Si ergo interdum et in quibusdam, inquis, cur non
et in edicto resurrectionis spiritaliter intellegendae? quoniam
quidem plurima ratio intercedit. primo enim quid facient
tot alia instrumenta diuina, ita aperte corporalem contestantia
resurrectionem, ut nullam admittant figuratae
cf. Pa. 21, 8; cf. Zach. 11, 12. Matth. (Hier.) 27, 9. (cf. adu. Marc. IV, 40)
8] cf. Es. 85, 5-6. 17] cf. Es. 23. 1. FM, ad P uulgo 2 sputaminum iaculis PMF, foeditate sputaininum
JPam 4 ntutus M 7 praefatos C 10 clodi Gel si et PM, etsi FR
15 possunt PMF, possint Gel 17 (et) Idumaeae Gel: idumaeae
P3fF cartaginensium PF, carthaginiensium MRC 20 litterae B,
terrae PMF 21 leguntur PMF, legantur Gel 26 tot alia PMF,
tot ac talia Gel reliqui
demandauimus, incerta de certis et obscura de manifestis
praeiudicari, uel ne inter discordiam certorum et incertorum.
manifestorum et obscurorum fides dissipetur, ueritas periclitetur,
ipsa diuinitas ut inconstans denotetur. tunc, quod
uerisimile non est, ut ea species sacramenti, in quam fides
tota committitur, in quam disciplina tota conititur, ambigue
adnuntiata et obscure proposita uideatur, quando spes resurrectionis,
nisi manifesta de periculo et praemio. neminem
ad eiusmodi praesertim religionem, publico odio et hostili
elogio obnoxiam, persuaderet. nullum opus certum est mercedis
incertae, nullus timor iustus est periculi dubii. et merces
autem et periculum in resurrectionis pendet euentu. et si
temporalia et localia et personalia dei decreta atque iudicia in
urbes et gentes et reges tam aperte prophetia iaculata est,
quale est, ut aeternae dispositiones eius et uniuersales in omne
hominum genus lucem sui fugerint? quae quanto maiora.
tanto clariora esse deberent, ut maiora crederentur. et puto deo
nec liuorem nec dolum nec inconstantiam nec lenocinium
adscribi posse, per quae fere promulgatio maiorum cauillatur.
Post haec ad illas etiam scripturas respiciendum est,
quae non sinunt resurrectionem secundum animales istos, ne
dixerim spiritales, aut hic iam in ueritatis agnitione praesumi
aut ab excessu statim uitae uindicari. cum enim et tempora
totius spei fixa sint sacrosancto stilo, — in aduentu, opinor
Christi, — nec liceat eam ante constitui, uota nostra suspirant
saeculi huius occasum, in transitum mundi quoque, ad
diem domini magnum, diem irae et retributionis, diem
Eng 5 tunc MFR1, tum PR3 imlgo 6 spes sacramenti
de la Cerda 8 adnuntiata R, adnuata PMF, adnutata susp. Eng
13 et si PMF, sed et si B. et <postremo) si fort. 15 aperte Lat:
aperta PMF 17 hominum PM, humanum F 20 ferre PM 25 in
aduentu PMF, in aduentum C uerba in aduentu, opinor, Christi quae
in libris mss. paulo infra post constitui leguntur, huc transtuli 26 constitui
PMF, constitui<\'!llsm) Gel reliqui 27 aaeculiPMF. <in) saeculi
Gel reliqui in transitum sensu finali
signis atque portentis et concussionibus elementorum et conflictationibus
nationum praenotatum. euoluerem prophetias, si
dominus ipse tacuisset - nisi quod et prophetiae uox erant
domini — sed plus est, quod illas suo ore consignat. interrogatus
a discipulis, quando. euentura essent quae interim
de templi exitu eruperat, ordinem temporum primo Iudaicorum
usque ad excidium Hierusalem, dehinc communium
usque ad conclusionem saeculi digerit. nam posteaquam edixit:
et tunc erit Hierusalem conculcatui nationibus,
donec adimpleantur tempora nationum, adlegendarum
scilicet a deo et congregandarum cum reliquiis Israhelis,
inde iam in orbem et in saeculum praedicat secundum Iohelem
et Danihelem et uniuersum concilium prophetarum futura signa
in sole et luna et in stellis, conclusionem nationum,
cum stupore sonitus maris et motus refrigescentium
hominum prae metu et expectatione eorum, quae immineant
orbi terrae. uirtutes enim, inquit, caelorum
commouebuntur, et tunc uidebunt filium hominis uenientem
in nubibus cum plurimo potentatu et gloria. ubi
autem coeperint ista fieri, emergetis et eleuabitis
capita uestraquod redemptio uestra adpropinquauerit.
et tamen adpropinquare eam dixit, non adesse iam,
et cum coeperint ista fieri, non cum facta fuerint, quia
cum facta fuerint, tunc aderit redemptio nostra, quae eo
usque adpropinquare dicitur, erigens interim et excitans animos
ad proximum iam spei fructum, cuius etiam parabola subtexitur
tenerescentium arborum in caulem, floris et dehinc frugis
Luc. 21, 25-28. 10] Luc. 21, 24. 14] Luc. 21, 25-26. 18] Luc.
21, 26-28. 27] cf. Luc. 21, 29-81. PMF, praeterquam R uulgo 5 est om PRl 7 eruperat
PMF, eruperant Gel 9 digerit Gel: dirigit PMF 11 adlegendarum
PMF, adlegandaium Gel 12 reliquo Gel 15 <in> luna Pam conclusionem
PMF (graece: cuvoxi), conlisionem Pam 28 et (florem) debinc
OeMerrts
fieri, scitote in proximo esse regnum dei. uigilate
ergo omni in tempore, ut digni habeamini effugere
omnia ista et stetis ante filium hominis, utique per
resurrectionem, omnibus ante transactis. ita etsi in agnitione
sacramenti fruticat, sed in domini repraesentatione florescit
atque frugescit. quis ergo dominum tam intempestiue, tam
acerbe excitauit iam a dextera dei ad confringendam terram
secundum Esaiam, quae. puto, adhuc integra est? quis inimicos
Christi iam subiecit pedibus eius secundum Dauid,
quasi uelocior patre, omni adhuc popularium coetu reclamante
Christianos ad leonem\'? quis caelo descendentem legum talem
conspexit qualem ascendentem apostoli uiderant secundum
angelorum constitutum? nulla ad hodiernum tribus ad tribum
pectora ceciderunt, agnoscentes quem pupugerunt, nemo adhuc
excepit Heliam, nemo adhuc fugit antichristum, nemo adhuc
Babylonis exitum fleuit: est iam, qui resurrexerit, nisi (quod)
haereticus. exiit plane iam de corporis sepulcro etiamnunc
febribus et ulceribus obnoxius, et conculcauit iam inimicos
etiamnunc luctari habens cum mundi potentibus, et utique
iam regnat etiamnunc Caesari quae sunt Caesaris debens.
Docet quidem apostolus Colosensibus scribens mortuos
fuisse nos aliquando, alienatos et inimicos sensus domini,
cum in operibus pessimis agebamus, dehinc consepultos Christo
in baptismate et conresuscitatos in eo per fidem efficaciae dei,
qui illum suscitarit a mortuis: et uos cum mortui
109, 1. 13] cf. Act. 1, 11. 14] cf. Zach. 12, 12. 15] cf. Zach. 12, 10.
16] cf. Mal. 4, 5; cf. Apoc. 12, 6. 17] cf. Apoc. 18, 9. 20] of. Eph. 6, 12.
