Historiae Adversum Paganos

Orosius, Paulus

Orosius, Paulus, Historiae Adversum Paganos

quamuis ego hoc testimonio non laborem, quando unus ex ipsis, poeta quidem eximius sed paganus peruicacissimus, [*]( AVCTORES lin. 10 fertur ) [*]( EXPILATORES 5 nam — 11 fuit excerpsit Paulus 303 not. lin. 3- 303, 21 6 Eugenius — 7 perculit exseripsit Marcelinus Comes ad a. 394 18 poeta — p. 532, 2 ait epitomauit Paulus 303, 21—23 ) [*]( 1 uolenter R1D (corr. m. coaeua in R), uiuolenter V || haec nuoc opp. iug. in terga trudebat om. D 2 eiam El 3 excepti (i in a corr. m. 3) P excepto G2a || uenti] PBKbTG3X2 nentne DM* uentis RaMbG1 VN1 W (ς) υ || impetus upinata (-tu. sup- 2) P1 impetus| upinato D || supinato] G1N1M supinata RG2aVW (ς) υ 6 prostrauit (i statim a. s.) D || adque PR1 (corr. m. coaeua in R) 7 suasesem∗∗anu (pr. e in ras. m. 1, ex p ? ; eras. su) D || sese YHTOW || percusit [an -tit ?] H percussit β 9 decim D x. PR || theo∗dosio (erasa s) R 10 funditus] tunc D || perdedisse D 11 uineare] uincire D || Non (supra No fori. erasum ~) R || insulto] P, R m. coaeua, GVN1X2W(ς)υ sulto R1D 13 facillitate W || confectum] concepto D 15 uictoria. P 17 hoc om. D V 18 poeta (t in ras. in. 1) D postea paa F K qaid.em (e m. 1 ex a) B quidam 21b om. X2Z || peruicaussimus (r statim ex p) D ) [*]( 34* )

532
huiusmodi uersibus et Deo et homini testimonium tulit, quibus ait:
  1. O nimium dilecte Deo! tibi militat aether,
  2. Et coniurati ueniunt ad classica uenti
  3. .

Ita caelitus iudicatum est inter partem etiam sine praesidio hominum de solo Deo humiliter sperantem et partem adrogantissime de uiribus suis et de idolis praesumentem.

Theodosius autem conposita tranquillataque republica apud Mediolanium constitutus diem obiit.

Anno ab Vrbe condita MCXLVIIII Arcadius Augustus, cnins nunc filius Theodosius Orientem regit, et Honorius Augustus frater eius, cui nunc respublica innititur, quadragensimo secundo loco commune imperium duuisis tantum sedibus tenere coeperunt; uixitque Arcadius post patris excessum annis duodecim [*]( AVCTORES lin. 8 sq. Claudianus In III cons. Honorii 96-98, cum Augustino C. D. 5, 26 laudatus qui et ipse media cni fnndit ab antris Aeolus armatas hiemes omisit § 23 cf. Rufinus 11, 34 ) [*]( EXPILATORES 3 0 nimium — 4 uenti exscripsit Paulus 303, 24 sq. 8 Theodosina — 9 obiit cf. Marcellinus Comes ad a. 395 10 Anno —13 coeperunt compilauit Paulus 307,1—4 13 imperium— coeperunt exscripsit Iordanis Chron. 238 E1— A2 14 uixitque — p. 583, 2 tradidit exscripsit Paulus 307 not. lin. 2—4 ) [*]( 1 uersibus] uerbia VTO; in marg. uer. (t. e. uersus) m. ant. P || homini (i m. 1 in ras. ex ũ ?) B hominum V S o nimium) omniũ(mi ante il s. 8. m. ut uid. 1, sed m priore non deleta) B || post deo haec ex Claudiano cui fudit (mittit E) ab astris (antris E) aeolus (eol- GE) armatas hiemes (hy- XaZ, -is E -as Z) add. GN1X2EZ; in mg. claudiani uersus add. m. ant. in Nt || militat (at in ras. m. ant.) P mili∗ta t- (i.t ex iti m. 1) B 6 de] do B || arrogantissime PB 7 idolis (d m. 1 ex 1) D 8 composita PB || etiam post conp. add. D solus || reipublicae VK 9 mediolanium] PBD 10 I CXLVIIII PB millensimo centisimo quadragensimo nono D n VIII (pro VIIII) V || ante arcadius haec thedosii filius et praecedentis wumeri pars a m. 1 omissa XLVnn m. 2b in lacuna add. in O 12 nuc D || innitur D || quadragensimo] D quadraginsimo (a pr. ez i m. 1, in in e m. eoaeua B) PB 13 loco] eo D 14 uixit que (a ligata erasa; fuit cq) P uixitaq; V uixit itaq. T Uixq: D 0 imperii D. )

