (a s. i m2) V putatis B )

552
.. est, cum diues esset, ut in illius inopia uos ditaremini. bona inopia quae largitur diuitias. nolite ergo uos paupertatem timere, ut sitis diuites. date otiosam pecuniam et recipietis fructuosam gratiam et pauperum subuenietis necessitatibus et uobis custodiae sollicitudo minuetur. non peribit quod pauper acceperit et uobis quod dederitis inopi sine custode seruabitur. quodsi incrementum quaeritis usurarum. in lege benedictio, in euangelio caelestis est merces. [*](E ) quid suauius benedictione, quid maius est caelo? si escarum . desideratur usura, ea quoque praesto est, sicut legimus; is enim qui miseretur pauperis ipse pascitur.

Reddite ergo pignora, quae tenetis, quoniam fideiussorem [*]( F) idoneum repperistis. sed obmurmurant adhuc dicentes quia licet tenere pignora et se lege defendunt. aiunt enim: scriptum in Deuteronomio: si debitum fuerit tibi a proximo tuo quodcumque, non introibis in domum ipsius pignorare pignus, sed foris stabis, et homo aput quem est debitum tuum proferet tibi foris pignus. si autem homo ille pauper fuerit, non dormies in pignore ipsius, sed redditione reddes ei pignus ipsius ad occasum solis, et dormiet in uestimento suo et benedicet te et erit in te misericordia coram domino deo tuo. et alibi, inquiunt, scriptum est: non pignorabis molam neque lapidem superiorem [*]( 611A ) [*]( 10 Prouerb. 22,9 15 Deut. 24, 12-15 (10—13) 24 Dent. 24, 8 (6) ) [*]( 1 ut in illius P et illi C ut illiua cet. 2 quaeqyie V 4 pauperem (u 8. e alt.) D 5 costodiae sollicidudo P 6 acciperit P accapit B 7 seruabitur (bi s. u.) V usurarum (SU 8, u.) V 8 merces (es ex is) P 10 desideratur VC deaiderantur cet. usura ea quoque Y tisure a quoque PDP et ml T neurg hic (h- T) quoque B et vt3 T usu a quo C his P 11 pauperi B pascetur VBT 12 pignera B et (e ex 0) D fedeiussorem P 13 reperistis P obmormorant P adhuc alhuc P 14 licit P pignera BD scriptum est D acriptum est enim P1 15 fuerit debitum tibi DP\' 16 domQ ex domo B 17 pignorapjre V pignerare BDP\' 18 deuitum P 19 pauper ille homo C 20 pignere BD 24 pignorauis P pignerabis BDP\' )

553
molae, quoniam <animam> hic pignorat. et alibi: non accipies pignus uestimenti uiduae. unde argumentantur quia specialia pignora sint interdicta - non omnia -, id est pauperis et uiduae, molam quoque et lapidem superiorem- rem molae prohibitum pignorari.

sed cum per Ezechiel prophetam ipse dominus dicat iustum esse qui pignus reddidit, iniustum qui tenuit, utique non speciale aliquod, sed generaliter omne pignus suadet esse reddendum. cum dicat [*]( B ) Iob: conscriptionem quam habui aduersus aliquem iuramento conceptam, inponens coronam legebam, et si non scindens eam reddidi nihil accipiens a debitore. cum dominus nihil ab his quibus mutuum dederimus sperandum esse praecipiat, quod recipere debeamus, quomodo pignus secundum legem putant esse retinendum?