21] cf. Matth. 22, 21. 23] cf. Col. 1, 21. 24] cf. Col. 2,12. 26] Col. 2, 13. MF, tempore Puulgo tempore, <orantes,) ut fort. dignemini
Gel 6 fruticat sed Pam: fructificasset PMF 7 intempestiue
FR. intempestatiue PM 8 a dextera scripsi: ad dexteram PMF
11 clamante Gel 15 pupugerunt. nemo uulgo 17 est PMF, <et) est
Gel quod addidi 20 potentibus. et uulgo 21 debent P (corr. R),
debens M (s in fas.) 22 colosensibus PMF, Colossensibus R uulgo
26 suscitarit R, suscitaret PMF
cum eo, donatis uobis omnibus delictis, et
rursus: si cum Christo mortui estis ab elementis
mundi, quomodo quasi quidam uiuentes in mundo
sententiam fertis? sed cum ita nos mortuos faciat spiritaliter,
ut tamen et corporaliter quandoque morituros agnoscat,
utique et resuscitatos proinde spiritaliter deputans aeque non
negat etiam corporaliter resurrecturos. denique: si resurrexistis,
inquit, c u ill C h ri s to, e a qua e sursum sum sunt t qua erite,
ubi est Christus in dextera dei residens; ea
quae sursum sunt sapite, non quae deorsum. ita
animo ostendit resurgere, quo solo adhuc possumus caelestia
adtingere. quae non quaereremus nec saperemus. si possideremus.
subicit etiam: mortui enim estis, — scilicet delictis,
nonuobis-et uita uestra abscondita est cum Christo
in deo. nondum ergo adprehensa est quae abscondita est.
sic et Iohannes: et nondum, ait, manifestatum est, quid
futuri sumus. scimus quia, si manifestauerit, similes
eius erimus. tanto abest, ut simus iam quod nescimus,
utique scituri, si iam essemus. adeo contemplatio est spei in
hoc spatio per fidem, non repraesentatio, nec possessio sed
expectatio. de qua spe et expectatione Paulus ad Galatas:
nos enim spiritu ex fide spem iustitiae expectamus.
non ait \'tenemus\'; \'iustitiae\' autem dei dicit ex iudicio, quo
iudicabitur de mercede. ad quam pendens et ipse, cum Philipensibus
scribit: si qua, inquit, concurram in
2*1 Gal. 5, 5. 26] Pbil. 3, 11-12. 1 (in) delictis Gel praeputio Gel 3 e.itis M, esBetis PF 4 quasi
quidam Pam: quidam quasi PMF 15 nobis N Pam: nobis PMF et
uita C. sed uita PMF 18 sumus PMF, simus Gel manifestatus fuerit C
19 eius FM, ei P 20 ntique-eseemus om. P (add. R in mg, ex
Uirsaugiensi) 21 repraesentatio C, praesentatio PMF 25 iudicabitur
PMF, iudicabimur B quam (ex quas) PM 26 philipensibus PM,
philippensibus Fuulgo 26 resuscitationem PMF, resurrectionem Gel
consummatus sum. et utique crediderat et omnia sacramenta
cognouerat, uas electionis, doctor nationum, et tamen
adicit: persequor autem, si adprehendam, in quo
sum adprehensus a Christo. et amplius: ego me,
fratres, non puto adprehendisse: unum plane, oblitus
posteriorum in priora me extendens secundum
scopum persequor ad palmam incriminationis, per
quam concurrerem; utique in resuscitationem a mortuis,
suo tamen tempore, sicut ad Galatas: bene autem facientes
ne taedeat, tempore enim suo metemus, sicut
et ad Timotheum de Onesiphoro: det illi dominus inuenire
misericordiam in illo die. in quem diem ac tempus
et ipsi praecipit custodire mandatum inmaculatum inreprehensibile,
in apparentiam domini Iesu Christi.
quam suis temporibus ostendet beatus et solus
potentator et rex regnantium, de deo dicens. de quibus
temporibus et Petrus in Actis: paeniteat itaque uos et
respicite ad abolenda delicta uestra, uti tempora
nobis superueniant refrigerii ex persona dei, et
mittat praedesignatum nobis Christum, quem oportet
accipere caelos ad usque tempora exhib.itionis
omnium, quae locutus est deus ore sanctorum
prophetarum.
Quae haec tempora, cum Thesalonicensibus disce. legimus
enim: qualiter conuersi sitis ab idolis ad seruiendum
uiuo et uero deo et ad expectandum a
6, 9. 12] II Tim. 1, 18. 14] I Tim. 6, 14-15. 18] Act. 3, 19-21.
26] I Thess. 1, 9-10. PMF, quae ebt C 5 et Eng: eo PMF 9 resuacitationem PM,
resurrectionem F 12 honesifero PM, hone si foro F 17 potentator PMF,
potens B regnantium < et dominus dominantium) Gel reliqui 18 paeniteat
itaque MFC, paeniteat P 19 respicite PMF, resipiscite Erasmus
21 nobis PMF, nobis Pam 22 ad (8. u. a m. 1) F 25 quae haec
MW (ex Gorziensi, ni fallor): quae PBi, et haec F thesalonicensibus
P, thessalonicensibus MF 27 ad om. F e caelis Pam
Iesum. et rursus: quae enim spes nostra uelgaudium
uel exultationis corona, quam ut et uos coram
domino nostro Iesu Christo in aduentu ipsius?
item: coram deo et patre nostro in aduentu domini
nostri Iesu Christi cum uniuersis sanctis eius.
de quorum dormitione minus maerenda docens simul et tempora
resurrectionis exponit: si enim credimus, quod Iesus
mortuus sit et resurrexerit, sic et deus eos, qui
dormierunt per Iesum, adducet cum ipso. hoc enim
dicimus uobis in sermone domini, quod nos, qui
uiuimus, qui remanemus in aduentum domini nostri,
non praeueniemus eos, qui dormierunt. quoniam
ipse dominus in iussu et in uoce archangeli et
tuba dei descendet de caelo; et mortui in Christo
primi resurgent, deinde nos, qui uiuimus, qui. sumul
cum illis tollemur in nubibus obuiam Christo in
aerem et ita semper cum domino erimus. quae uox
archangeli, quae tuba dei audita iam, nisi forte in cubiculis
haereticorum? nam etsi tuba dei euangelicus sermo dici potest,
qui illos iam uocarit, sed aut mortui erunt iam corporaliter,
ut resurrexerint, et quomodo uiuunt? aut in nubes erepti,
et quomodo hic sunt? miserrimi reuera, ut apostolus pronuntiauit,
qui in ista tantum uita sperantes habebuntur, excludendo,
dum praeripiunt, quod post illam repromittitur, frustrati
circa ueritatem non minus quam Phygelus et Hermogenes.
et ideo maiestas spiritus sancti perspicax eiusmodi sensuum
23] cf. I Cor. 15, 19. 26] cf. II Tim. 1, 15. BMF, quam ut uos PR1 quam uos R3 4 domino
MF, domino deo P uulgo 4 aduentu R, aduentum PMF 5 aduentu
F. aduentum PM 7 maerenda PMF, miseranda Gel reliqui 8 exponit
FM, exponit dicens P uulgo 9 resurrexit B 11 domini N Pam:
itei PMF 16 lacunam signaui: qui <remanemus> fort. (= oi iceptXBi-
-ojjLsvot) 21 uocarit Pam: uocaret PMF 24 excludendi C (probatEng)
25 praeripiunt quod uulgo 26 phigelus PMF
ribus autem et temporum spatiis, fratres, non est
necessitas scribendi uobis. ipsi enim certissime
scitis, quod dies domini quasi fur nocte ita adueniet.