533
imperiique summam Theodosio filio paruo admodum moriens tradidit.

interea Gildo comes, qui in initio regni eorum Africae praeerat, simul ut defunctum Theodosium comperit, siue (ut quidam ferunt) quadam permotus inuidia Africam orientalis imperii partibus iungere molitus est,

sine (ut alia tradit opinio) minimam in paruulis spem fore arbitratus — praesertim cum absque his non facile antea quisquam pusillus in imperio relictus ad maturitatem uirilis aetatis euaserit istique propemodum soli inueniantur, quos ob egregiam patris ac suam fidem et diuisos et destitutos Christi tutela prouexerit — Africam excerptam a societate reipublieae sibi usurpare ausus est, gentili magis licentia contentus quam ambitu regiae affectationis inflatus.

huic Mascezel frater fuit, qui nouarum rerum molitiones in fratre perhorrescens, relictis apud Africanam. militiam duobus filiis adulescentibus in Italiam rediit. Gildo, et absentiam fratris et praesentiam filiorum eius suspectam [*]( AVCTORES 3 ut quidam ferunt 5 ut alia tradit opinio ) [*]( EXPILATORES 2 interea — 13 inflatus epitomauit Paulus 308, 24 — 26 2 Gildo — 6 arbitratos, (12 gentili) excerpsit Marcellinus Comes ad a. 398 13 huic — p. 534, 9 continuana excerpsit Paulus 308, 26 — 309, 4 18 huic — p: 534, 2 missus est excerpsit Marcellinus Comes ad a. 398 ) [*](1 filio] filio suo υ || admodo D 2 in] DW (ς) υ om. PRGVN N1X2, 3 conperit PB\' || aiue] si D 4 orientalis imperii (a im in ras. m. 1) P 5 partibus] suis partibus P1 WX2, 6 minimam] PD nimiam B 7 in om. DV 8 ad] ada D || uirilis] ui|ris D || eoaserit istique] uenerit et isti TO 9 inueniatur D || quoe] in quos N || ob] ab D || egregiam] VN1T(KMHO) regiam PRDO NWX2 || suã∗ B 11 sibi (bi in ras. m. 2) P 12 contemptus a. ras. B 13 mascezel] PRDKMN1TWX2 (masce sel PB, item mox); masioezel V (sed mox mascezel) mascezil Q (ubique), fsh masceihel 0 mascelzel ed. 1542 mascelcer ℬℜ2 mascerzel 1 || frater frater (prius del m. ant.) P || ∗∗q̰ (eras. 1—2 liti., prima quoque Ut- terae q pars in ras. m. 1) D 14 moKtiones in fratre] PRGKMH N1X2υ (-nem H) in fratre molitionee (in om. F, -tionis W -cionis D) DVWT(O) h fratrum molitiones N|| perhorres∗cens (fuit -encens) B 15 duobus] PD dnoib; in raa. m. 1 aut 2 B || adulescentib; (tib; m. 1 aut 2 in ras.) B || in om. D 16 suspectam (c m. coacua ex p) JB )

