Naturalis Historia

[*](Col. XI 2, 79. 82. 71. Varro I 35, 2. 36.) Verum ut pariter omnis culturae quoddam

breviarium peragatur, eodem tempore conveniet arbores stercorare, adcumulare item vineas—sufficit in iugerum opera[*](una opera S coll.§254.262. cfr.Colum. XI 2, 12. 40.46.)—et, ubi[*](ubi dv.cfr.§ 236. ibi DF1E. si ibi F2. si D.) patietur loci ratio, arbusta ac vineas putare, solum seminariis bipalio[*](seminare bipalia F2.) praeparare, incilia aperire, aquam de agro pellere, torcular lavare et recondere.[*]((cfr. Col. VIII 5, 8. XI 2, 21. Plin. II 125). —) a kal. Novemb. gallinis ova supponere nolito, donec bruma conficiatur . in eum diem ternadena subicito aestate tota, hieme pauciora, non tamen infra novena. Democritus talem futuram hiemem arbitratur, qualis fuerit[*](fuerint F2.) brumae dies et[*](et om.Fd.) circa eum terni; item solstitio aestatem[*](an aestatem intellegi? cfr. U 365.). circa brumam plerisque[*](plerique dv.a.G.) bis septeni[*](septeni ego. septem ll.v.) halcyonum[*](halcyonum dv. alcionum D. altio- r.) feturae[*](feturae ego. -ra. ll.v.) ventorum quiete[*](quiete G. -tem ll. v.) molliunt[*](molliunt D2S. -ium r. -itum J. -ius v.) caelum. sed et in his et in aliis omnibus ex eventu significationum intellegi sidera debebunt , non ad dies utique praefinitos expectari tempestatum vadimonia.

[*](Col. arb. 5, 3. (cfr. Col. XII 28, 3. Plin. XVII 135). Varro I 39, 2. Hyginus ap. Col. XI 2, 83. VI 3, 5. —) Per brumam vitem[*](uitem dv. autem r.) ne colito[*](ne colito dv. cfr. Colum. incolito r. ni col- D.). vina tum defaecari vel etiam diffundi Hyginus suadet a confecta ea[*](ea v.eo ll.) septimo die, utique si septima luna conpetat; cerasa[*](cerasa dv. caerasia D. cesaria E. caes- F.) circa brumam seri. bubus glandem tum adspergi convenit in iuga singula modios. largior valetudinem infestat[*](infesiat D1F1. infert F2.), et quocumque tempore detur, si minus xxx diebus continuis data sit, narrant verna scabie poenitere[*](poenitere ll.v.sed mendosum videtur.). materiae[*](materia E.) caedendae[*](caedende D. -ente F1. cedente E.)[*](16,188) tempus hoc dedimus.[*](Col. XI 2, 90. II 21, 3. XI 2, 12.) reliqua opera nocturna

maxime vigilia constent[*](constant F2v. a. S.), cum sint noctes tanto ampliores, qualos[*](quales DF1. quale F2.), crates, fiscinas[*](piscinas D1Fl. ad piscinas F2.) texere, faces incidere, ridicas[*](rindicas E.) praeparare interdiu XXX, palos[*](palos dv. palas r.) LX et in lucubratione vespertina ridicas v, palos x, totidem antelucana[*](antelucana C.cfr. Colunm. -ano DEdv. -anum E.).

