De Rerum Natura

Lucretius

-

  1. divolgata vetus iam ad caelum gloria fertur.
  2. nam cum vidit hic ad victum quae flagitat usus
  3. omnia iam ferme mortalibus esse parata
  4. et, pro quam possent, vitam consistere tutam,
  5. divitiis homines et honore et laude potentis
  6. affluere atque bona gnatorum excellere fama,
  7. nec minus esse domi cuiquam tamen anxia cordi,
  8. atque animi ingratis vitam vexare sine ulla
  9. pausa atque infestis cogi saevire querellis,
  10. intellegit ibi vitium vas efficere ipsum
  11. omniaque illius vitio corrumpier intus,
  12. quae conlata foris et commoda cumque venirent;
  13. partim quod fluxum pertusumque esse videbat,
  14. ut nulla posset ratione explerier umquam,
  15. partim quod taetro quasi conspurcare sapore
  16. omnia cernebat, quae cumque receperat, intus.
  17. veridicis igitur purgavit pectora dictis
  18. et finem statuit cuppedinis atque timoris
  19. exposuitque bonum summum, quo tendimus omnes,
  20. quid foret, atque viam monstravit, tramite parvo
  21. qua possemus ad id recto contendere cursu,
  22. quidve mali foret in rebus mortalibus passim,
  23. quod fieret naturali varieque volaret
  24. seu casu seu vi, quod sic natura parasset,
  25. et quibus e portis occurri cuique deceret,
  26. et genus humanum frustra plerumque probavit
  27. volvere curarum tristis in pectore fluctus.
  28. nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis
  29. in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus
  30. inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam
  31. quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.
  32. hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest
  33. non radii solis nec lucida tela diei
  34. discutiant, sed naturae species ratioque.
  35. quo magis inceptum pergam pertexere dictis.
  36. Et quoniam docui mundi mortalia templa
  37. esse et nativo consistere corpore caelum,
  38. et quae cumque in eo fiunt fierique necessest
  39. pleraque dissolui, qui restant percipe porro,
  40. quandoquidem semel insignem conscendere currum
  41. ---
  42. tu mihi supremae praescripta ad candida callis
  43. currenti spatium praemonstra, callida musa
  44. Calliope, requies hominum divomque voluptas,
  45. te duce ut insigni capiam cum laude coronam.
  46. ---
  47. ventorum existant, placentur ut omnia rursum
  48. ---
  49. quae fuerint, sint placato conversa furore.
  50. cetera quae fieri in terris caeloque tuentur
  51. mortales, pavidis cum pendent mentibus saepe
  52. et faciunt animos humilis formidine divom
  53. depressosque premunt ad terram propterea quod
  54. ignorantia causarum conferre deorum
  55. cogit ad imperium res et concedere regnum.
  56. quorum operum causas nulla ratione videre
  57. possunt ac fieri divino numine rentur.
  58. nam bene qui didicere deos securum agere aevom,
  59. si tamen interea mirantur qua ratione
  60. quaeque geri possint, praesertim rebus in illis
  61. quae supera caput aetheriis cernuntur in oris,
  62. rursus in antiquas referuntur religionis
  63. et dominos acris adsciscunt, omnia posse
  64. quos miseri credunt, ignari quid queat esse,
  65. quid nequeat, finita potestas denique cuique
  66. qua nam sit ratione atque alte terminus haerens;
  67. quo magis errantes caeca ratione feruntur.
  68. quae nisi respuis ex animo longeque remittis
  69. dis indigna putare alienaque pacis eorum,
  70. delibata deum per te tibi numina sancta
  71. saepe oberunt; non quo violari summa deum vis
  72. possit, ut ex ira poenas petere inbibat acris,
  73. sed quia tute tibi placida cum pace quietos
  74. constitues magnos irarum volvere fluctus,
  75. nec delubra deum placido cum pectore adibis,
  76. nec de corpore quae sancto simulacra feruntur
  77. in mentes hominum divinae nuntia formae,
  78. suscipere haec animi tranquilla pace valebis.
  79. inde videre licet qualis iam vita sequatur.
  80. quam quidem ut a nobis ratio verissima longe
  81. reiciat, quamquam sunt a me multa profecta,
  82. multa tamen restant et sunt ornanda politis
  83. versibus; est ratio caeliQUE ignisque tenenda,
  84. sunt tempestates et fulmina clara canenda,
  85. quid faciant et qua de causa cumque ferantur;
  86. ne trepides caeli divisis partibus amens,
  87. unde volans ignis pervenerit aut in utram se
  88. verterit hinc partim, quo pacto per loca saepta
  89. insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se.
  90. quorum operum causas nulla ratione videre
  91. possunt ac fieri divino numine rentur.
  92. Principio tonitru quatiuntur caerula caeli
  93. propterea quia concurrunt sublime volantes
  94. aetheriae nubes contra pugnantibus ventis.
  95. nec fit enim sonitus caeli de parte serena,
  96. verum ubi cumque magis denso sunt agmine nubes,
  97. tam magis hinc magno fremitus fit murmure saepe.
  98. praeterea neque tam condenso corpore nubes
  99. esse queunt quam sunt lapides ac ligna, neque autem
  100. tam tenues quam sunt nebulae fumique volantes;
  101. nam cadere aut bruto deberent pondere pressae
  102. ut lapides, aut ut fumus constare nequirent
  103. nec cohibere nives gelidas et grandinis imbris.
  104. Dant etiam sonitum patuli super aequora mundi,
  105. carbasus ut quondam magnis intenta theatris
  106. dat crepitum malos inter iactata trabesque,
  107. inter dum perscissa furit petulantibus auris
  108. et fragilis sonitus chartarum commeditatur;
  109. id quoque enim genus in tonitru cognoscere possis,
  110. aut ubi suspensam vestem chartasque volantis
  111. verberibus venti versant planguntque per auras.