cum dicent <pax) et \'tuta sunt omnia\', tunc
illis repentinus insistet interitus. et in secunda
pleniore sollicitudine ad eosdem: obsecro uos, fratres,
per aduentum domini nostri et congregationem
nostram ad illum, ne cito commoueamini animo
neque turbemini, neque per spiritum neque per
sermonem, scilicet pseudoprophetarum, neque per epistolam,
scilicet pseudoapostolorum, acsi per nostram,
quasi insistat dies domini. ne quis uos seducat
ullo modo, quoniam nisi ueniat abscessio primo,
huius utique regni, et reueletur delinquentiae homo,
id est antichristus, filius perditionis, qui aduersatur
et superextollitur omne, quod deus dicitur uel
religio, uti sedeat in templo dei, adfirmans deum
se. nonne meministis. quod cum apud uos essem,
haec dicebam uobis? et nunc quid teneat scitis,
ad reuelandum eum in suo tempore. iam enim arcanum
iniquitatis agitatur; tantum qui nunc tenet,
donec de medio fiat. quis. nisi Romanus status, cuius
abscessio in decem reges dispersa antichristi superducet?
et tunc reuelabitur iniquus, quem dominus Iesus
interficiet spiritu oris sui et euacuabit apparentia
aduentus sui, cuius est aduentus secundum
12-14. 25] II Thess. 2, 8-10. PMF, Theasalonicenses B uulgo 7 obsecro autem C
8 domini nostri Iesu Christi C 11 pseudoapostolorum PRl 12 pseudoprophetarum
PRl per om. PJR1 17 omne PMF, in omne B dicitor
deus F 18 (ipse) sedeat fort. dei templo F 20 quid teneat
PM, qui teneat RF, quid detineat Gel 22 tenet F (cf. graeca): tenet,
teneat PM uulgo 24 dispersa antichristi = die zerstreuten Mdchte des
Antichrist (Eng) antichristi PufFRt, antichristuin R3 uulgo
portentis mendacii et in omni seductione iniustitiae
eis, qui pereunt.
Etiam in apocalypsi ordo temporum sternitur, quem
martyrum quoque animae sub altari ultionem et iudicium
flagitantes sustinere didicerunt, ut prius et orbis de pateris
angelorum plagas suas ebibat, et prostituta illa ciuitas a
decem regibus dignos exitus referat. et bestia antichristus
cum suo pseudopropheta certamen ecclesiae inferat, atque ita
diabolo in abyssum interim relegato primae resurrectionis
praerogatiua de soliis ordinetur, dehinc et igni dato uniuersalis
resurrectionis censura de libris iudicetur. cum igitur et
status temporum ultimorum scripturae notent et totam Christianae
spei frugem in exodio saeculi collocent, apparet aut tunc
adimpleri totum quodcumque nobis a deo repromittitur — et
uacat. quod hic iam ab haereticis uindicatur — aut, si et agnitio
sacramenti resurrectio, salua utique illa creditur quae in
ultimo praedicatur; et sequitur, ut eo ipso, quo haec spiritalis
uindicatur, illa corporalis praeiudicetur; quia, si nulla tunc
adnuntiaretur, merito sola haec et tantummodo spiritalis uindicaretur,
cum uero et in ultimum tempus edicitur, corporalis
agnoscitur, quia non et tunc [spiritalis] adnuntiaretur resurrectio
eiusdem condicionis, id est spiritalis, cum aut nunc
eam deceret expungi sine ulla differentia temporum aut tunc
sub omni clausula temporum. ita nobis magis competit
etiam spiritalem defendere resurrectionem ab ingressu fidei,
qui plenitudinem eius agnoscimus in exitu saeculi.
8; d. Apoc. 19, 19-20. 11] cf. Apoc.20,4. cf. Apoc.20,9. 12] Apoc.20, 12. Gel 8 antichristi F 9 ecclesiae dei C
10 abyssum PM, abysso F relegato Eng: religato PMF 11 soliis C,
solis PMF igni Gel: igne PMF 14 exodio Iun: exordio FMF 17 resurrectio
PMF, resurrectio est B 18 quo C, quod PMF 19 uindicatur
Pam: nindicetur PMF 21 edicitur B, educitur PMF 22 spiritalis
tecluri adnuntiaretur PMF, <adnuntiatur. cur enim iterum) adnuntiaretur
Gel reliqui 25 clausula temporum PMF, clausura Gel 27 in
eiita C, exitu MF, exitum P
Unum adhuc respondebo ad propositionem priorem
allegoricarum scripturarum, licere et nobis corporalem resurrectionem
de patrocinio figurati proinde eloquii prophetici
uindicare. ecce enim diuina (in) primordio sententia terram
hominem pronuntiando: terra es et in terram ibis, secundum
substantiam scilicet carnis, quae de terra erat sumpta
et quae prior homo fuerat appellata, sicut ostendimus, dat
mihi disciplinam in carnem quoque interpretandi. si quid irae
uel gratiae in terram deus statuit, quia nec proprie terra
iudicio eius obnoxia est, quae nihil boni seu mali admisit.
maledicta quidem, quod hauserit sanguinem. sed et hoc ipsum
in figuram carnis homicidae. iam [et] si iuuari seu laedi
habet terra quoque propter hominem, uti ille iuuetur siue
laedatur per consistorii sui exitus: quo magis ipse pensabit
quae propter illum etiam terra patietur? itaque et cum comminatur
terrae deus. carni potius comminari eum dicam, et cum
quid terrae pollicetur, carni potius polliceri eum intellegam.
ut apud Dauid: dominus regnauit, exultabit terra, id
est caro sanctorum, ad quam pertinet regni diuini fructus:
[dehinc subiungit] uidit et concussa est terra; montes
sicut cera liquefacti sunt a facie domini, caro scilicet
profanorum. [et] uidebunt enim in eum. quem confixerunt.
alioquin, si simpliciter de terrae elemento utrumque
existimabitur pronuntiatum. quomodo congruet et concuti
et liquefieri eam a facie domini. quo supra regnante exultauit?
sic et apud Esaiam: bona terrae edetis bona carnis intellegentur,
quae illam manent in regno dei reformatam et
96, 4-5. 22] Zach. 12, 10; Ioh. 19, 37. 26] Es. 1, 19. Gel: primordio PMF 11 quod R, quo PM, quae
F 12 iam si scripsi: nam et si PMF 13 quoque PMF, id quoque
B reliqui 14 consistorii R3, consistoris PMFR1 15 patietur. itaque
uulgo 16 eum comminari F 18 exultabit scripsi: exultaait PMF, exultet
Gel 20 deliinc subiungitsectow 21 sicut PMt uelud F 22 et seclusi in
eum, quem scripsi; eum in quem PMF, eum qui Gel 23 alioquin scripsi:
atque adeo PMF, atque a deo Eng si om. F terrae PMF, terra
Gel 24 concuti et Gel: concutiet PMF, conueniet B
audiuit nec in cor hominis ascenderunt. alioquin
satis uanum, ut ad obsequium deus fructibus agri et cibariis
uitae huius inuitet, quae etiam inreligiosis et blasphemis
semel homini addicta conditione communicat, pluens super
bonos et malos et solem suum mittens super iustos et iniustos.
felix nimirum fides, si ea consecutura est, quibus hostes
dei et Christi non modo utuntur uerum etiam abutuntur,
ipsam conditionem colentes aduersus conditorem. bulbos et
tubera in terrae bonis deputabis, domino pronuntiante ne in
pane quidem uicturum hominem? sic Iudaei terrena solummodo
sperando caelestia amittunt, ignorantes et panem de
caelesti repromissum et oleum diuinae unctionis et aquam
spiritus et uinum animae uigorantis ei uite Christi. sicut et
ipsam terram sanctam Iudaicum proprie solum reputant, carnem
potius domini interpretandam, quae exinde et in omnibus
Christum indutis sancta sit terra, uere sancta per incolatum
spiritus sancti, uere lacte et melle manans per suauitatem
spei ipsius, uere Iudaea per dei familiaritatem, - non enim
qui in manifesto Iudaeus, sed qui in occulto — ut
et templum dei eadem sit et Hierusalem, audiens ab Esaia:
exurge, exurge Hierusalem. indue fortitudinem
brachii tui, exurge, sicut in primordii die, scilicet
in illa integritate, qua fuerat ante delictum transgressionis.
qui enim in eam Hierusalem uoces eiusmodi competent exhortationis
et aduocationis, quae occidit prophetas et lapidauit
Dent. 8,3; Luc. 4,4; Matth. 4, 4. 12] cf. Ioh. 6, 51. 14] cf. Ioh. 15, 1.