[*](Col. XI 2, 94. 4. 5. exscripsit schol. Germ. p. 203, 1–12. —) A bruma in favonium Caesari nobilia sidera significant, III kal. Ian. matutino canis occidens, quo die Atticae et finitimis regionibus aquila vesperi occidere traditur . pridie nonas Ian. Caesari delphinus matutino exoritur et postero die fidicula, quo Aegypto sagitta vesperi[*](uespere d.) occidit. item ad[*](ad DFEcod. Stroz. schol. Germ. v. a d.) VI idus Ian. eiusdem delphini vespertino occasu continui dies hiemant Italiae, et cum sol in aquarium sentiatur transire, quod fere XVI[*](XVII cod. Strozz. schol. Germ.) kal. Feb. evenit. VIII kal. stella regia[*](regia [schol. Germ.B. regia euenit ll. -ia Venus v.) appellata Tuberoni in pectore leonis occidit matutina[*](matutino v. cfr. Fels p. 108 et XXXII 36.) , et pridie nonas Feb. fidicula vespera[*](uesperi cod. Strozz. schol. Germ. v. -pere F2cod. Urb. schol. Germ. D. add. occidit F2schol.Germ.D.). [*](Col. XI 2, 16. 19. 92. cfr. Varro II 2, 18. Col. II 21, 4. Plin. VIII 190. —)huius temporis novissimis diebus, ubicumque patietur caeli ratio, terram ad rosaria[*](rosaria F.cfr.§242. -riam Dd. -rum Ev.) et vineae[*](uinaee F1. uineta F2.) satum[*](satam F2.) vertere bipalio oportet—iugero operae LXX[*](LXX DFdTed. pr. LX Ev. IX Brot. Cum Petavio.) sufficiunt —, fossas purgare aut novas facere, antelucanis ferramenta acuere, manubria aptare, dolia quassa sarcire, ovium tegimenta concinnare [*](ouium tegimenta // incinnare (conci- J)D2in marg. J. om. rv.) ipsarumque[*](ipsorumque dv.a. J.) lanas scabendo purgare[*](purgare DFS. purgare aut nouas facere dBas. purgare aut nouas facere antelucanis Ev.).

[*](Col. XI 2, 21. 24. exscripsit schol. Germ. p. 204, 1–8.) <1> A[*](laminas B. tabulas Brot. ex ed. pr.) favonio in aequinoctium vernum Caesari

significat, XIII kal. Mart. triduum[*](quatriduum schol.Germ.) varie, et VIII kal. hirundinis visu et postero die arcturi exortu vespertino, item III non. Mart.—Caesar cancri exortu id fieri observavit , maior pars auctorum vindemitoris[*](uindemitoris v. uindex mitoris ll.) emersu—VIII idus aquilonii[*](aquilonii schol.Germ.B. -onis ll.v.) piscis exortu et postero die Orionis. in Attica miluum apparere servatur. Caesar et idus Mart. ferales sibi[*](sibis E.) notavit scorpionis occasu, xv kal. vero April. Italiae miluum ostendi[*](ostendit Ev.a.G.), XII kal. equum[*](aequm E.) occidere matutino.

<2> Hoc intervallum temporis vegetissimum agricolis maximeque operosum est, in quo praecipue falluntur. neque enim eo die vocantur ad munia, quo favonius flare debeat, sed quo coeperit. hoc acri[*](acri F2dv. agri r.) intentione servandum est; hoc illo mense signum dies[*](dies ego. deus ll. v. (de mendo cfr.§25).) habet observatione minime fallaci aut dubia, si quis adtendat.[*](Col. XI 2, 15. Varro I 28, 1. —) unde autem[*](unde aut E.) spiret is ventus quaque parte veniat, diximus secundo[*](hoc secundo F2.) volumine[*](2,122 337) et dicemus mox paulo operosius. interim ab eo die, quisquis ille fuerit, quo flare coeperit—non utique VI[*](VII P coll. Varr. I 28, 1 et Colum. XI, 2,15.) id. Feb., sed sive ante, quando[*](quando dG. quō E.qm r. quam v.) praevernat[*](praeuernat G. praeuerat T. praeuenerat ll. -nerit v.), sive postea, quando[*](quando dG. quō E.qmr. quam v.) hiemat post diem hunc[*](hiemat post diem hunc ego. –diem tunc F2. –diem certum J. –eam diem inquam v. –die—mat DF1dE. posthiemat tunc D. hiemat S.) —, innumera rusticos cura distringat et prima quaeque peragantur, quae differri nequeunt[*](neq; s???t d.an nō queunt?).[*](Col. XI 2, 20. 18. 19. 9. 10.) trimestria serantur, vites putentur qua diximus ratione, oleae curentur, poma serantur inseranturque,[*](17,176) vineae pastinentur, seminaria[*](seminaria CFW Müller p. 18 coll. Cat.40, 1. Varr. I 29, 1. semina ll.v.) digerantur, instaurentur alia, harundines, salices, genistae serantur caedanturque , serantur vero[*](uero om.dT.) ulmi, populi, platani[*](platani ll. v. fraxini D cum P e Colum.), uti dictum est.[*](17, 78)