  112. fit quoque enim inter dum ut non tam concurrere nubes
  113. frontibus adversis possint quam de latere ire
  114. diverso motu radentes corpora tractim,
  115. aridus unde auris terget sonus ille diuque
  116. ducitur, exierunt donec regionibus artis.
  117. Hoc etiam pacto tonitru concussa videntur
  118. omnia saepe gravi tremere et divolsa repente
  119. maxima dissiluisse capacis moenia mundi,
  120. cum subito validi venti conlecta procella
  121. nubibus intorsit sese conclusaque ibidem
  122. turbine versanti magis ac magis undique nubem
  123. cogit uti fiat spisso cava corpore circum,
  124. post ubi conminuit vis eius et impetus acer,
  125. tum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem.
  126. nec mirum, cum plena animae vensicula parva
  127. saepe haud dat parvum sonitum displosa repente.
  128. Est etiam ratio, cum venti nubila perflant,
  129. ut sonitus faciant; etenim ramosa videmus
  130. nubila saepe modis multis atque aspera ferri;
  131. scilicet ut, crebram silvam cum flamina cauri
  132. perflant, dant sonitum frondes ramique fragorem.
  133. Fit quoque ut inter dum validi vis incita venti
  134. perscindat nubem perfringens impete recto;
  135. nam quid possit ibi flatus manifesta docet res,
  136. hic, ubi lenior est, in terra cum tamen alta
  137. arbusta evolvens radicibus haurit ab imis.
  138. sunt etiam fluctus per nubila, qui quasi murmur
  139. dant in frangendo graviter; quod item fit in altis
  140. fluminibus magnoque mari, cum frangitur aestus.
  141. Fit quoque, ubi e nubi in nubem vis incidit ardens
  142. fulminis; haec multo si forte umore recepit
  143. ignem, continuo magno clamore trucidat;
  144. ut calidis candens ferrum e fornacibus olim
  145. stridit, ubi in gelidum propter demersimus imbrem.
  146. Aridior porro si nubes accipit ignem,
  147. uritur ingenti sonitu succensa repente,
  148. lauricomos ut si per montis flamma vagetur
  149. turbine ventorum comburens impete magno;
  150. nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus
  151. terribili sonitu flamma crepitante crematur.
  152. Denique saepe geli multus fragor atque ruina
  153. grandinis in magnis sonitum dat nubibus alte;
  154. ventus enim cum confercit, franguntur in artum
  155. concreti montes nimborum et grandine mixti.
  156. Fulgit item, nubes ignis cum semina multa
  157. excussere suo concursu, ceu lapidem si
  158. percutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumen
  159. exilit et claras scintillas dissipat ignis.
  160. sed tonitrum fit uti post auribus accipiamus,
  161. fulgere quam cernant oculi, quia semper ad auris
  162. tardius adveniunt quam visum quae moveant res.
  163. id licet hinc etiam cognoscere: caedere si quem
  164. ancipiti videas ferro procul arboris auctum,
  165. ante fit ut cernas ictum quam plaga per auris
  166. det sonitum; sic fulgorem quoque cernimus ante
  167. quam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur igni
  168. e simili causa, concursu natus eodem.
  169. Hoc etiam pacto volucri loca lumine tingunt
  170. nubes et tremulo tempestas impete fulgit.
  171. ventus ubi invasit nubem et versatus ibidem
  172. fecit ut ante cavam docui spissescere nubem,
  173. mobilitate sua fervescit; ut omnia motu
  174. percalefacta vides ardescere, plumbea vero
  175. glans etiam longo cursu volvenda liquescit.
  176. ergo fervidus hic nubem cum perscidit atram,
  177. dissipat ardoris quasi per vim expressa repente
  178. semina, quae faciunt nictantia fulgura flammae;
  179. inde sonus sequitur, qui tardius adlicit auris
  180. quam quae perveniunt oculorum ad lumina nostra.
  181. scilicet hoc densis fit nubibus et simul alte
  182. extructis aliis alias super impete miro.
  183. ne tibi sit frudi quod nos inferne videmus
  184. quam sint lata magis quam sursum extructa quid extent.
  185. contemplator enim, cum montibus adsimulata
  186. nubila portabunt venti transversa per auras,
  187. aut ubi per magnos montis cumulata videbis
  188. insuper esse aliis alia atque urguere superna
  189. in statione locata sepultis undique ventis;
  190. tum poteris magnas moles cognoscere eorum
  191. speluncasque vel ut saxis pendentibus structas
  192. cernere, quas venti cum tempestate coorta
  193. conplerunt, magno indignantur murmure clausi
  194. nubibus in caveisque ferarum more minantur,
  195. nunc hinc nunc illinc fremitus per nubila mittunt,
  196. quaerentesque viam circum versantur et ignis
  197. semina convolvunt e nubibus atque ita cogunt
  198. multa rotantque cavis flammam fornacibus intus,
  199. donec divolsa fulserunt nube corusci.
  200. Hac etiam fit uti de causa mobilis ille
  201. devolet in terram liquidi color aureus ignis,
  202. semina quod nubes ipsas permulta necessust
  203. ignis habere; etenim cum sunt umore sine ullo,
  204. flammeus est plerumque colos et splendidus ollis.
  205. quippe etenim solis de lumine multa necessest
  206. concipere, ut merito rubeant ignesque profundant.
  207. hasce igitur cum ventus agens contrusit in unum
  208. compressitque locum cogens, expressa profundunt
  209. semina, quae faciunt flammae fulgere colores.
  210. Fulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli;
  211. nam cum ventus eas leviter diducit euntis
  212. dissoluitque, cadant ingratius illa necessest
  213. semina quae faciunt fulgorem. tum sine taetro
  214. terrore atque sonis fulgit nulloque tumultu.
  215. Quod superest, quali natura praedita constent
  216. fulmina, declarant ictus et inusta vaporis
  217. signa notaeque gravis halantis sulpuris auras;
  218. ignis enim sunt haec non venti signa neque imbris.