15] cf. Exod. 3, 5. 18] cf. Exod. 3, 17. 19] Rom. 2, 28. 29. 22] Es.
51, 9. 26] cf. Matth. 28, 37; Luc. 13, 34. FB, ascendit PM 6 mittens PMF, emittens C
7 est B, sunt PMF 11 hominem. sic uulgo 13 aquam spiritus C,
Imam spiritus PMF 14 uinum animae C, aquam animae PMF
17 uere (e ex a corr. R) P 21 dei om. PBl 22 indue PMFR1,
induere B3 wtlgo 23 primordii die F, primordio die M, primordio P,
primordio Ldiei.l B 24 qua fuerat PM, quae fuerat F 25 qui enim
Eng: quae enim PMF 26 lapidat Gel
sed nec ulli omnino terrae salus repromittitur, quam oportet
cum totius mundi habitu praeterire. etiam si quis audebit
terram sanctam paradisum potius argumentari, quam et patrum
dici capiat, Adae scilicet et Euae, proinde et in paradisum
restitutio carni uidebitur repromissa, quae eum incolare et
custodire sortita est, ut talis illuc homo reuocetur, qualis
inde depulsus est.
Habemus etiam uestimentorum in scripturis mentionem
ad spem carnis allegorizare, quia et apocalypsis Iohannis:
hi sunt, ait, qui uestimenta sua non coinquinauerunt
cum mulieribus, uirgines es scilicet significans et qui
semetipsos castrauerunt propter regna caelorum. itaque in
albis erunt uestibus, id est in claritate innubae carnis. et in
euangelio indumentum nuptiale sanctitas carnis agnosci potest.
itaque Esaias docens, quale ieiunium elegerit dominus, cum
subicit de mercede bonitatis: tunc, inquit, lumen tuum
temporaneum erumpet et uestimenta tua citius
orientur, non subsericam utique nec pallium sed carnem
uolens accipi, ortum carnis resurrecturae de mortis occasu
praedicauit. adeo nobis quoque suppetit allegorice defensio
corporalis resurrectionis. nam et cum legimus: populus
meus, introite in cellas promas quantulum, do
nec ira mea praetereat, sepulcra erunt cellae promae,
in quibus paulisper requiescere habebunt qui in finibus saeculi
sub ultima ira per antichristi uim excesserint. aut cur cellarum
promarum potius uocabulo usus est, et non alicuius loci
4; 3, 4. 13] cf. Matth. 19, 12. 14] cf. Apoc. 3, 5. 15] cf. Matth.
22, 11. 17] Es. 58, 8. 22] Es. 26, 20. MF, ad se missos P uulgo confecit PMFCRt, confuit
R3 uulgo 6 incolere C 8 depulsus FRlmg (ex Hirsaugiensi),
pulsus PMRuulgo 14 innubae Rig: innube PMF, in nube R
19 subsericam Gel: subscribam PMF, subuculam B 21 allegorice PMF
(= dXXrjYoptxa sc. \'tiXYY), allegorica Gel reliqui 23 quantulura = jj-txpov
Soov (Eng) 27 usus uocabulo F
seruatur, depromenda illinc suo tempore? proinde enim
et corpora medicata condimentis sepulturae mausoleis et
monumentis sequestrantur, processura inde cum iusserit dominus.
quod cum ita intellegi congruat, — ecquae enim ab ira
dei cellariorum nos refugia seruabunt? — hoc ipso quod ait:
donec ira praetereat, quae extinguet antichristum, post
iram ostendit processuram carnem de sepulcro, in quo ante iram
fuerit inlata. nam et de cellariis non aliud effertur, quam quod
infertur. et post antichristi eradicationem agitabitur resurrectio.
Scimus autem sicut et uocibus ita et rebus prophetatum;
tam dictis quam et factis praedicatur resurrectio. cum
Moyses manum in sinum condit et emortuam profert et rursus
insinuat et uiuidam explicat, nonne hoc de toto homine
portendit? siquidem trina uirtus dei per illa trina signa
denotabatur cum suo ordine, primo diabolum serpentem quamquam
formidabilem subactura homini, dehinc carnem de sinu
mortis retractura, atque ita omnem sanguinem executura iudicio.
de quo apud eundem propheten: quoniam et uestrum,
inquit deus, sanguinem exquiram de omnibus bestiis.
et de manu hominis et de manu fratris exquiram
eum. porro nihil exquiritur nisi quod reposcitur, nihil
reposcitur nisi quod et reddetur, et utique reddetur quod
ultionis nomine reposcetur et exquiretur. neque enim uindicari
poterit quod omnino non fuerit. erit autem, dum restituitur,
uti uindicetur. in carnem itaque dirigitur quicquid in sanguinem
praedicatur, sine qua non erit sanguis. caro suscitabitur, ut
sanguis uindicetur. sunt et quaedam ita pronuntiata, ut allegoriae
quidem nubilo careant, nihilominus tamen ipsius
19] Gen. 9, 5. B 5 ecquae Oehlerus: et quae PMF 6 quo ait CF
8 sepulchris in quae Gel 11 sicut et MF, sicut P uulgo 13 mortuam F
15 portendit. siquidem uulgo 16 notabatur Gel 18 iudicio executura F
19 prophetam F 26 uti om. P (add. R ex HiTsaugienSf) carnem P,
carne MF sanguine F 27 ut om. MF 28 allegoriae P, allegoricae MF
ego occidam et uiuificabo. certe postea quam occiderit
uiuificabit. ergo per mortem occidens per resurrectionem uiuificabit.
caro est autem, quae occiditur per mortem, caro itaque
et uiuificabitur per resurrectionem. certe si occidere carni
animam eripere est, uiuificare, contrarium eius, carni animam
referre est, caro resurgat necesse est, cui anima per occisionem
erepta referenda est per uiuificationem.\'
Igitur si et allegoricae scripturae et argumenta rerum
et simplices uoces resurrectionem carnis, quamquam sine nominatione
ipsius substantiae, subradiant, quanto magis quae hanc
spem in ipsas substantias corporales speciali mentione determinant
non erunt deducendae in quaestionem? accipe Ezechielem:
et facta est, inquit, super me manus domini et
extulit me in spiritu dominus et posuit me in medio
campi; is erat ossibus refertus. et circumduxit
me super ea per circuitum et ecce multa super
faciem campi et ecce arida satis. et ait ad me: fili
hominis, si uiuent ossa ista? et dixi: Adonai
domine, tu scis. et ait ad me: propheta in ossa haec
et dices: ossa arida, audite sermonem domini:
haec dicit dominus Adonai ossibus istis: ecce ego
adfero in uos spiritum, et uiuetis, et dabo in uos
neruos et reducam in uos carnes et circumdabo in
uobis cutem et dabo in uobis spiritum, et uiuetis et
cognoscetis, quod ego dominus. et prophetaui secundum
praeceptum, et ecce uox, dum propheto, et ecce
motus: et accedebant ossa ad ossa, et uidi et ecce
Bmg, occiderit PMF 6 animam teripere est, uiuificare,
contrarium eius, carni animam, referre est caro B, animam referet caro
PMF 7 anima R, animam PMF 8 ereptam MF 11 obradiant C
15 in (prius) om. Gel 17 super (alt.) om. P (supte 8. u.R) 24 neruos scripsi:
spiritum PMF in uos carnes FC, UOB in carnes PM et circumdabo
in uobis PMFBet om. B3, in om. Gel 25 cutem-uobis om. F
sunt eis carnes et spiritus in eis non erat. et ait ad
me: propheta ad spiritum, fili hominis, propheta et
dices ad spiritum: haec dicit dominus Adonai: a quatuor
uentis ueni, spiritus, et spira in istis interemptis,
et uiuant. et prophetaui ad spiritum, sicut praecepit
mihi, et introiit in ea spiritus et uixerunt et constiterunt
super pedes suos ualentia magna satis. et ait ad
me: fili hominis, ossa ista omnis domus Israhel est.