534
habena, adulescentes dolo circumuentos interfecit.

ad hunc iam ut hostem bello insequendum Mascezel frater missus est, quem idoneum procurandae reipublicae fore propriae orbitatis recens dolor pollicebatur. igitur Mascezel, iam inde a Theodosio sciens, quantum in rebus desperatissimis oratio hominis per fidem Christi a clementia Dei impetraret, Caprariam insulam adiit, unde secum sanctos seruos Dei aliquot permotos precibus suis sumpsit: cum his orationibus ieiuniis psalmis dies noctesque continuans sine bello uictoriam meruit ac sine caede uindictam.

Ardalio fluminis nomen est, quod fluit inter Theuesten et Ammederam ciuitates; ubi cum parua manu, hoc est cum quinque milibus (ut aiunt) militum, contra septuaginta milia hostium castra metatus, cum interiecta mora excedere loco oppositasque praeiacentis uallis angustias transgredi uellet: [*]( AVOTORES 12 ut aiunt ) [*]( EXPILATORES 8 orat. ieiuniia transcripsit Marcellinus Comes ad a. 398 9 aine bello-uindictam transcripsit MarceUinus Comes ad a. 398 9 sine bello exscripsit, nictoriam—uindictam expressit Paulus 309 not. lin. 5 et 6 11 cum quinque - p. 535, 5 significare escpressit Paulus 309 not. lin. 1—4 11 cum quinque —13 hostium compilauit MarceUinus Comes ad a. 398. ) [*]( 1 dolum D 2 ut om. D ℬ || bellum D || mascezel] PRD || qem D 4 mascezel] PRD 5 per fidem] fide D 6 a clementia] clementia Gl apud clementiam G* clementiam Hℬ || caprasiam B || insulam] insula in D 7 inde ℬ || sanctos] sanatus (a ut fere ubique talis: ic) D || permotus D II praecibus PD et a. ras. B 8 sumsit PD || orationibus ac ieiuniis dies aliquot continuauit et noctes ℬ || noctesque] PBDς et noctes v 9 caelde (1 abstersa) D || uindictam] deuindictam (m del. m. ant.) P 10 fluit] fuit D || theuesten] N thebesten D tenestem PR1G; theuestem VN, thebeatem R2KMH thebutem TW(0) v tebasten X2 11 am med deram D admeredam (ad m- P) PRX2; ammederan H admederam KMGNtT admedderam N odmeoderam (8. s. t metideram) 0 metideram VW Metrideram v, ammedatam Landolfus; AMMEDER(a)inscr. Orelli-Henzen 6792, AH- MAEDARENSIVM Wilmanns 1252 ADMEDERENSIVMOrent 538 12 septuagenta D LXX PR 13 metatus (m 8. s. m. am.) P 14 oppilitasq; R1 II piacia B pręi|iacantes D ||angustias (n 8. 8. m. 1) D || trasgredi D || nelit D )

535

incurrente nocte beatum Ambrosium episcopum Mediolani paulo ante defunctum per somnium sibi uidere uisus est significantem manu et inpacto ad humum ter baculo dicentem: hic, hic, hic. quod ille prudenti coniectura intellexit merito adnuntiantis fidem uictoriae, uerbo locum, numero diem significare.

snbstitit ac tertio demum die post noctem orationibus hymnisque peruigilem ab ipsis caelestium sacramentorum mysteriis in hostem circumfusum processit;

et cum ad eoe, qui primi occurrerant, pia pacis uerba iactaret, signiferum quendam insolenter obsistentem et iamiamque pugnam excitantem gladio percussit in bracchio eumque manu debilem ipso uulnere coegit pronum inclinare uexillum.

quo uiso reliquae cohortes deditionem iam fieri priorum existimantes certatim sese ad Mascezelem signis tradidere conuersis. barbari, quorum magnam multitudinem Gildo ad bellum deduxerat, defectu militum destituti in diuersa fugerunt.