tum et segetes convenit purgare, sarire hibernas fruges maximeque far. lex certa in eo, cum quattuor fibrarum esse coeperit, faba vero non antequam[*](antequam quattuor digitorum P coll. Colum.) trium foliorum, tune quoque levi sarculo purgare verius quam fodere, florentem utique xv primis diebus non attingere. hordeum nisi sicco[*](siccum dTH. sit siccum v.a.G.) ne sarito[*](serito dv.a.H.). putationem aequinoctio peractam habeto. vineae iugerum quaternae operae putant, alligant [*](quindecim ll.v.scribendum fuit quinas denas.) in arbusto singulae operae arbores xv.[*](Verg. Georg. I 63–66. —) eodem hoc tempore hortorum rosariorumque cura est, quae separatim[*](19, 49 sqq.) proximis voluminibus dicetur, eodem et topiarii[*](tobiari E. topiariorum v.a.S.).[*](21, 14 sqq.) tum optime scrobes fiunt. terra in futurum proscinditur Vergilio maxime auctore, ut glaebas sol coquat[*](sol coquat D2dv. sol eoquat D1. sol ecquat F1. soleo quati E. sol excoquat F2D.). utilior sententia, quae non nisi temperatum solum medio vere arari iubet, quoniam in pingui statim sulcos[*](sulco DEE.) occup ent[*](occupent S. -pant ll.v.) herbae, gracili insecuti aestus exsiccent omnemque[*](exsiccent omnemque dTS. exit centum Nemque (namque E. omnemque D2) DF1E. exsiccant centum namque (certumque v)F2v. excitant tum namque G.) sucum venturis seminibus auferant[*](auferuntF2v.a.S.). talia autumno[*](autumno F2v. -ni r.) melius arari certum est.

[*](Cato 40, 1.-50.-131.) <3> Cato verna opera sic definit: scrobes fieri, seminaria.... propagari[*](seminaria propagari ll.v.a.S. lac. indicavit Pontedera. inseruerunt in seminaria uites S. seminariis uitiaria J. (seminariis, uitiariis locum uerti, uites propagari Cato.)), in locis crassis et umidis [*](umectis Cato.) ulmos, ficos, poma, oleas seri[*](seri dH e Cat.om. rv.), prata stercorari luna sitiente[*](silente P e Cat.); quae rigua[*](inrigiua Cato.) non erunt, a flatu[*](afflatu E. ab afflatu v. a. Brot.) favoni defendi et[*](defendi et ego. -ndit ll.v. -ndi C.) purgari, herbas malas radicitus

erui[*](erui dv. serui DF1. seri F2E.), ficos interputari[*](interputari P e Cat. -urgari ll.v.a.D.), seminaria fieri et vetera sarciri[*]((resarcito Cato)): haec antequam vineam fodere[*](uineam fodere P e Cat. uinea florere ll.v.a.S.) incipias[*](incipias S e Cat. -piat ll.v.). idemque[*](itemque F2dv.a.D.): piro florente arare incipito[*](incipito ego e Cat. -piat ll. v. -pias S.) macra harenosaque [*](rudecta harenosaque Cato.). postea uti quaeque[*](uti quaequeFdH e Cat. utique rv.) gravissima et aquosissima [*](an duas habebit notas?), ita postremo arato.[*](Theophr. de sign. 4, 6. Th. H. VII 13, 6.—) ergo haec aratio has habebit notas: lentisci primum fructum ostendentis ac piri florentis. erit et tertia in bulborum satu scillae, item in coronamentorum narcissi, namque et hac ter florent primoque flore primam arationem ostendunt, medio secundam, tertio novissimam, quando inter sese alia aliis[*](alias aliis F2. alias v.a.Bas.) notas praebent . ac non in novissimis cavetur, ne fabis florentibus attingatur hedera[*](hedera Ev. aedera D2. acdera D1F1. acdrira d. terra F2D.); id enim noxium et exitiale ei est tempus . quaedam vero et suas habent uotas, sicuti ficus. cum folia pauca in cacumine acetabuli modo germinent, tunc maxime serendas ficus.