Ac ne pari recrudescant modo et dicant etiam ad [*]( C ) faenerandum se incitari legis oraculo, quia scriptum est: faenerabis gentibus multis, tu autem non mutuaberis, tempus est plenius et expressius disputare et docere quid faenerandum et quibus legis statuta praescribant; praecedit [*]( D ) enim faenoris causa pignoris causam. mutuabitur inquit peccator et non soluet, iustus autem miseretur et tribuit. audis, debitor, quid debeas declinare: audis, creditor, quid debeas imitari. et infra: iuuenis fui et senui, [*]( 2 Deut. 24, 19 (17) 5 Ezecb. 18, 7-13 9 lob 31. 35-37 12 Luc. 6, 35 16 Deut. 28. 12 20 Psalm. XXXVI 21 23 Psalm. XXXVI 25 ) [*]( 1 animam addidi (\'}o:ÔJ LXX) pignerat BDP pegnorat (i s. e) V ./. \',. 3 pignera BDP\' sunt P\' 4 pauperes P auperiorem lapidem V 5 pignerari V lJP pignerara (i 8. ę) B per postea (ldd. B iezechihel B iezechiel T hiezechielem DP\' 6 esse om. B iniustum reddidit B 8 cum om. Y 10 coram BT 12 a quibus (om. his) B mutum T dederemus P 13 esse om. B accipiat B 14 potant P 15 parere erubescant DP\' recrudescunt (a 8. u alt. m2) V 18 tempus enim (om. est) DP\' 19 praescribunt YD praecidit P 20 causam C pigneris BDF causa PBTC 21 soluit P 22 tribuet BDP\'T comodat C )

554
et non uidi iustum derelictum nec semen eius quaerens panem. tota die miseretur et faenerat. unde huic iusto quod tota die faeneret? ergo diues iustus est et quanto ditior unusquisque fuerit tanto iustior? qui plus habuerit unde faeneret ipse erit iustior? sed difficile[*]( E ) diues intrat in regnum caelorum.

quid ergo faeneret dic mihi, sancte Dauid! contra me protuli testimonium, nisi mihi subuenis. Petrus dicebat: argentum et aurum non habeo: numquid non erat iustus? tu mihi ergo expone quid faeneret. dixisti enim: beatus uir qui miseretur et commodat, disponet sermones suos in iudicio. inueni quid faenerat iustus. Petrus quoque me doceat et ipse quid faeneret, qui dixit inopi adtendenti ad se et ad Iohannem: argentum et aurum non habeo. nihil ergo dabis [*]( F ) pauperi, apostole? das tamen et plus das quam alii, das inopi quod alii donare non possunt, das inopi post quod egere non possit, das inopi quod etiam diuites accipere concupiscunt, das inopi quod hi qui istud argentum et aurum habent conferre non nouerint, quia auaritia eos inpedit, das inopi, qui eum diuitibus facias ditiorem. incitasti animum meum, concupisco hoc donum tuum. dicito. rogo, quid des. noli me [*]( 612 A ) diu suspensum reddere; cupio petere si cito soluas. sed soluisti cito: non distulisti inopem, non despexisti precem [*]( 5 Matth. 19, 23 8 Act. 3, 6 10 Psalm. CXI 5 ) [*]( 3 foenerat B fenerat DP\' 5 habuerit Ofta. DP\' unde] ut B inde T fenerat DP\' sed ... caelorum om. BT 7 protulit V 8 aurum et argentum DP\' 10 feneret, deinde add. iustus. itaque dum te lego, de te requiro, exponis mihi quid feneret V uir om. DP\' 11 disponet (et in ras.) C disponit V, recte puto 12 feneret V feneret P4 doceat me DP\' doceat (a 8. u.) Pml Vm2 docet T 13 dicit B 14 nihil] non B 16 dare BDP\' post quod... inpedit das inopi (u. 19) om. C quo (om. post) DP\' 18 hii DP\' illud B habent om. B 19 nouerint P nouernnt cet. qui P quo VBT quod cet. 20 eos P ei in C concupisco (8 8. u.) V 21 hoc om. C dicito V dic cito P (ex decito) cet. noli V nolo cet. 22 solues DP\' 23 cito soluisti B dispexisti P )

555
pauperis, non diutius eum desperare fecisti, non uacuus ad templum ascendisti dicens: argentum et aurum non habeo. non illi soli plenis manibus ascendunt qui aurum et argentum habent: ascendit et pauper non uacuus, ascendit et ille non uacuus, quia aurum et argentum non habuit. audiamus quid det iste pauper. sed quod habeo inquit do tibi. [*]( B ) in nomine Iesu Nazaraei surge et ambula. o optanda paupertas, o ditior inopia! claudicabat cui diuites dabant: unus pauper dedit, et statim qui claudus erat sanus est factus.