  219. praeterea saepe accendunt quoque tecta domorum
  220. et celeri flamma dominantur in aedibus ipsis.
  221. hunc tibi subtilem cum primis ignibus ignem
  222. constituit natura minutis mobilibusque
  223. corporibus, cui nil omnino obsistere possit.
  224. transit enim validum fulmen per saepta domorum
  225. clamor ut ac voces, transit per saxa, per aera
  226. et liquidum puncto facit aes in tempore et aurum.
  227. curat item vasis integris vina repente
  228. diffugiant, quia ni mirum facile omnia circum
  229. conlaxat rareque facit lateramina vasis
  230. adveniens calor eius et insinuatus in ipsum
  231. mobiliter soluens differt primordia vini.
  232. quod solis vapor aetatem non posse videtur
  233. efficere usque adeo pollens fervore corusco.
  234. tanto mobilior vis et dominantior haec est.
  235. Nunc ea quo pacto gignantur et impete tanto
  236. fiant ut possint ictu discludere turris,
  237. disturbare domos, avellere tigna trabesque
  238. et monimenta virum commoliri atque ciere,
  239. exanimare homines, pecudes prosternere passim,
  240. cetera de genere hoc qua vi facere omnia possint,
  241. expediam neque te in promissis plura morabor.
  242. Fulmina gignier e crassis alteque putandumst
  243. nubibus extructis; nam caelo nulla sereno
  244. nec leviter densis mittuntur nubibus umquam.
  245. nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res;
  246. quod tunc per totum concrescunt nubes,
  247. undique uti tenebras omnis Acherunta reamur
  248. liquisse et magnas caeli complesse cavernas,
  249. adeo tetra nimborum nocte coorta
  250. inpendent atrae formidinis ora superne,
  251. cum commoliri tempestas fulmina coeptat.
  252. praeterea persaepe niger quoque per mare nimbus,
  253. ut picis e caelo demissum flumen, in undas
  254. sic cadit effertus tenebris procul et trahit atram
  255. fulminibus gravidam tempestatem atque procellis,
  256. ignibus ac ventis cum primis ipse repletus,
  257. in terra quoque ut horrescant ac tecta requirant.
  258. sic igitur supera nostrum caput esse putandumst
  259. tempestatem altam; neque enim caligine tanta
  260. obruerent terras, nisi inaedificata superne
  261. multa forent multis exempto nubila sole;
  262. nec tanto possent venientes opprimere imbri,
  263. flumina abundare ut facerent camposque natare,
  264. si non extructis foret alte nubibus aether.
  265. hic igitur ventis atque ignibus omnia plena
  266. sunt; ideo passim fremitus et fulgura fiunt.
  267. quippe etenim supra docui permulta vaporis
  268. semina habere cavas nubes et multa necessest
  269. concipere ex solis radiis ardoreque eorum.
  270. hoc ubi ventus eas idem qui cogit in unum
  271. forte locum quemvis, expressit multa vaporis
  272. semina seque simul cum eo commiscuit igni,
  273. insinuatus ibi vortex versatur in arto
  274. et calidis acuit fulmen fornacibus intus;
  275. nam duplici ratione accenditur: ipse sua cum
  276. mobilitate calescit et e contagibus ignis.
  277. inde ubi percaluit venti vis et gravis ignis
  278. impetus incessit, maturum tum quasi fulmen
  279. perscindit subito nubem ferturque coruscis
  280. omnia luminibus lustrans loca percitus ardor.
  281. quem gravis insequitur sonitus, displosa repente
  282. opprimere ut caeli videantur templa superne.
  283. inde tremor terras graviter pertemptat et altum
  284. murmura percurrunt caelum; nam tota fere tum
  285. tempestas concussa tremit fremitusque moventur.
  286. quo de concussu sequitur gravis imber et uber,
  287. omnis uti videatur in imbrem vertier aether
  288. atque ita praecipitans ad diluviem revocare;
  289. tantus discidio nubis ventique procella
  290. mittitur, ardenti sonitus cum provolat ictu.
  291. Est etiam cum vis extrinsecus incita venti
  292. incidit in validam maturo culmine nubem;
  293. quam cum perscidit, extemplo cadit igneus ille
  294. vertex, quem patrio vocitamus nomine fulmen.
  295. hoc fit idem in partis alias, quo cumque tulit vis.
  296. Fit quoque ut inter dum venti vis missa sine igni
  297. igniscat tamen in spatio longoque meatu,
  298. dum venit amittens in cursu corpora quaedam
  299. grandia, quae nequeunt pariter penetrare per auras,
  300. atque alia ex ipso conradens portat
  301. parvola, quae faciunt ignem commixta volando;
  302. non alia longe ratione ac plumbea saepe
  303. fervida fit glans in cursu, cum multa rigoris
  304. corpora dimittens ignem concepit in auris.
  305. Fit quoque ut ipsius plagae vis excitet ignem,
  306. frigida cum venti pepulit vis missa sine igni,
  307. ni mirum quia, cum vehementi perculit ictu,
  308. confluere ex ipso possunt elementa vaporis
  309. et simul ex illa quae tum res excipit ictum;
  310. ut, lapidem ferro cum caedimus, evolat ignis,
  311. nec, quod frigida vis ferrist, hoc setius illi
  312. semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum.
  313. sic igitur quoque res accendi fulmine debet,
  314. opportuna fuit si forte et idonea flammis.
  315. nec temere omnino plane vis frigida venti
  316. esse potest, ea quae tanta vi missa supernest,
  317. quin, prius in cursu si non accenditur igni,
  318. at tepefacta tamen veniat commixta calore.
  319. Mobilitas autem fit fulminis et gravis ictus
  320. et celeri ferme percurrunt fulmina lapsu,
  321. nubibus ipsa quod omnino prius incita se vis
  322. colligit et magnum conamen sumit eundi,
  323. inde ubi non potuit nubes capere inpetis auctum,
  324. exprimitur vis atque ideo volat impete miro,
  325. ut validis quae de tormentis missa feruntur.