[*](Col. XI 2, 31. 34. 35. 36. exscripsit schol. Germ. p. 204, 9—p. 205, 15.) <1> Aequinoctium vernum a. d. VII kal. April. peragi videtur. ab eo ad vergiliarum exortum matutinum Caesari significant kal. April. III non. April. in Attica vergiliae vesperi occultantur, eaedem postridie in Boeotia, Caesari autem et Chaldaeis nonis, Aegypto Orion et gladius eius incipiunt abscondi. Caesari VI idus significatur [*](significatur Dv. -cat r schol. Germ. S.)[*](ymbrem codd. Strozz. schol. Germ. imbris S.) imber librae occasu[*](occasus S.). XIIII kal. Mai. Aegypto suculae occidunt vesperi, sidus vehemens et terra marique turbidum . XVI Atticae, xv Caesari continuo quatriduo[*](continuo quatriduo S cum Pontedera. -nuoque triduo ll. v. quatriduum schol. Germ.) significat , Assyriae autem XII kal. hoc est vulgo appellatum

sidus Parilicium[*](parilicium Eschol. Germ. H. parel- dT. paral- r. palil- v.), quoniam XI kal. Mai. urbis Romae natalis , quo fere serenitas redditur, claritatem observationi[*](obseruationi dv. -onis Eschol. Germ. obsecrationis r.) dedit, nimborum[*](nimborum dv. membrorum r schol. Germ.) argumento hyadas appellantibus Graecis [eas[*](uncos ego posui. eas stellas D2TS. casstellas D1. cast- FE. has stellas dv. apud schol. Germ. glossema non hic, sed post cognominis legitur om. Graeci ita: cognominis castellas cod. Strozz., cognitionis uocabulum eis stellis cod. Urb.) stellas] quod[*](quod (sc. sidus) ll. v. del.P. quod nomen J.) nostri a similitudine cognominis Graeci, propter sues inpositum arbitrantes, inperitia appellavere suculas. Caesari et VIII kal. notatur dies. VII kal. Aegypto haedi exoriuntur, VI Boeotiae et Atticae canis vesperi occultatur, fidicula mane oritur. v kal. Assyriae Orion totus absconditur, IIII autem canis. VI non. Mai. Caesari suculae matutino exoriuntur et VII id. capella pluvialis , Aegypto autem eodemr die canis vesperi[*](uespere cod. Strozz. schol. Germ.) occultatur. sic fere in VI id. Mai., qui est vergiliarum exortus, decurrunt sidera.

[*](Col. XI 2, 32. 33.) <2> In hoc temporis intervallo xv diebus primis agricolae rapienda[*](praeripienda F2.) sunt quibus peragendis ante aequinoctium non suffecerit, dum[*](dum ll. v. cum S. an tum?) sciat inde natam exprobrationem foedam putantium[*](mutationem DF.) vites per imitationem cantus alitis temporariae , quam cuculum vocant. dedecus enim[*](enim om.DF.) habetur obprobriumque meritum, falcem ab illa volucre in vite deprehendi, et ob[*](ut ob Fdv.a.D.) id petulantiae sales, etiam cum primo vere[*](dist.ego.), laudantur[*](ludant D2. ludantur v.a.D.), auspicio tamen detestabiles videntur[*](auspicio—uidentur del.P.). adeo minima quaeque[*](quoque Ev.a.C.) in agro naturalibus trahuntur argumentis .

Extremo autem hoc tempore panici miliique satio est. iustum[*](iustum est dv.a.S.) haec[*](haec F2D. hoc rv.) seri maturato hordeo. atque etiam in eodem[*](atque etiam in eodem aruo ad antecedentia referunt v.a. H.)

arvo signum illius maturitati[*](maturitati dTH. -tate DF1. -tatem E. -tatis F2v.) et horum sationi[*](sationis F2v.a.H.) commune lucentes vespere per arva cicindelae—ita appellant rustici stellantes volatus, Graeci vero lampyridas— incredibili benignitate naturae.