ipsi dicunt: exaruerunt ossa nostra et periit spes
nostra, auulsi sumus in eis. propterea propheta ad
eos: ecce ego patefacio sepulcra uestra et eueham
uos de sepulcris uestris, populus meus, et inducam
uos in terram Israhel et cognoscetis, quod ego dominus
aperuerim sepulcra uestra et eduxerim uos de
sepulcris uestris, populus meus, et dabo uobis spiritum
et uiuetis et requiescetis in terra uestra et
cognoscetis, quod ego dominus locutus sim et fecerim,
dicit dominus.
Hanc quoque praedicationem scio, qualiter concutiant
in allegoriae argumentationem, quia dicendo ossa ista omnis
domus est Israhel imaginem ea fecerit Israhelis et a propria
condicione transtulerit; atque ita figuratam esse, non
ueram resurrectionis praedicationem. statum enim Iudaeorum
deformari quodammodo emortuum et exaridum et dispersum
in campo orbis. itaque et imaginem resurrectionis in illum
allegorizari, quia recolligi habeat et recompingi os ad os, id
est tribus ad tribum et populus ad populum, et recorporari
carnibus facultatum et neruis regni atque ita de sepulcris,
id est de habitaculis captiuitatis tristissimis atque teterrimis,
C 7 constiterunt FC, steterant PM 10 et
periit spes nostra om. P (add. B in mg. ex Hirsaugiensi) 15 apenierim
C, aperui PMF 17 requiescitis BS 18 eim P, sum MF
22 eat israhel PM, israhelis est F (cf. 68, 21), Iarael est Gel 29 carnibos
MFBmg, carnis P facultatum Bmg, facultatem PMF et om. P
sua Iudaea. et quid post haec? morientur sine dubio. et quid
post mortem? nulla, opinor, resuscitatio, si non haec erit
ipsa, quae Ezechieli reuelatur. sed enim et alias praedicatur
resurrectio. ergo et haec erit, et temere M statum eam Iudaicarum
rerum conuertunt. aut si alia est illa quam defendimus, nihil
mea interest, dum sit et corporum resurrectio, sicut et rerum
Iudaicarum. denique hoc ipso, quod recidiuatus Iudaici status de
recorporatione et redanimatione ossuum figuratur, id quoque
euenturum ossibus probatur. non enim posset de ossibus figura
componi, si non id ipsum et ossibus euenturum esset. nam
etsi figmentum ueritatis in imagine est, imago ipsa in ueritate
est sui. necesse est esse prius sibi, quo alii configuretur. de
uacuo similitudo non competit, de nullo parabola non conuenit.
ita oportebit ossuum quoque credi reuiscerationem et respirationem,
qualis dicitur, de qua possit exprimi Iudaicarum
rerum reformatio, qualis adfingitur. sed magis religiosum est
ueritatem de suae t ueritate simplicitatis defendi, quam sensus
diuinae propositionis expostulat. si enim ad res Iudaicas
spectaret haec uisio, statim reuelato situ ossuum subiecisset:
ossa ista omnis domus Israhelis est, et cetera deinceps.
at cum ostensis ossibus de propria spe eorum quid obloquitur.
nondum nominato Israhele, et fidem temptat prophetae: fili
hominis, si uiuent ossa haec? ut et ille responderet:
domine, tu scis. non utique deus prophetae fidem de ea re
temptasset, quae futura non esset, quam numquam Israhel audisset,
quam credi non oporteret. sed quoniam praedicabatur
quidem resurrectio mortuorum, Israhel uero pro sua
PMF, respirare Pam 3 resurrectio F 5 aut haec IUfl
9 readunatione C ossium R 15 oasium R 18 de auae ueritate
simplicitatis PMF, de sua simplicitate et auctoritate B, de suae auctoritate
simplicitatis Pam: ego rescribi uelim: de suae simplicitatis ueritate
ceteris (quam—expostulat) ut interpretamento deletis 20 ossium R
22 qui Pam 23 et om. P 24 ossa thaeCj B, ossa PMF
sepulturae desperabat resurrectionem uel non in eam potius
animum dirigebat sed in circumstantias suas, idcirco deus
et prophetam, qua et ipsum dubium, praestruxit ad constantiam
praedicationis reuelato ordine resurrectionis et populo
id credendum mandauit, quod prophetae reuelauit. ipsos dicens
esse ossa quae erant resurrectura, qui non credebant resurrectura.
denique in clausula: et cognoscetis, inquit, quod ego
dominus locutus sim et fecerim, id utique facturus, quod
fuerat locutus; ceterum non id facturus, quod locutus, si
aliter facturus quam locutus.
Plane, si et populus allegorice mussitaret ossa sua
arefacta et spem suam perditam, dispersionis exitum querulus-
Ius, merito uideretur et deus figuratam desperationem figurata
promissione consolatus. sed cum dispersionis quidem iniuria
nondum populo accidisset, resurrectionis uero spes apud illum
saepissime cecinisset, manifestus est de corporum interitu
labefactans fiduciam resurrectionis. ita et deus eam restruebat
fidem, quam populus destruebat. quamquam et si aliqua praesentium
rerum tunc conflictatione haerebat Israhel, non idcirco
in parabola accipienda esset reuelationis intentio sed in testationem
resurrectionis, ut in illam spem erigeret illos, aeternae
scilicet salutis et necessarioris restitutionis, et auerteret a
respectu praesentium rerum. ad hoc enim et alii prophetae:
exibitis — de sepulcris- uelut uituli de uinculis soluti et
conculcabitis inimicos, et rursus: gaudebit cor uestrum,
et ossa uestra uelut herba orientur, quia et herba de
MF, quia P (corr. m. 1 in quasi), quasi R uulgo 8 cognoscentea
F 10 facturus Lquam locutus, B, facturus PMF 12 musitaret
PM 13 exitum PMF, exitu Gel (prob. Eng) 15 consulatus M
17 cecinisset PMF (cf. 49, 12\', cecidisset Gel <et) manifestus Rig
18 resurrectionis, ita Rig restruebat PMFRXB, restituebat R3GN
20 haerebat PMF, maerebat Gel Israel R. israheli PMF 24 alibi
R3 prophetae Rig: prophetes PMF 26 rursum Gel 27 uelut
herba Bmg, uelociter PMF
proprie in Israhelis statum resurgentium ossuum imago contenditur,
cur etiam non Israheli tantummodo uerum et omnibus
gentibus eadem spes adnuntiatur et recorporandarum et redanimandarum
reliquiarum et de sepulcris exsuscitandorum mortuorum?
de omnibus enim dictum est: uiuent mortui, exurgent
de sepulcris: ros enim, qui a te, medela ossibus
eorum. item alibi: ueniet adorare omnis caro in conspectu
meo, dicit dominus. quando? cum praeterire coeperit
habitus mundi huius. supra enim: quemadmodum caelum
nouum et terra noua, quae ego facio, in conspectu
meo, dicit dominus, ita stabit semen uestrum. tunc
ergo et quod subicit implebitur: et exibunt, utique de sepulcris,
et uidebunt artus eorum, qui impie egerunt,
quoniam uermis illorum non decidet et ignis illorum
non extinguetur, et erit satis conspectui omni carni,
scilicet quae resuscitata et egressa de sepulcris dominum pro
hac gratia adorabit.