  326. Adde quod e parvis et levibus est elementis,
  327. nec facilest tali naturae obsistere quicquam;
  328. inter enim fugit ac penetrat per rara viarum,
  329. non igitur multis offensibus in remorando
  330. haesitat, hanc ob rem celeri volat impete labens.
  331. Deinde, quod omnino natura pondera deorsum
  332. omnia nituntur, cum plagast addita vero,
  333. mobilitas duplicatur et impetus ille gravescit,
  334. ut vehementius et citius quae cumque morantur
  335. obvia discutiat plagis itinerque sequatur.
  336. Denique quod longo venit impete, sumere debet
  337. mobilitatem etiam atque etiam, quae crescit eundo
  338. et validas auget viris et roborat ictum;
  339. nam facit ut quae sint illius semina cumque
  340. e regione locum quasi in unum cuncta ferantur,
  341. omnia coniciens in eum volventia cursum.
  342. Forsitan ex ipso veniens trahat quaedam
  343. corpora, quae plagis incendunt mobilitatem.
  344. incolumisque venit per res atque integra transit
  345. multa, foraminibus liquidus quia transviat ignis.
  346. multaque perfringit, cum corpora fulminis ipsa
  347. corporibus rerum inciderunt, qua texta tenentur.
  348. dissoluit porro facile aes aurumque repente
  349. conferve facit, e parvis quia facta minute
  350. corporibus vis est et levibus ex elementis,
  351. quae facile insinuantur et insinuata repente
  352. dissoluont nodos omnis et vincla relaxant.
  353. Autumnoque magis stellis fulgentibus alta
  354. concutitur caeli domus undique totaque tellus,
  355. et cum tempora se veris florentia pandunt.
  356. frigore enim desunt ignes ventique calore
  357. deficiunt neque sunt tam denso corpore nubes.
  358. interutrasque igitur cum caeli tempora constant,
  359. tum variae causae concurrunt fulminis omnes.
  360. nam fretus ipse anni permiscet frigus ad aestum.
  361. quorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina nubi,
  362. ut discordia sit rerum magnoque tumultu
  363. ignibus et ventis furibundus fluctuet .
  364. prima caloris enim pars est postrema rigoris;
  365. tempus id est vernum; quare pugnare necessest
  366. dissimilis res inter se turbareque mixtas.
  367. et calor extremus primo cum frigore mixtus
  368. volvitur, autumni quod fertur nomine tempus,
  369. hic quoque confligunt hiemes aestatibus acres.
  370. propterea freta sunt haec anni nominitanda,
  371. nec mirumst, in eo si tempore plurima fiunt
  372. fulmina tempestasque cietur turbida caelo,
  373. ancipiti quoniam bello turbatur utrimque,
  374. hinc flammis, illinc ventis umoreque mixto.
  375. Hoc est igniferi naturam fulminis ipsam
  376. perspicere et qua vi faciat rem quamque videre,
  377. non Tyrrhena retro volventem carmina frustra
  378. indicia occultae divum perquirere mentis,
  379. unde volans ignis pervenerit aut in utram se
  380. verterit hinc partim, quo pacto per loca saepta
  381. insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se,
  382. quidve nocere queat de caelo fulminis ictus.
  383. quod si Iuppiter atque alii fulgentia divi
  384. terrifico quatiunt sonitu caelestia templa
  385. et iaciunt ignem quo cuiquest cumque voluntas,
  386. cur quibus incautum scelus aversabile cumquest
  387. non faciunt icti flammas ut fulguris halent
  388. pectore perfixo, documen mortalibus acre,
  389. et potius nulla sibi turpi conscius in re
  390. volvitur in flammis innoxius inque peditur
  391. turbine caelesti subito correptus et igni?
  392. cur etiam loca sola petunt frustraque laborant?
  393. an tum bracchia consuescunt firmantque lacertos?
  394. in terraque patris cur telum perpetiuntur
  395. optundi? cur ipse sinit neque parcit in hostis?
  396. denique cur numquam caelo iacit undique puro
  397. Iuppiter in terras fulmen sonitusque profundit?
  398. an simul ac nubes successere, ipse in eas tum
  399. descendit, prope ut hinc teli determinet ictus?
  400. in mare qua porro mittit ratione? quid undas
  401. arguit et liquidam molem camposque natantis?
  402. praeterea si vult caveamus fulminis ictum,
  403. cur dubitat facere ut possimus cernere missum?
  404. si nec opinantis autem volt opprimere igni,
  405. cur tonat ex illa parte, ut vitare queamus,
  406. cur tenebras ante et fremitus et murmura concit?
  407. et simul in multas partis qui credere possis
  408. mittere? an hoc ausis numquam contendere factum,
  409. ut fierent ictus uno sub tempore plures?
  410. at saepest numero factum fierique necessest,
  411. ut pluere in multis regionibus et cadere imbris,
  412. fulmina sic uno fieri sub tempore multa.
  413. postremo cur sancta deum delubra suasque
  414. discutit infesto praeclaras fulmine sedes
  415. et bene facta deum frangit simulacra suisque
  416. demit imaginibus violento volnere honorem?
  417. altaque cur plerumque petit loca plurimaque eius
  418. montibus in summis vestigia cernimus ignis?
  419. Quod super est, facilest ex his cognoscere rebus,
  420. presteras Graii quos ab re nominitarunt,
  421. in mare qua missi veniant ratione superne.
  422. nam fit ut inter dum tam quam demissa columna
  423. in mare de caelo descendat, quam freta circum
  424. fervescunt graviter spirantibus incita flabris,
  425. et quae cumque in eo tum sint deprensa tumultu
  426. navigia in summum veniant vexata periclum.