Gildo et ipse fugam molitus arrepta naui ut in altum prouectus ac deinde reuocatus in Africam est, post aliquot dies strangulatus interiit. [*]( AVCTORES § 7 similia in Paulini Vita S. Ambrosii 51 ) [*]( EXPILATORES 1 beatum Ambrosium, 2 per somnium—5 significare breuiter expressit Marcellinus Comes ad a. 398 6 ac tertio — 7 pernigilem exacripsit Paulus 309, 15 sq. 12 quo uiso-16 expressit Paulus 309, 21 sq. 16 Gildo — 18 strangulatus compilauit MarcellimusComes ad a. 398 16 Oildo —18 in Africam expressit, poat — interlit exscripsit Paulus 309, 22-24, ) [*]( 1 incurrente] PBDς insistente VTO intercurrente Z1υ || episcopum ambrosium PRX2 soli 3 baculum D || dicentem ∗∗| (1 uel 2 litt. er.) D 4 hic hic hic D || interlef (r in 1 m. 1) B 5 annnntiantis B* || uerbum D || eignificare] correxi, significari codices, v 8 mysteriis (y m. 1 in ras.) D || pcessit (it in ras. m. 1) B |J ad m. 1 in ras. 1 litterae D 9 primo D || pa.cis (una littera er. et c ex t corr. ; fuisse uid. ct) P 10 quemdam a. ras. D || opsistentem D- 11 brachio B 12 uixillum D et ex corr. m. ant. P 13 reliq:- P relique R1D || exqstimantea (3 in i corr. m.l) P . 14 masce-zelem D mascezilem PB; massacezelem V || barbari] PlD barbaris P2 R 15 ∗∗multitudinẽ (er. in ut uid.) B 16 defunctum D || aduersa PR1X2 || fugerint D 17 nt] et G om. VTO || ac om. PB 18 est erasum in G om. fsh || aliquod PB1 )

536

periclitaremnr sub tantorum miraculoram relatu quasi praesumpta mentiendi inpudentia, nisi adhuc uocem nostram conscientia eorum, qui interfuere, praecurreret. nullae aguntur insidiae, nulla corruptio; septuaginta milia hostium uincuntur paene sine pugna; fugit uictus ad tempus, ne plus audeat uictor iratus; transportatur in diuersum locum, ut nesciat frater occidi, quo uindicatur occiso.

sane idem Mascezei elatus rerum secundarum insolentia, posthabito sanctorum consortio, cum quibus antea Deo militans uicerat, etiam ecclesiam temerare ausus est atque ex ea quosdam non dubitauit extrahere. secuta est poena sacrilegum. nam isdem superstitibus atque insultantibus, quos ab ecclesia ad poenam protraxerat, post aliquantum tempus solus ipse punitus est probauitque in se uno, ad utrumque semper diuinum uigilare iudicium, quando et, cum sperauit, adiutus et, cum contempsit, occisus est.

Interea cum a Theodosio imperatore seniore singulis potissimis infantum cura et disciplina utriusque palatii commissa esset, hoc est Rufino orientalis aulae, Stiliconi occidentalis [*]( AVCTORES 3 conscientia eorum, qui interfaere ) [*]( EXPILATORES 7 sane - 8 insolentia, 9 ecclesiam - 11 sacrilegam exscripsit Paulus 309, 25 — 29 11 nam, 13 post aliquantum temporis (sic)..ipse panitus est excerpsit Paulus 309, 29-310, 2 16 Interea — p. 537, 6 dimisso excerpsit Paulus 310 not. lin. 1-810, 29 16 singolis—p. 537, 1 imperii excerpsit idem Paulus 307, 4-7 ) [*]( 1 miraculorum (o inras. m. coaeua) B || quaai om. sh || praesumta PD 2 inpudenatia D impudentia R2 4 septuagenta D LXX PB n uincuntur hostium PB soli 5 audeat] PB* audea. D aut R1 7 frater occidere X2Z || occiso (so in ras. m. ut wid. 1) B occsio D occis.o (erasa i) G || mascezel] PBD 9 eclesiam P 10 adque PB* (t m. coaeua R) || ex m. 1 ex corr. add. ante uers. D 11 sacrilegium DO ℬ II hisdem PBD || superetibus D || adque PD 12 eclesia P || pro.traxerat P 13 ipse solus 0 solus et ipse v et ipse solus h 14 urumque D 15 et cum (cum a. 8. m. ut uid. 1) B esse cum D || contemsit PD 16 Mcum P || potentissimis R2VTX2, ℬ p. 307, 5 18 orientis D solus || stili co∗∗ ( m. coaeua) B )