Sed ne solummodo eorum corporum resurrectio uidea-I
tur praedicari, quae sepulcris demandantur, habes scriptum:
et mandabo piscibus maris et eructabunt ossa, quae
sunt comesta, et faciam compaginem ad compaginem
et os ad o s. ergo, inquis, et pisces resuscitabuntur et cete-I
rae bestiae et alites carniuorae, ut uomant quos comederunt,
quia et apud Moysen legis exquiri sanguinem de omnibus
bestiis? non utique. sed idcirco nominantur bestiae et pisces,
in redibitionem carnis et sanguinis, quo magis exprimatur
21] ?? (cf. Apoc. 20, 13) RF 5 exsuscitandorum MFGel: excitandorum P 6 exurgent
PMF, (et) exurgent R uulgo 7 qui a te PMF, qui a te (est)
Gel medela (eet> Pam 9 meo Gel: domini eo PMF 11 nouum
om. MF 13 subicit Gel: suum dicit PMF 15 illorum MF, eorum P
ttulgo 16 erit satis PMF, erunt Gel reliqui 21 eructuabunt F
22 faciam Bmg, facient PMF 24 uomant PMFB1, reuomant Bs uuigo
27 redibitionem PMF, redibitione Gel
exactio edicitur. puto autem huius quoque diuinae potestatis
documentum idoneum Ionam, cum incorruptus utramque
substantiam, carnem atque animam, de aluo piscis euoluitur,
— et utique triduo concoquendae carni (tam) uiscera ceti suffecissent
quam capulum, quam sepulcrum, quam senium requietae
atque conditae alicuius sepulturae, — saluo eo, quod et bestia
feros in Christianum uel maxime nomen homines uel ipsos
etiam iniquitatis angelos figurauit, de quibus sanguis exigetur
per ultionem pensandam. quis ergo discendi magis adfinis
quam praesumendi et credendi diligentior quam contendendi
et diuinae potius sapientiae religiosus quam suae libidinosus,
audiens aliquid a deo destinatum in carnes et cutes et neruos
et ossa, aliud quid haec comm.entabitur, quasi non in hominem
destinetur quod in istas substantias praedicatur? aut
enim nihil in hominem destinatur, non liberalitas regni, non
seueritas iudicii, non quodcumque est resurrectio, aut si in
hominem destinatur, necesse est in eas substantias destinetur,
ex quibus homo structus est, in quem destinatur. illud etiam
de argutissimis istis demutatoribus ossuum et carnium et
neruorum et sepulcrorum requiro, cur, si quando in animam
quid pronuntiatur, nihil aliud animam interpretantur nec transfingunt
eam in alterius rei argumentum, cum uero in aliquam
speciem corporalem quid edicitur, omnia potius adseuerant
quam quod nominatur? si corporalia parabolae, ergo et animalia,
si non et animalia, ergo nec corporalia. tam enim corpus
homo quam et anima; ut non possit altera species admittere
aenigmata, altera excludere.
MF, utraque substantia P 4 carnem atque
animam MF, carne atque anima P piscis M (bestiae s. u. a
m. 2) euomitur Lat 5 parenthesin indicaui utique P, utrique
MF triduo P, triduum MF tam addidi 7 conditae (o condiendi
uerbo scilicet) PMF, reconditae Gel reliqui bestia scripsi: bestias
PMF 8 hominis PR1 13 carne sed M 20 ossium S 22 transfingunt
PMF, transfigunt R, transfigurant Gel
Satis haec de prophetico instrumento. ad euangelia
nunc prouoco, hic quoque occursurus prius eidem astutiae
eorum, qui proinde et dominum omnia in parabolis pronuntiasse
contendunt, quia scriptum sit: haec omnia locutus
est Iesus in parabolis et sine parabola non loquebatur
ad illos, scilicet ad Iudaeos. nam et discipuli: quare, aiunt,
in parabolis loqueris? et dominus: propterea in parabolis
loquor ad eos, ut uidentes non uideant et audien
tes non audiant, secundum Esaiam. quodsi ad Iudaeos in
parabolis, iam non ad omnes; si (non) ad omnes in parabolis,
iam non semper nec omnia parabolae, sed quaedam, cum ad
quosdam, ad quosdam autem, dum ad ludaeos; nonnumquam
plane et ad discipulos. sed quomodo referat scriptura considera:
dicebat autem et parabolam ad eos. ergo et non
parabolam dicebat, quia non notaretur, cum parabolam loquebatur,
si ita semper loquebatur. et tamen nullam parabolam
non aut ab ipso inuenias edissertatam, ut de seminatore in
uerbi administrationem, aut a commentatore euangelii praeluminatam,
ut iudicis superbi et uiduae instantis ad perseuerantiam
orationis, aut ultro coniectandam, ut arboris fici
dilatae in spem ad instar Iudaicae infructuositatis. quodsi
nec parabolae obumbrant euangelii lucem, tanto abest, ut
sententiae et definitiones, quarum aperta natura est, aliter
quam sonant sapiant. definitionibus autem et sententiis dominus
edicit siue iudicium siue regnum dei sine resurrectionem.
tolerabilius erit, inquit, Tyro et Sidoni in die
iudicii, et: dicite illis, quod adpropinquauerit regnum
dei, et: retribuetur tibi in resurrectione iustorum. si
Matth. 13, 14; Es. 6, 9. 14J Luc. 18, 9. 17J cf. Matth. 13, 18-23.
19J cf. Luc. 18, 1-5. 20J cf. Luc. 13, 6-9. 26] Matth. 11, 24.
271 Matth. 10, 7. 28] Luc. 14, 14. MF, estP uulgo 6 ad iudaeos MF, iudaeos P uulgo 10 non (alt.)
add.RS 11 etadquosdam Gel 13 scriptura om. F 14 parabolam om. Gel
17 edissertatam H3, edisseratam PMFR1 edissertam C 18 administrationem
PMF, administratione R uulgo 26 sydoni F, sidone M, sydon et P
resurrectionis, ut nihil eorum in parabolam comprimi possit,
nec ea in parabolas compellantur, quae ad dispositionem et
transactionem regni et passionem iudicii et resurrectionis
praedicantur; atque ita corporalia defendentur ut corporalibus
destinata, id est non spiritalia, quia non figurata. nam et
ideo praestruximus tam corpus animae quam et carnis obnoxium
esse mercedibus pro communi operatione pensandis, ne
corporalitas animae occasionem subministrans figurarum corporalitatem
carnis excludat, cum utramque participem et regni
et iudicii et resurrectionis oporteat credi. et nunc eo pergimus,
uti corporalitatem carnalem proprie demonstremus a domino
significari in omni resurrectionis mentione, salua animali, quam
et ipsam pauci receperunt.
