Naturalis Historia

[*](Th. H. VIII 11, 5. (Pallad. I 6, 12. Geop. II 16, 4). Col. II 9, 11. 13.) Semen optimum anniculum, bimum deterius,

trimum pessimum, ultra sterile[*](sterile F2V. -ilem r.); etenim[*](etenim ego e Theophr. cfr. Pliniana p. 39. et in imo FEv. et in uno dC. et D.) omnium definita generatio[*](genereratio v. a. D.) est. quod in ima area subsedit, ad semen reservandum est; id enim optimum, quoniam gravissimum, neque alio modo utilius discernitur[*](discernitur G. dispe- FE. dispergitur dTv. dispescitur J.). quae spica intervalla ta[*](interuallata J. -alla ll. D. per interualla v. an intus uana? cfr. Colum. II 9, 13.) semina[*](seminum D.) habebit, abicietur. optimum granum, quod rubet et dentibus fractum eundem habet colorem; deterius [*](deterius dv. om.FE.), cui plus intus albi est.[*](Th. H. VII 6, 2. (cfr. Col. II 8, 3. XI 2, 80).) certum terras alias plus[*](alia plus E.) seminis recipere, alias minus, religiosumque inde et[*](inde et ego. uidetur inde dT. inde rv. id et P.) primum [*](pessimum P.) colonis augurium, cum avidius accipiat: esurire creditur et comesse[*](comesse v. cum esse FE. cum messe d.) semen. sationem locis umidis celerius fieri ratio est, ne semen imbre putrescat; siccis serius, ut pluviae sequantur nec[*](nec F1ES. ne rv.) diu iacens atque non concipiens evanescat; itemque festinata satione densum spargi semen, quia tarde concipiat, serotina rarum, quia densitate nimia necetur[*](necetur Fv. nocetur r.).[*](Th. C. III 24, 1. 2. (cfr. Geop. 11 17. 19, 2).) artis quoque cuiusdam est aequaliter spargere. manus utique congruere debet cum gradu semperque cum dextro[*](dextro dv. dextrao r.) pede. fit[*](fit v. fit ll. D (relatum ad praecedentia).) quoque quorundam[*](quorundam quoque D.) occulta ratione, quod sors[*](fors v. fors ll. D.) genialis atque fecunda[*](fecunda v. pecuda ll.) est. non transferendum est[*](est ex F1dEv. esse ex F2D.) ex frigidis locis semen in calida, neque ex praecocibus in[*](in serotina v. om. ll. D. in hiberna J. cfr. XVII 79.)serotina nihilque[*](nihilque in F1dEv. in F2D. idque in G. quae in J.) in contrarium, ut[*](ut ego. om. ll. v.) praecepere[*](praecepere F2G. -cipere r. (praeripere quadam v).) quidam falsa diligentia.

[*](Col. XI 2, 75). Varro I 44, 1. Col. II 9, 1. 17. II 10, 8. 29. 19. 20. 35. 4. 15. 34. 33. 4. Varro I 44, 1. Col. XI 2, 75. I 9, 18.) Serere in iugera temperato[*](iugero temperati soli dv. a. H.) solo iustum est tritici

ant siliginis modios V, farris aut[*](aut (autem E1) feminis E.) seminis, quod frumenti genus ita appellamus, X, hordei VI, fabae quinta[*](quinta ll. J. cfr. Colum. II 10, 8. quintam partem v.) amplius quam tritici, viciae VII[*](VII ego e Colum. II 10, 29. XII ll. v.), ciceris et cicerculae[*](cicerculis E1.) et pisi III, lupini X, lentis[*](lentis paulo plus quam modius Colum.) III—sed hanc cum fimo arido seri volunt —, ervi[*](erui v Colum. II 10, 34. cfr. § 139.) VI, siliciae[*](sicilia E.) VI, passiolorum[*](passiolorum FdD. phasi- S. fassi- E. fasi- V. fase- C.) IIII, pabuli XX, milii, panici sextarios[*](sextarios VI dT.) IIII, pingui solo plus, gracili minus.[*](Col. II 9, 5. 6.) est et alia distinctio: in denso aut cretoso aut uliginoso tritici aut siliginis modios VI, in soluta terra et sicca[*](an sicca et macra uel laeta? cfr. Colum. II 9, 5.) et laeta IIII. macie[*](macie ego. macies F1dTEv. macrum F2D.) enim solum[*](soli v. a. D.), nisi rarum culmum habeat[*](habeat F2v. habet rS.), spicam minutam facit et inanem[*](inane E.); pinguia arva ex uno semine fruticem[*](feminif radice E. -nis radice fruticem v.) numerosum fundunt densamque segetem ex raro semine emittunt[*](emittunt v. om- ll.).[*](Cato 5, 4.) ergo inter quattuor et sex modios, pro natura[*](pro natura dv. ponatur a r.) soli[*](soli om.E.) quinta[*](quinta ll. (i. e. quinta parte. cfr. § 198 et Colum. II 9, 6). quinto J. alii quinque non v.) minus seri plusve[*](plusue dJ. pluresue rv.) praecipiunt ; item in consito aut clivoso[*](et clinoso dT.), ut[*](ut FdG. aut Ev.) in macro. hoc[*](huc B.) pertinet oraculum illud magno opere custodiendum: Segetem ne defrudes[*](defrudes S e Catone. -uges ll. v.). adiecit his Attius[*](iis (his S) attius dS. iis accius v. his artius F. insartius E.) in Praxidica[*](praxidica o. Ribbeck (mus. Rhen. 1886 p. 631). -co ll. v.), ut sereretur, cum luna esset in ariete, geminis, leone, libra, aquario, Zoroastres[*](Zoroastres v. cfr. XXXVII 157. 159. -tris FdD. -trius E.) sole scorpionis duodecim partes transgresso , cum luna esset in tauro.