  427. hoc fit ubi inter dum non quit vis incita venti
  428. rumpere quam coepit nubem, sed deprimit, ut sit
  429. in mare de caelo tam quam demissa columna,
  430. paulatim, quasi quid pugno bracchique superne
  431. coniectu trudatur et extendatur in undas;
  432. quam cum discidit, hinc prorumpitur in mare venti
  433. vis et fervorem mirum concinnat in undis;
  434. versabundus enim turbo descendit et illam
  435. deducit pariter lento cum corpore nubem;
  436. quam simul ac gravidam detrusit ad aequora ponti,
  437. ille in aquam subito totum se inmittit et omne
  438. excitat ingenti sonitu mare fervere cogens.
  439. Fit quoque ut involvat venti se nubibus ipse
  440. vertex conradens ex semina nubis
  441. et quasi demissum caelo prestera imitetur;
  442. hic ubi se in terras demisit dissoluitque,
  443. turbinis immanem vim provomit atque procellae.
  444. sed quia fit raro omnino montisque necessest
  445. officere in terris, apparet crebrius idem
  446. prospectu maris in magno caeloque patenti.
  447. Nubila concrescunt, ubi corpora multa volando
  448. hoc super in caeli spatio coiere repente
  449. asperiora, modis quae possint indupedita
  450. exiguis tamen inter se compressa teneri.
  451. haec faciunt primum parvas consistere nubes;
  452. inde ea comprendunt inter se conque gregantur
  453. et coniungendo crescunt ventisque feruntur
  454. usque adeo donec tempestas saeva coortast.
  455. Fit quoque uti montis vicina cacumina caelo
  456. quam sint quoque magis, tanto magis edita fument
  457. adsidue fulvae nubis caligine crassa
  458. propterea quia, cum consistunt nubila primum,
  459. ante videre oculi quam possint tenvia, venti
  460. portantes cogunt ad summa cacumina montis;
  461. hic demum fit uti turba maiore coorta
  462. et condensa queant apparere et simul ipso
  463. vertice de montis videantur surgere in aethram.
  464. nam loca declarat sursum ventosa patere
  465. res ipsa et sensus, montis cum ascendimus altos.
  466. Praeterea permulta mari quoque tollere toto
  467. corpora naturam declarant litore vestis
  468. suspensae, cum concipiunt umoris adhaesum.
  469. quo magis ad nubis augendas multa videntur
  470. posse quoque e salso consurgere momine ponti;
  471. nam ratio consanguineast umoribus omnis.
  472. Praeterea fluviis ex omnibus et simul ipsa
  473. surgere de terra nebulas aestumque videmus,
  474. quae vel ut halitus hinc ita sursum expressa feruntur
  475. suffunduntque sua caelum caligine et altas
  476. sufficiunt nubis paulatim conveniundo;
  477. urget enim quoque signiferi super aetheris aestus
  478. et quasi densendo subtexit caerula nimbis.
  479. Fit quoque ut hunc veniant in caelum extrinsecus illa
  480. corpora quae faciunt nubis nimbosque volantis;
  481. innumerabilem enim numerum summamque profundi
  482. esse infinitam docui, quantaque volarent
  483. corpora mobilitate ostendi quamque repente
  484. immemorabile per spatium transire solerent.
  485. haut igitur mirumst, si parvo tempore saepe
  486. tam magnis ventis tempestas atque tenebrae
  487. coperiant maria ac terras inpensa superne,
  488. undique quandoquidem per caulas aetheris omnis
  489. et quasi per magni circum spiracula mundi
  490. exitus introitusque elementis redditus extat.
  491. Nunc age, quo pacto pluvius concrescat in altis
  492. nubibus umor et in terras demissus ut imber
  493. decidat, expediam. primum iam semina aquai
  494. multa simul vincam consurgere nubibus ipsis
  495. omnibus ex rebus pariterque ita crescere utrumque
  496. et nubis et aquam, quae cumque in nubibus extat,
  497. ut pariter nobis corpus cum sanguine crescit,
  498. sudor item atque umor qui cumque est denique membris.
  499. concipiunt etiam multum quoque saepe marinum
  500. umorem, vel uti pendentia vellera lanae,
  501. cum supera magnum mare venti nubila portant.
  502. consimili ratione ex omnibus amnibus umor
  503. tollitur in nubis. quo cum bene semina aquarum
  504. multa modis multis convenere undique adaucta,
  505. confertae nubes umorem mittere certant
  506. dupliciter; nam vis venti contrudit et ipsa
  507. copia nimborum turba maiore coacta
  508. urget et e supero premit ac facit effluere imbris.
  509. praeterea cum rarescunt quoque nubila ventis
  510. aut dissolvuntur solis super icta calore,
  511. mittunt umorem pluvium stillantque, quasi igni
  512. cera super calido tabescens multa liquescat.
  513. sed vehemens imber fit, ubi vehementer utraque
  514. nubila vi cumulata premuntur et impete venti.
  515. at retinere diu pluviae longumque morari
  516. consuerunt, ubi multa cientur semina aquarum
  517. atque aliis aliae nubes nimbique rigantes
  518. insuper atque omni vulgo de parte feruntur,
  519. terraque cum fumans umorem tota redhalat.
  520. hic ubi sol radiis tempestatem inter opacam
  521. adversa fulsit nimborum aspargine contra,
  522. tum color in nigris existit nubibus arqui.
  523. Cetera quae sursum crescunt sursumque creantur,
  524. et quae concrescunt in nubibus, omnia, prorsum
  525. omnia, nix venti grando gelidaeque pruinae
  526. et vis magna geli, magnum duramen aquarum,
  527. et mora quae fluvios passim refrenat aventis,
  528. perfacilest tamen haec reperire animoque videre,
  529. omnia quo pacto fiant quareve creentur,
  530. cum bene cognoris elementis reddita quae sint.
  531. Nunc age, quae ratio terrai motibus extet
  532. percipe. et in primis terram fac ut esse rearis
  533. supter item ut supera ventosis undique plenam
  534. speluncis multosque lacus multasque lucunas
  535. in gremio gerere et rupes deruptaque saxa;
  536. multaque sub tergo terrai flumina tecta
  537. volvere vi fluctus summersos caeca putandumst;
  538. undique enim similem esse sui res postulat ipsa.
