Historiae Adversum Paganos

Orosius, Paulus

Orosius, Paulus, Historiae Adversum Paganos

ei mihi, cognouisse haec et denudasse quam etiam me pudet pax ista unius anni uel magis umbra pacis lenimentum miseriarum an incentiuum malorum fuit? stilicidium istud olei in medium magnae flammae cadens extinxit fomitem tanti ignis an aluit? parum aquae frigidae ardentissimis haustum in febribus sanauit aegrotum an potius incendit.?

per annos prope septiogentos, id est ab Hostilio Tullo usque ad Caesarem Augustum, una tantummodo aestate Romana sanguinem uiscera non sudarunt, et inter plurimas magnorum saeculorum aetates misera ciuitas, uere misera mater, uix uno tempore a timore luctuum, ut non dicam ab ipsis luctibus, conquieuit.

hoc, si quisquam hominum tam parum in uita sua quietis habuisset, numquid uel uixisse diceretur? aut, si quisquam per totum annum doloribus et cruciatibus agatur, medio autem anni ipsius spatio unum tantum [*]( AVCTORES § 5—§ 13 Orosius ad exemplar Augustim (cf. Ciu. Dei 3,9 et 17) ) [*]( 1 hic] LBD, ed. 1510 hinc v 3 dierum om. L solus 5 sobolem Rb 6 hoc om. D 7 bellum punicum v 8 CCCCXL] B fsh (a principio TuUi Hostilii i. e. a. 80 ad a. 519 Varr. computasse uidetur Orosii auctor) quadraingentos quinquagenta D (idem numerus est in AKMHNGO) •CCCL• L CCCCLX T || alterum D 9 & hannibal (ah m. 1 in ras. min.) D 10 annibal R1 || hoi R2 13 fuit (t in ras. m. 1) D || stilicidium] L stillicidium BD || istad] LD illud Bh 14 extinxit] LD exstiucxit (c er.) B 15 ihaustum (ras. ante h) D 16 propc] quoque D || •∂cc• B 17 tantomodo D ,. 18 estate D aetate Bb 19 nere] DRb uera B* fuere L 22 et numquid L 23 si quis-quam (si q in ras. m. 1 ex qais) D 24 agatur] LBD angatur v )

240
diem tranquillum et sine conflictationibus transigat, numquid ex eo leuamentum malorum accipiet ac non totum annum

miseriis depatabitP sed illi, inquit, hunc annum pro glorioso signo infatigabilis uirtutis conlocauerunt. atque utinam pro obliuione calamitatis continuae praeterissent.

nam sicut in corpore hominis ita demum lepra dinoscitur, si uariatim inter sanas cutis partes color diuersus appareat, at si ita se ubique diffundat, ut omnia unius coloris quamuis adulteri faciat, perit illa discretio: ita si continuus labor aequali tolerantia sine respirandi appetitu perfluxisset, intentio uoluntatis et electio consuetudinis , diceretur.

cum antem in hoc pausillulum otii tantopere uel maiorum gaudia uel minorum studia reclinantur, profecto discernitur, et quam iucunditatem habuerit haec breuitas et quam amaritudinem illa prolixitas, hoc est, et quies illa quam grata fuisset, si diuturna mansisset, et haec incessabilis miseria quam etiam uitanda fuerit, si uitari quacumque potuisset.

Anno ab Vrbe condita DXVII Hamilcar dux Carthaginiensium ab Hispanis in bello, cum aliud bellum aduersus Romanos clam pararet, occisus est. [*]( AVCTORES § 1 Hamilcar—§ 12 Liuius 20, unde etiam § 6 Fabius historicus laudatus (§ 1 cf. Cassiodor. chron. ad a. 524; § 2.5.6.11 cf. Periocha; § 5.6.10 cf. Eutrop. 3, 5) ) [*]( 1 conflictatibus L || trans∗igat (er. s) R 3 [miseriis deput]abit (quae inclusi in ras. scr. sunt statim m. 1; antepaen. litt. fuit g) D || deputauit L || illi qui hunc R1 illi \'inquit hunc R2 4 conlogauerunt D collocauerunt Rb || adque L || utiam Ra || propliuione D 5 praeterissent] LBD 6 dinoscitur] LRD || inter sanas] internas L 7 ∗cutis (er. a) R 8 quamnis] quam D || adulteri] LRD adulterini Zh || peri.t (er. i) B 9 in uerba ita si desinit quaternio L, eiusque paginae (83v) fine quattuor versus et prope dimidius uacui sunt relicti, uidenturque fol. 83v, 84r, 84v 85r alia sed coaeua manu scr. esse D || labor continuus v 10 et om. D 11 disceretur RaD || pausillulum] RA (s 8. S. m. 1 et u prima in ras. m.2, ex x ? R) pauxillulum Dv pausillum L || |otii (erasis 4 fere litteris) R2 12 tanto | opere D 13 profectu Ra 15 quam] tam R || si om. L 16 quacumque (c m. 1 in ras. ex m) D quacumque arte Rv 18 quingentensimo (quingentesimo, e alt. in ras. al. m. R) septimo decimo LR quingentissimo septimo decimo D || hamilcar] D hamilchar L hamylchar B || karih- R 19 hispaniis L || aduersum R )

241

Sequenti anno legati Romanorum ab Illyriis interfecti sunt.

post cum ipsis Illyriis atrocissimum bellum gestum est: in quo multis oppidis populisque deletis reliqui se Fuluio Postumioque consulibus dediderunt.