[*](Hesiod. ἔργα κ. ἡμ. 384.) Sequitur huc dilata[*](delata E.) et maxima indigens cura de tempore fruges serendi[*](serendi F2v. seruendi F1. seruandi r.) quaestio magnaque ex parte ration i[*](rationi ego. -one ll. v.) siderum conexa; quamobrem sententias omnium in primis ad id pertinentes exponemus. Hesiodus, qui princeps [*](priceps F1. primus F2) hominum de agricultura praecepit[*](praecepit F2v. -cipit rS.) , unum tempus serendi tradidit a vergiliarum occasu. scribebat enim in Boeotia Helladis, ubi ita seri diximus.[*](Democritus ap. Geop. II 14, 4. (Th. C. III 23, 1. I 13, 4. Col. X 196 sqq.). Verg. Georg. I 219. 208–210. 227–229. (Col. II 8, 1).) inter diligentissimos convenit, ut in alitum quadripedumque genitura, esse[*](49) quosdam ad conceptum impetus et terrae. hoc[*](hos dv.a.H.) Graeci ita definiunt, cum sit calida et umida. Vergilius triticum et far a vergiliarum occasu seri iubet, hordeum inter aequinoctium autumni et brumam, viciam vero et[*](uero et FTD. uero rv.) passiolos[*](fassiolos E2. -iliolos E1. faseolos TC. phasio- S.) et lentem boote occidente. quo[*](quo F2v. que F1. qua r.) fit, ut horum siderum aliorumque exortus et occasus digerendi[*](digerendi B. direg-F1. dirig- rv.) sint in suos dies. [*](Col. II 8, 3. 4. Th. C. III 23, 1. Col. II 7, 2.)sunt qui et ante vergiliarum occasum seri iubeant, dumtaxat in arida terra calidisque provinciis; custodiri enim semen, corrumpente[*](non corrumpente coni. H. cfr. Schneider ad Colum. II 8, 4. 5. an a corrumpente?) umore, et a proximo imbre uno die erumpere; alii statim ab occasu vergiliarum—sequi imbres a septimo fere die —; aliqui in frigidis ab aequinoctio autumni, in calidis serius, ne ante hiemem luxurient .[*](Varro I 35, 2. Col. II 8, 2. Th. C. III 23, 2. Varro I 34, 1. Col. XI 2, 80.) inter omnes autem convenit circa brumam serendum non esse, magno argumento, quoniam hiberna semina, cum ante[*](ante dEv. ma- nente F.) brumam[*](bruma F2.) sata sint, septimo die erumpant; si post brumam, vix quadragesimo. sunt qui properent[*](properant E.) atque ita pronuntient, festinatam sementem saepe decipere, serotinam

semper. e contrario alii vel vere potius serendum quam malo autumno atque, ubi fuerit necesse, inter favonium et vernum aequinoctium.[*]((Col. II 10, 17. XI.2, 43. II 10, 9).) quidam omissa[*](omissa F2v. em- r.) caelesti[*](caelestis FE.) subtilitate[*](subtilitate F2dTBrot. sublitate F1. uilitate E. cura ut inutili v.) temporibus[*](temporis F2.) definiunt[*](definiunt F1dTv. deficiunt E. ferunt F2.): vere linum et avenam et papaver atque, uti nunc etiam[*](etiam Ev. om. r.) Transpadani servant[*](serunt F2.) , usque in[*](usque in quinque idus E. -quatribus v. a. G.) quinquatrus, fabam, siliginem Novembri[*](nouembri dv. -bre rD.) mense, far Septembri extremo usque in idus Octobres, alii post hunc diem in kal. Novembres. ita his nulla naturae cura est, illis nimia, et ideo caeca subtilitas, cum res geratur inter rusticos litterarumque expertes, non modo siderum.[*](Verg. Georg. I 51. (Col. I praef. 23).) et confitendum est caelo maxime constare ea, quippe Vergilio iubente praedisci ventos ante omnia ac siderum mores neque aliter quam navigantibus servari. spes ardua, inmensa[*](inmensa Fd. et inm- Ev. cfr. Pliniana p. 40 not.), misceri posse caelestem divinitatem inperitiae rusticae[*](rusticae TS. om. rv.), sed temptanda[*](tentanda G. templanda F. contempl- rv.)iam[*](iam ego. tam ll. G. tamen v.) grandi vitae emolumento. prius tamen sideralis difficultas, quam sensere etiam periti, subicienda contemplationi[*](contemplationi dv. -nis r.) est, quo deinde laetior mens discedat a caelo et facta[*](foeta F.) sentiat, quae futura praenosci non possint[*](possunt T.).