  539. his igitur rebus subiunctis suppositisque
  540. terra superne tremit magnis concussa ruinis,
  541. subter ubi ingentis speluncas subruit aetas;
  542. quippe cadunt toti montes magnoque repente
  543. concussu late disserpunt inde tremores.
  544. et merito, quoniam plaustris concussa tremescunt
  545. tecta viam propter non magno pondere tota,
  546. nec minus exultant, si quidvis cumque viai
  547. ferratos utrimque rotarum succutit orbes.
  548. Fit quoque, ubi in magnas aquae vastasque lucunas
  549. gleba vetustate e terra provolvitur ingens,
  550. ut iactetur aquae fluctu quoque terra vacillans;
  551. ut vas inter aquas non quit constare, nisi umor
  552. destitit in dubio fluctu iactarier intus.
  553. Praeterea ventus cum per loca subcava terrae
  554. collectus parte ex una procumbit et urget
  555. obnixus magnis speluncas viribus altas,
  556. incumbit tellus quo venti prona premit vis.
  557. tum supera terram quae sunt extructa domorum
  558. ad caelumque magis quanto sunt edita quaeque,
  559. inclinata minent in eandem prodita partem
  560. protractaeque trabes inpendent ire paratae.
  561. et metuunt magni naturam credere mundi
  562. exitiale aliquod tempus clademque manere,
  563. cum videant tantam terrarum incumbere molem!
  564. quod nisi respirent venti, vis nulla refrenet
  565. res neque ab exitio possit reprehendere euntis;
  566. nunc quia respirant alternis inque gravescunt
  567. et quasi collecti redeunt ceduntque repulsi,
  568. saepius hanc ob rem minitatur terra ruinas
  569. quam facit; inclinatur enim retroque recellit
  570. et recipit prolapsa suas in pondere sedes.
  571. hac igitur ratione vacillant omnia tecta,
  572. summa magis mediis, media imis, ima perhilum.
  573. Est haec eiusdem quoque magni causa tremoris.
  574. ventus ubi atque animae subito vis maxima quaedam
  575. aut extrinsecus aut ipsa tellure coorta
  576. in loca se cava terrai coniecit ibique
  577. speluncas inter magnas fremit ante tumultu
  578. versabundaQUE portatur, post incita cum vis
  579. exagitata foras erumpitur et simul altam
  580. diffindens terram magnum concinnat hiatum.
  581. in Syria Sidone quod accidit et fuit Aegi
  582. in Peloponneso, quas exitus hic animai
  583. disturbat urbes et terrae motus obortus.
  584. multaque praeterea ceciderunt moenia magnis
  585. motibus in terris et multae per mare pessum
  586. subsedere suis pariter cum civibus urbes.
  587. quod nisi prorumpit, tamen impetus ipse animai
  588. et fera vis venti per crebra foramina terrae
  589. dispertitur ut horror et incutit inde tremorem;
  590. frigus uti nostros penitus cum venit in artus,
  591. concutit invitos cogens tremere atque movere.
  592. ancipiti trepidant igitur terrore per urbis,
  593. tecta superne timent, metuunt inferne cavernas
  594. terrai ne dissoluat natura repente,
  595. neu distracta suum late dispandat hiatum
  596. idque suis confusa velit complere ruinis.
  597. proinde licet quamvis caelum terramque reantur
  598. incorrupta fore aeternae mandata saluti:
  599. et tamen inter dum praesens vis ipsa pericli
  600. subdit et hunc stimulum quadam de parte timoris,
  601. ne pedibus raptim tellus subtracta feratur
  602. in barathrum rerumque sequatur prodita summa
  603. funditus et fiat mundi confusa ruina.
  604. ---
  605. Principio mare mirantur non reddere maius
  606. naturam, quo sit tantus decursus aquarum,
  607. omnia quo veniant ex omni flumina parte.
  608. adde vagos imbris tempestatesque volantes,
  609. omnia quae maria ac terras sparguntque rigantque;
  610. adde suos fontis; tamen ad maris omnia summam
  611. guttai vix instar erunt unius adaugmen;
  612. quo minus est mirum mare non augescere magnum.
  613. Praeterea magnam sol partem detrahit aestu.
  614. quippe videmus enim vestis umore madentis
  615. exsiccare suis radiis ardentibus solem;
  616. at pelage multa et late substrata videmus.
  617. proinde licet quamvis ex uno quoque loco sol
  618. umoris parvam delibet ab aequore partem,
  619. largiter in tanto spatio tamen auferet undis.
  620. Tum porro venti quoque magnam tollere partem
  621. umoris possunt verrentes aequora, ventis
  622. una nocte vias quoniam persaepe videmus
  623. siccari mollisque luti concrescere crustas.
  624. Praeterea docui multum quoque tollere nubes
  625. umorem magno conceptum ex aequore ponti
  626. et passim toto terrarum spargere in orbi,
  627. cum pluit in terris et venti nubila portant.
  628. Postremo quoniam raro cum corpore tellus
  629. est et coniunctast oras maris undique cingens,
  630. debet, ut in mare de terris venit umor aquai,
  631. in terras itidem manare ex aequore salso;
  632. percolatur enim virus retroque remanat
  633. materies umoris et ad caput amnibus omnis
  634. confluit, inde super terras redit agmine dulci
  635. qua via secta semel liquido pede detulit undas.
  636. Nunc ratio quae sit, per fauces montis ut Aetnae
  637. expirent ignes inter dum turbine tanto,
  638. expediam; neque enim mediocri clade coorta
  639. flammae tempestas Siculum dominata per agros
  640. finitimis ad se convertit gentibus ora,
  641. fumida cum caeli scintillare omnia templa
  642. cernentes pavida complebant pectora cura,
  643. quid moliretur rerum natura novarum.