Tertio deinceps anno miseram ciuitatem sacrilegis saerificiis male potentes funestauere pontifices; namque decemuiri consuetudinem priscae superstitionis egressi Gallum uirum et Gallam feminam cum muliere simul Graeca in foro boario uiuos defoderunt.

sed obligamentum hoc magicum in contrarium continuo uersum est; namque diras illas quas fecerant externorum mortes foedissimis suorum caedibus expiauerunt.

siquidem L. Aemilio Catulo C. Atilio Regulo consulibus magna formidine consternatus est senatus defectione Cisalpinae Galliae, cum etiam ex ulteriore Gallia ingens aduentare exercitus nuntiaretur, maxime Gaesatorum, quod nomen non gentis sed mercennariorum Gallorum est.

itaque permoti consules totius Italiae ad praesidium imperii contraxere uires. quo facto in utriusque consulis exercitu octingenta milia armatorum fuisse referuntur, sicut Fabius historicus, qui eidem bello interfuit, scripsit.

ex quibus Romanorum et Campanorum fuerunt peditum CCLXLVIIII milia ducenti, equitum uero XXVI milia sescenti; cetera multitudo sociorum fuit:

commisso proelio [*]( 1 legati] immo unus sec. Polyb. et Periocham || yllyriis (ii radendo ex u; in mg. adscr. cc [sic] m. 2) B 2 oum om. D || yllyriis R 3 fluuio D || postu∗mioque (er. u) R 4 conss- L || dederant (alt. e in ras. ex i) D 6 funesta B\' 7 egressi] LRD aggressi v 8 greca R || foro (f ex corr.) R 9 contrario D 12 lucio D lutio B || catulo] LRD ceterique omnes; simili errore Paulo Plinius n. h. 3 § 138; Papo corr. fsh || c.] g. L gaio BD || conss. L cons R 13 eat om. LD 15 gesatorum B g∗esorum (er. ο̇ uel ė) D 17 traxere L || quo] qui D 18 con∗∗soles (er. s et inchoata p ut uid.) D || exercitus D | δcco R 20 scribsit L 21 ccʟxxxxvɪɪɪɪ cc] Mommsen, Hermes 11 p. 53; cccxʟvɪɪɪɪ cc T ccc·xʟ·οcto milia·ducenti L ccc·xʟvɪɪɪ milia cc R trecenta quadraginta octo milia ducenti D || ∗equitum B || xxuɪ·mil·sescentι· L xxvɪ milia δc· R uiginti sex milia sescenti D 22 sotiorum Ra ) [*]( V. ) [*]( 16 )

242
apud Arretium Atilius consui occisus est: octingenta milia Romanorum, nec saltem tanta quanta eos terrere debuit, caesa sui parte fugerunt: nam tria milia. eorum tunc interfecta historici tradunt.

quod ideo ignominiosius turpiusque est, tam paucis amissis tanta agmina diffugisse, quia se in aliis uictoriis non uiribus animorum praeualuisse sed bellorum prouentibus prodiderunt. quis enim rogo in exercitu Romanorum crederet numerum istum fuisse saltem, non dico fugisse ?

post haec secundum cum Gallis proelium gestum est, in quo plane quadraginta milia Gallorum trucidata sunt.

Sequenti anno Manlius Torquatus et Fuluius Flaceus consules primi trans Padum Romanas duxere legiones. pugnatum est ibi cum Insubribus Gallis, quorum interfecta sunt uiginti tria milia, quinque milia capta sunt.

Eo deinde anno, qui huic proximus fuit, dira miseram Vrbem terruere prodigia. miseram utique, quae hinc fremitu hostium, inde nequitia daemonum terrebatur; namque in Piceno flumen sanguine effluxit et apud Tuscos caelum ardere uisum est et Arimini nocte multa lucem claram obfulsisse ac tres lunas distantibus caeli regionibus exortas apparuisse.

tunc quoque magno terrae motu Caria et Rhodus insulae adeo concussae sunt, ut labentibus uulge tectis ingens quoque ille colossus [*]( AVCTORES § 18 Liuius 20 aut Eus. 1793 ) [*]( EXPILATORES 11 Sequenti―14 capta sunt exscripsit Paulus 49 15 Eo-20 apparuisse compilauit Paulus 49 ) [*]( 1 aput L || arretium] LRD || altilius Ra || δccc R || mil. L 2 saltim R1D 3 partae B || eorum om. D 4 ignominiosuis D 6 uiri∗us (er. esna litt., nora b) D 8 saltim R1Db salutim Da 9 cum om. L 10 xʟ B || mil- L 11 ano Ra || conss. L 12 legionis Ra 13 subribus B || xxɪɪɪ·mil· L xxɪɪɪ milia R xxɪɪɪ B xxxɪɪɪ TO 14 quinque milia] sex||milia D v B 16 misera D 17 ∗piceno∗ (bis er. s ?) R 18 sanguinem B || thuscos L 19 noctẽ B || obfulsisse] L offulsisse МNO effulsisse liDa 20 extortas L 21 charia LR 22 colussus L )

243
rueret.

eodem anno Flaminius consul contemptis auspiciis, quibus pugnare prohibebatur, aduersum Gallos conflixit et uicit. in quo bello nouem milia Gallorum caesa, decem et septem milia capta sunt.