In primis cum ad hoc uenisse se dicit, uti quod periit
saluum faciat, quid dicis perisse? hominem sine dubio. totumne
an ex parte? utique totum, siquidem transgressio, quae perditionis
humanae causa est, tam animae instinctu ex concupiscentia
quam et carnis actu ex degustatione commissa totum
hominem elogio transgressionis inscripsit atque exinde merito
perditionis impleuit. totus itaque saluus fiet qui perit totus
delinquendo. nisi si et ouis illa sine corpore amittitur et sine
corpore reuocatur. nam si caro quoque eius cum anima, quod
pecus totum est, humeris boni pastoris aduehitur, ex utraque
utique substantia restituendi hominis exemplum est. aut quam
indignum deo, dimidium hominem redigere in salutem, paene
PM (corr. e in a m. 2), absoluta F Gel reliqui 3 dispositionem
MFGR3, dispensationem P Ri 4 transactionem regni et paasionem
iudicii scripsi: transactionem et passionem regni iudicii PMF
5 defendantor M (m. 2) N Rig 7 praestrinximus PR1 8 pensandus P
(corr. B) M Icorr. m. I) 13 animalie M (litt. s eras.) 18 causae P
(corr. B) M (corr. m. 1) 21 perit PMF, periit Gel 22 delinquendo
totUB Gel 23 nisi P (del. ni B)
indulgentia uindicetur. diabolus ualidior in hominis iniuriam
intellegetur, totum eum elidens? deus infirmior renuntiabitur,
non totum eum releuans? atquin et apostolus suggerit,
ubi delictum abundauerit, illic gratiam superabundasse. quomodo
denique saluus habebitur qui poterit et perditus dici?
carne scilicet perditus; [anima uero saluus] nisi quod iam
et anima in perdito constituatur necesse est, ut salua effici
possit; id enim saluum effici oportebit, quod perditum fuerit.
porro autem recipimus animae inmortalitatem, ut perdita non
in interitum credatur sed in supplicium. id est in gehennam.
et si ita est, iam non animam spectabit salus, saluam scilicet
sua natura per inmortalitatem, sed carnem potius, quam interibilem
constat apud omnes. aut si et anima interibilis, id est
non inmortalis, quod et caro, iam et carni forma illa ex aequo
proficere debebit proinde mortali et interibili, qua id quod
perit saluum facturus est dominus. nolo nunc contentioso
fune deducere, hac an illac hominem perditio depostulet. dum
utrimque eum salus destinet in ambas substantias peraequata.
ecce enim ex quacumque substantia hominem perisse praesumpseris,
ex altera non perit. saluus ergo erit iam ex qua non
perit et saluus nihilominus fiet ex qua perit, habes totius
hominis restitutionem, dum et quodcumque eius perit saluum
facturus est dominus et quodcumque non perit utique non
erit perditurus. quia ultra de utriusque substantiae securitate
dubitabit, cum altera salutem consecutura sit, altera amissura
lacunam signaui: quam censuram humanam (cf. p. 45, 12) uel simile
aliquid intercidisse uidetur 2 ualentior JR3 (tacet tmdt) 3 renuntiabitur
(in hominis salutem) fort. 3 intellegetur Eng: intellegitur
PMF 4 atqui R 6 perditus Ldicij B, perditus PMF 7 anima
uero salous seclusi 10 animae om. P (add. R ex Hirsaugiensi) non
om. F 16 qua MF, quia P uulgo 18 illa F 19 utrimque Rl mg
(ex Hirsaugietisi), utrumque PMF 26 alterutra P sit Laltera amissura
eam non sit, B, sit PMF
ego dicens ueni. non ut meam, sed ut patris, qui me
misit, faciam uoluntatem. quam? oro te. ut omne, quod
dedit mihi, non perdam ex eo quicquam sed resuscitem
illud nouissima die. quid a patre christus acceperat.
nisi quod et induerat? hominem sine dubio, carnis animaeque
texturam. neutrum ergo eorum, quae accepit, perire patietur,
immo nec quicquam utriusque, immo nec modicum. quodsi
modicum caro, ergo nec carnem, quia nec modicum. [nec
quicquam, quia nec quicquam] atquin si non et carnem resuscitabit
nouissima die, iam non modicum patietur perire de
homine, sed pro tanta dixerim parte prope totum. ingerens
amplius: hoc est patris uoluntas, ut omnis, qui aspicit
filium et credit in eum, habeat uitam aeternam et
suscitem illum nouissimo die plenitudinem extruit resurrectionis.
distribuit enim utrique substantiae per officia propria
mercedem salutis, et carni, per quam filius aspiciebatur,
et animae, per quam credebatur. ergo, dices, illis erit promissa
res, a quibus Christus uidebatur. sit plane ita, ut et ad nos
eadem spes inde manauerit. nam si uidentibus et idcirco
credentibus fructuosa tunc fuerunt opera carnis atque animae,
multo magis nobis. feliciores enim qui non uident et
credent; quando, et si illis negaretur carnis resurrectio.
certe felicioribus competisset. quomodo autem felices, si ex
parte perituri?
(hoc est: edicto) rem scripsi: sensum rei PMF 5 nouissima
MF, in nouissima P utdgo 9 nec—quicquam seclusi: nec quicquam
MFB, nec quicquam, quia nec quicquam PC 10 atqui B 13 hoc PMF,
haec Gel 15 nouissimo MF, nouissima P uulgo 16 distruit P (corr.
R) propria Bcripsi: propriam PMF, priora Gel 17 filius MF, filius
hominis P 21 fuerint C 22 enim PMF, enim, inquit C uident
PMF, uiderunt Gel 23 credent PMF, credunt Gel 24 autem scripsi:
enim PMF
Sed et praecipit eum potius timendum, qui et corpus
et animam occidat in gehennam, id est dominum solum, non
qui corpus occidant, animae autem nihil nocere possint, id
est humanas potestates. adeo hic et anima inmortalis natura
recognoscitur, quae non possit occidi ab hominibus, et carnis
esse mortalitatem, cuius sit occisio, atque ita resurrectionem
quoque mortuorum carnis esse, quae in gehennam nisi resuscitata
non poterit occidi. sed quoniam et hic de interpretatione
corporis [questio cauillatur, ego corpus hominis non aliud
intellego quam omnem istam struem carnis. quoquo genere
materiarum concinnatur atque uariatur, quod uidetur, quod
tenetur, quod denique ab hominibus occiditur. sic et parietis
corpus non aliud admittam quam caementa, quam saxa, quam
lateres. si quis arcanum aliquod corpus inducit, ostendat
reuelet probet ipsum etiam esse, quod occidatur ab homine.
et de illo erit dictum. item si animae corpus opponitur. uacabit
astutia. cum enim utrumque proponitur, corpus atque animam,
occidi in gehennam, distinguitur corpus ab anima, et relinquitur
corpus intellegi id, quod in promptu sit, caro scilicet,
quae sicut occidetur in gehennam. si non magis a deo timuerit
occidi, ita et uiuificabitur in uitam aeternam, si maluerit ab
hominibus potius interfici. proinde si quis occisionem carnis
atque animae in gehennam ad interitum et finem utriusque
substantiae adripiet, non ad supplicium, quasi consumendarum,
non quasi puniendarum, recordetur ignem gehennae aeternum
praedicari in poenam aeternam, et inde aeternitatem occisionis
agnoscat, propterea humanae ut temporali praetimendam. tunc
et aeternas substantias credet, quarum aeterna sit occisio in
poenam. certe cum post resurrectionem corpus cum anima
MF. corpus P uulgo 9 quaestio seclusi 10 intellego
scripsi: iutellegalll PMF 15 etiam esse MF, esse etiam Puulgo
16 opponit Gel 19 corpus intellegi scripsi: corpus intellige PMF,
intellegi corpus Gel reliqui
carnali resurrectione et de aeterna occisione. absurdissimum
alioquin, si idcirco resuscitata caro occidetur in gehennam,
uti finiatur, quod et non resuscitata pateretur. in hoc scilicet
reficietur, ne sit cui non esse iam euenit. eidem nos spei
fulciens passerum quoque subiungit exemplum, quod ex duobus
non cadat alter in terram sine dei uoluntate, ut et carnem,
quae ceciderit in terram, proinde credas et resurgere posse
per eiusdem dei uoluntatem. nam et si passeribus hoc non
licet, sed nos multis passeribus antestamus eo, quod cadentes
resurgamus, quorum denique capillos capitis omnes numeratos
adfirmans saluos utique repromittit. perituros enim quae ratio
in numerum redegisset? nisi quia hoc est: ut omne, quod
pater mihi dedit, non perdam ex eo quicquam, id est
nec capillum, sicut nec oculum nec dentem. ceterum unde
erit fletus et dentium frendor, nisi ex oculis et ex dentibus?