  644. Hisce tibi in rebus latest alteque videndum
  645. et longe cunctas in partis dispiciendum,
  646. ut reminiscaris summam rerum esse profundam
  647. et videas caelum summai totius unum
  648. quam sit parvula pars et quam multesima constet
  649. nec tota pars, homo terrai quota totius unus.
  650. quod bene propositum si plane contueare
  651. ac videas plane, mirari multa relinquas.
  652. numquis enim nostrum miratur, siquis in artus
  653. accepit calido febrim fervore coortam
  654. aut alium quemvis morbi per membra dolorem?
  655. opturgescit enim subito pes, arripit acer
  656. saepe dolor dentes, oculos invadit in ipsos,
  657. existit sacer ignis et urit corpore serpens
  658. quam cumque arripuit partem repitque per artus,
  659. ni mirum quia sunt multarum semina rerum
  660. et satis haec tellus morbi caelumque mali fert,
  661. unde queat vis immensi procrescere morbi.
  662. sic igitur toti caelo terraeque putandumst
  663. ex infinito satis omnia suppeditare,
  664. unde repente queat tellus concussa moveri
  665. perque mare ac terras rapidus percurrere turbo,
  666. ignis abundare Aetnaeus, flammescere caelum;
  667. id quoque enim fit et ardescunt caelestia templa
  668. et tempestates pluviae graviore coortu
  669. sunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum.
  670. 'at nimis est ingens incendi turbidus ardor.'
  671. scilicet et fluvius qui visus maximus ei,
  672. qui non ante aliquem maiorem vidit, et ingens
  673. arbor homoque videtur et omnia de genere omni
  674. maxima quae vidit quisque, haec ingentia fingit,
  675. cum tamen omnia cum caelo terraque marique
  676. nil sint ad summam summai totius omnem.
  677. Nunc tamen illa modis quibus inritata repente
  678. flamma foras vastis Aetnae fornacibus efflet,
  679. expediam. primum totius subcava montis
  680. est natura fere silicum suffulta cavernis.
  681. omnibus est porro in speluncis ventus et .
  682. ventus enim fit, ubi est agitando percitus .
  683. hic ubi percaluit cale fecitque omnia circum
  684. saxa furens, qua contingit, terramque et ab ollis
  685. excussit calidum flammis velocibus ignem,
  686. tollit se ac rectis ita faucibus eicit alte.
  687. fert itaque ardorem longe longeque favillam
  688. differt et crassa volvit caligine fumum
  689. extruditque simul mirando pondere saxa;
  690. ne dubites quin haec animai turbida sit vis.
  691. praeterea magna ex parti mare montis ad eius
  692. radices frangit fluctus aestumque resolvit.
  693. ex hoc usque mari speluncae montis ad altas
  694. perveniunt subter fauces. hac ire fatendumst
  695. ---
  696. et penetrare mari penitus res cogit aperto
  697. atque efflare foras ideoque extollere flammam
  698. saxaque subiectare et arenae tollere nimbos.
  699. in summo sunt vertice enim crateres, ut ipsi
  700. nominitant, nos quod fauces perhibemus et ora.
  701. Sunt aliquot quoque res quarum unam dicere causam
  702. non satis est, verum pluris, unde una tamen sit;
  703. corpus ut exanimum siquod procul ipse iacere
  704. conspicias hominis, fit ut omnis dicere causas
  705. conveniat leti, dicatur ut illius una;
  706. nam neque eum ferro nec frigore vincere possis
  707. interiisse neque a morbo neque forte veneno,
  708. verum aliquid genere esse ex hoc quod contigit ei
  709. scimus. item in multis hoc rebus dicere habemus.
  710. Nilus in aestatem crescit campisque redundat
  711. unicus in terris, Aegypti totius amnis.
  712. is rigat Aegyptum medium per saepe calorem,
  713. aut quia sunt aestate aquilones ostia contra,
  714. anni tempore eo, qui etesiae esse feruntur,
  715. et contra fluvium flantes remorantur et undas
  716. cogentes sursus replent coguntque manere.
  717. nam dubio procul haec adverso flabra feruntur
  718. flumine, quae gelidis ab stellis axis aguntur;
  719. ille ex aestifera parti venit amnis ab austro
  720. inter nigra virum percocto saecla colore
  721. exoriens penitus media ab regione diei.
  722. est quoque uti possit magnus congestus harenae
  723. fluctibus adversis oppilare ostia contra,
  724. cum mare permotum ventis ruit intus harenam;
  725. quo fit uti pacto liber minus exitus amnis
  726. et proclivis item fiat minus impetus undis.
  727. fit quoque uti pluviae forsan magis ad caput ei
  728. tempore eo fiant, quo etesia flabra aquilonum
  729. nubila coniciunt in eas tunc omnia partis.
  730. scilicet, ad mediam regionem eiecta diei
  731. cum convenerunt, ibi ad altos denique montis
  732. contrusae nubes coguntur vique premuntur.
  733. forsitan Aethiopum penitus de montibus altis
  734. crescat, ubi in campos albas descendere ningues
  735. tabificis subigit radiis sol omnia lustrans.
  736. Nunc age, Averna tibi quae sint loca cumque lacusque,
  737. expediam, quali natura praedita constent.
  738. principio, quod Averna vocantur nomine, id ab re
  739. inpositumst, quia sunt avibus contraria cunctis,
  740. e regione ea quod loca cum venere volantes,
  741. remigii oblitae pennarum vela remittunt
  742. praecipitesque cadunt molli cervice profusae
  743. in terram, si forte ita fert natura locorum,
  744. aut in aquam, si forte lacus substratus Averni.
  745. is locus est Cumas aput, acri sulpure montis
  746. oppleti calidis ubi fumant fontibus aucti.
  747. est et Athenaeis in moenibus, arcis in ipso
  748. vertice, Palladis ad templum Tritonidis almae,
  749. quo numquam pennis appellunt corpora raucae
  750. cornices, non cum fumant altaria donis;
  751. usque adeo fugitant non iras Palladis acris
  752. pervigili causa, Graium ut cecinere ,
  753. sed natura loci opus efficit ipsa suapte.