537
imperii, quid uterque egerit, quidue agere conatus sit, exitus utriusque docuit, cum alius sibi, alius filio suo affectans regale fastigium, ut rebus repente turbatis necessitas reipublicae scelus ambitus tegeret, barbaras gentes ille inmisit, hic fouit.

taceo de Alarico rege cum Gothis suis saepe uicto, saepe concluso semperque dimisso. taceo de infelicibus illis apud Pollentiam gestis, cum barbaro et pagano duci, hoc est Sauli, belli summa commissa est, cuius inprobitate reuerentissimi dies et sanctum pascha uiolatum est cedentique hosti propter religionem, ut pugnaret, extortum est: cum quidem, ostendente in breui indicio Dei et quid fauor eius possit et quid-ultio exigeret, pugnantes uicimus, uictores uicti sumus.

taceo de ipsorum inter se barbarorum crebris dilacerationibus, cum se inuicem Gothorum cunei duo, deinde Alani atque Huni uariis [*]( EXPILATORES 6 apud — 9 pascha excerpsit, oedentique.. propter religionem, 12 uictores — sumus inter alia ex Iordane sumpta adhi- bwt Poulus 312, 6-13 18 ipaorum — p. 588,1 populabantur uidetur adhibuisse Isidorus Hist. Goth. 13 ) [*]( 1 quid] quixdu (du m ras. m. 1) D || exitus omisit B studia m. coaeua 8.8. R 4 et barbaras PRWX, || gentes (8 statim corr., ex n ?) D || emisit D 6 de om. D || alarico] GVWX2 (g) halarico PRD alaricho Nt || aepe uicto saepe D 6 demisso D || sic dein felicibus P deinfilicibus R2 defilicibus D || illis] PRDGKM NN1υ illis bellis TW bellis illis VX2Z bellis (HO), ex Y1Y3Y7h 7 polentiam B (non P) D || barbaro] barbaro & barbaro (& barbaro (del. lineasubducta al. m.) R || sauli belli summa commissa] saulium macummissa D 8 improbitate R* || reuerentissimi] PRD (-mi∗∗ ex -mus ? R), cf. uelut Corp. Inscr. L. 6 n. 1678; reuerendissimi v 9 |dies∗et (ex die sed m. 1) B || cędentique B 10 legionem (re ante 1 8. s. m. 2) B || exortum R1 || his cum quidem incipit 8 || qdẽ (q in q mut. m. coacua) R 11 breui] bre- D || e(i)us 8 || poesit] SPRDVHGOWN1X2, posset T(KM)υ 12 ex(i)geret 8 exigerit D || nicimu<s> 8 || t(a)ceo 8 13 barbarorum (I, quod uid. esse i, 8. 8. m. 1) D 14 muoem (i s. a. m. 1; supra nu scr. erant sed abstenae sunt ui) D || de(i)nde S || alani] D halani SPR || adque SP || hnni] PRD hunni S )

538
caedibus populabantur.

Radagaisus, omnium antiquorum praesentiumque hostium longe immanissimus, repentino impetu totam inundauit Italiam. nam fuisse in populo eius plus quam ducenta milia Gothorum ferunt.