  754. in Syria quoque fertur item locus esse videri,
  755. quadripedes quoque quo simul ac vestigia primum
  756. intulerint, graviter vis cogat concidere ipsa,
  757. manibus ut si sint divis mactata repente.
  758. omnia quae naturali ratione geruntur,
  759. et quibus e fiant causis apparet origo;
  760. ianua ne pote eis Orci regionibus esse
  761. credatur, post hinc animas Acheruntis in oras
  762. ducere forte deos manis inferne reamur,
  763. naribus alipedes ut cervi saepe putantur
  764. ducere de latebris serpentia saecla ferarum.
  765. quod procul a vera quam sit ratione repulsum
  766. percipe; nam de re nunc ipsa dicere conor.
  767. Principio hoc dico, quod dixi saepe quoque ante,
  768. in terra cuiusque modi rerum esse figuras;
  769. multa, cibo quae sunt, vitalia multaque, morbos
  770. incutere et mortem quae possint adcelerare.
  771. et magis esse aliis alias animantibus aptas
  772. res ad vitai rationem ostendimus ante
  773. propter dissimilem naturam dissimilisque
  774. texturas inter sese primasque figuras.
  775. multa meant inimica per auris, multa per ipsas
  776. insinuant naris infesta atque aspera tactu,
  777. nec sunt multa parum tactu vitanda neque autem
  778. aspectu fugienda saporeque tristia quae sint.
  779. Deinde videre licet quam multae sint homini res
  780. acriter infesto sensu spurcaeque gravisque;
  781. arboribus primum certis gravis umbra tributa
  782. usque adeo, capitis faciant ut saepe dolores,
  783. siquis eas subter iacuit prostratus in herbis.
  784. est etiam magnis Heliconis montibus arbos
  785. floris odore hominem taetro consueta necare.
  786. scilicet haec ideo terris ex omnia surgunt,
  787. multa modis multis multarum semina rerum
  788. quod permixta gerit tellus discretaque tradit.
  789. nocturnumque recens extinctum lumen ubi acri
  790. nidore offendit nares, consopit ibidem,
  791. concidere et spumas qui morbo mittere suevit.
  792. castoreoque gravi mulier sopita recumbit,
  793. et manibus nitidum teneris opus effluit ei,
  794. tempore eo si odoratast quo menstrua solvit.
  795. multaque praeterea languentia membra per artus
  796. solvunt atque animam labefactant sedibus intus.
  797. denique si calidis etiam cunctere lavabris
  798. plenior et lueris, solio ferventis aquai
  799. quam facile in medio fit uti des saepe ruinas!
  800. carbonumque gravis vis atque odor insinuatur
  801. quam facile in cerebrum, nisi aqua praecepimus ante!
  802. at cum membra domans percepit fervida febris,
  803. tum fit odor vini plagae mactabilis instar.
  804. nonne vides etiam terra quoque sulpur in ipsa
  805. gignier et taetro concrescere odore bitumen,
  806. denique ubi argenti venas aurique secuntur,
  807. terrai penitus scrutantes abdita ferro,
  808. qualis expiret Scaptensula subter odores?
  809. quidve mali fit ut exalent aurata metalla!
  810. quas hominum reddunt facies qualisque colores!
  811. nonne vides audisve perire in tempore parvo
  812. quam soleant et quam vitai copia desit,
  813. quos opere in tali cohibet vis magna necessis?
  814. hos igitur tellus omnis exaestuat aestus
  815. expiratque foras in apertum promptaque caeli.
  816. Sic et Averna loca alitibus summittere debent
  817. mortiferam vim. de terra quae surgit in auras,
  818. ut spatium caeli quadam de parte venenet;
  819. quo simul ac primum pennis delata sit ales,
  820. impediatur ibi caeco correpta veneno,
  821. ut cadat e regione loci, qua derigit aestus.
  822. quo cum conruit, hic eadem vis illius aestus
  823. reliquias vitae membris ex omnibus aufert.
  824. quippe etenim primo quasi quendam conciet aestum;
  825. posterius fit uti. cum iam cecidere veneni
  826. in fontis ipsos, ibi sit quoque vita vomenda,
  827. propterea quod magna mali fit copia circum.
  828. Fit quoque ut inter dum vis haec atque aestus Averni
  829. , qui inter avis cumquest terramque locatus.
  830. discutiat, prope uti locus hic linquatur inanis.
  831. cuius ubi e regione loci venere volantis,
  832. claudicat extemplo pinnarum nisus inanis
  833. et conamen utrimque alarum proditur omne.
  834. hic ubi nixari nequeunt insistereque alis,
  835. scilicet in terram delabi pondere cogit
  836. natura, et vacuum prope iam per inane iacentes
  837. dispergunt animas per caulas corporis omnis.
  838. ---
  839. frigidior porro in puteis aestate fit umor,
  840. arescit quia terra calore et semina si qua
  841. forte vaporis habet proprie, dimittit in auras.
  842. quo magis est igitur tellus effeta calore,
  843. fit quoque frigidior qui in terrast abditus umor.
  844. frigore cum premitur porro omnis terra coitque
  845. et quasi concrescit, fit scilicet ut coeundo
  846. exprimat in puteos si quem gerit ipsa calorem.
  847. Esse apud Hammonis fanum fons luce diurna
  848. frigidus et calidus nocturno tempore fertur.
  849. hunc homines fontem nimis admirantur et acri
  850. sole putant subter terras fervescere partim,
  851. nox ubi terribili terras caligine texit.
  852. quod nimis a verast longe ratione remotum.
  853. quippe ubi sol nudum contractans corpus aquai
  854. non quierit calidum supera de reddere parte,
  855. cum superum lumen tanto fervore fruatur,
  856. qui queat hic supter tam crasso corpore terram
  857. perquoquere umorem et calido focilare vapore?
  858. praesertim cum vix possit per saepta domorum
  859. insinuare suum radiis ardentibus aestum.