occiso scilicet etiam corpore in gehennam et detruso in tenebras
exteriores, quae oculorum proprie tormenta sunt. si quis
in nuptiis minus dignis operibus fuerit indutus, constringendus
statim manibus et pedibus, utpote qui cum corpore
(re)surrexerit sic ergo et recumbere ipsum in dei regno et sedere
in thronis Christi et adsistere ad dexteram tunc uel sinistram et
edere de ligno uitae corporalis dispositionis fidelissima indicia sunt.
Videamus nunc, an et Saducaeorum uersutiam elidens
nostram magis sententiam erexerit. causa, opinor, quaestionis
fuit destructio resurrectionis, siquidem Saducaei neque animae
neque carnis admittunt salutem et ideo, ex qua uel maxime
13j Ioh. 6, 39. 15] cf. Matth. 8, 12. 181 cf. Mattb. 25, 30. 19] cf.
Matth. 22, 11. 23] cf. Apoc. 2, 7. PMF, habeat <a dao) Gel reliqui 3 occidetur MF, occidatur
Puulgo 5 nos spei PMF, spei nos R 7 alter PMF, unus C
16 ex (alt.) om. Gel 18 proprie Bcripsi: propria PMF tormenta
sunt PM, sunt tormenta FR 19 opertibus fort. (opertus — evSojia)
21 (re)surrelerit scripsi: surrexerit PM, surreiit F 22 ad dexteram tunc
PM, tunc ad deiteram FR 25 erexit F 27 ex quo uel maxime spes Gel
problemati suo accommodauerunt, de carnis scilicet obtentu
nupturae necne post resun-ectionem, sub eius mulieris persona,
quae septem fratribus nupta in dubio haberetur, cui eorum
restitueretur. porro seruentur sensus tam quaestionis quam
responsionis, et controuersiae occursum est. si enim Saducaei
quidem respuebant resurrectionem, dominus autem eam confirmabat,
et scripturarum ignaros increpans, earum scilicet quae
resurrectionem praedicassent, et uirtutis dei incredulos, idoneae
utique mortuis resuscitandis, postremo subiciens: quoniam
autem mortui resurgant, sine dubio et confirmando
esse quod negabatur, id est resurrectionem mortuorum apud
deum uiuorum, talem quoque eam confirmabat esse, qualis
negabatur, utriusque scilicet substantiae humanae. neque enim,
si nupturos tunc negauit, ideo nec resurrecturos demonstrauit.
atquin filios resurrectionis appellat, ut per eam quodammodo
nasci habentes, post quam non nubent, t sed resuscitati.
similes enim erunt angelis, qua non nupturi, quia nec
morituri, sed (et) qua transituri in statum angelicum per indumentum
illud incorruptibilitatis, per substantiae, resuscitatae
tamen, demutationem. ceterum nec quaereretur nupturi siue
morituri necne rursus essemus, si non eius uel maxime substantiae
restitutio in dubium uocaretur, quae proprie et morte
et nuptiis fungitur, id est carnis. habes igitur dominum
confirmantem aduersus haereticos Iudaeorum, quod et nunc
negatur apud Saducaeos Christianorum, solidam resurrectionem.
10] Luc. 20, 37. 13] cf. Matth. 22, 32. 16] cf. Luc. 20, 36. 18] Luc.
20,36. Gel 7 confirmabat C, confirmat PMF 8 ignaros <eos)
ł"ort. 10 quoniam B, quam PMF 13 deum C, dominum PMF
15 negauit Ra, negabit PMFR1 demonatrauit R3, demonstrabit PMFR1
16 atqui R appellat ut PMF, appellauit C 17 scilicet reeuscitati
fort. nubent, sed resuscitati similes [enim] erunt angelis Eng 19 et
add. Iun 21 nec PMF, ne Gel 23 in dubium R3, in deum PMFRt
Sic et si carnem ait nihil prodesse, ex materia dicti
dirigendus est sensus. nam quia durum et intolerabilem existimauerunt
sermonem eius, quasi uere carnem suam illis edendam
determinasset, ut in spiritum disponeret statum salutis.
praemisit: spiritus est qui uiuificat atque ita subiunxit:
caro nihil prodest, sed ad uiuificandum scilicet. exequitur
etiam, quid uelit intellegi spiritum: uerba. quae locutus
sum uobis, spiritus sunt, uita sunt, sicut et supra: qui
audit sermones meos et credit in eum, qui me misit,
habet uitam aeternam et in iudicium non ueniet sed
transiet de morte ad uitam. itaque sermonem constituens
uiuificatorem, quia spiritus et uita sermo, eundem etiam carnem
suam dixit, quia et sermo caro erat factus, proinde in causam
uitae adpetendus et deuorandus auditu et ruminandus intellectu
et fide digerendus. nam et paulo ante carnem suam panem quoque
caelestem pronuntiarat, urguens usquequaque per allegoriam
necessariorum pabulorum memoriam patrum, qui panes
et carnes Aegyptiorum praeuerterant diuinae uocationi. igitur
conuersus ad recogitatus illorum, quia senserat dispargendos,
caro, ait, nihil prodest. quid hoc ad destruendam carnis
resurrectionem, quasi non liceat esse aliquid, quod etsi nihil
prosit, aliud tamen ei prodesse possit? spiritus prodest; uiuificat
enim. caro nihil prodest; mortificatur enim. itaque secundum
nos magis collocauit utriusque propositionem. ostendens
enim, quid prosit et quid non prosit, pariter inluminauit, quid
cui prosit, spiritum scilicet carni, mortificatae uiuificatorem.
ueniet enim hora, inquit, cum mortui audient uocem
filii dei et qui audierint uiuent. quid mortuum nisi
6, 64. 8] Ioh. 5, 24. 15] cf. Ioh. 6, 51. 16] cf. Ioh. 6, 31.
20] Ioh. 6, 63. 27] Ioh. 5, 15. Gel: licet si PMF 6 sed ad PMF, ad Gel reliqui
10 uenit F 11 transiet PMF, transibit Gel 15 dirigendus P
19 dispargendos PM,, dispergendos F 21 etsi PM, si F 26 carni,
mortificatae Eng: carni mortificatae uulgo
merito carnem resuscitaturus, quod factus est ipse, et
ex morte, quam passus est ipse, et ex sepulcro, quo inlatus
est ipse. denique cum dicit: ne miremini, quod ueniet
hora, in qua omnes, qui in monumentis sunt. audient
uocem filii dei et procedent qui bona fecerunt in
uitae resurrectionem. qui mala in resurrectionem
iudicii, nemo iam poterit aliud mortuos interpretari. qui
sint in monumentis, nisi corpora et carnem, quia nec ipsa
monumenta aliud quam cadauerum stabula. siquidem et
ipsi homines ueteres, id est peccatores. id est mortui per
ignorantiam dei, quos monumenta intellegendos argumentantur
haeretici. de monumentis processuri in iudicium aperte
praedicantur. ceterum quomodo de monumentis monumenta
procedent?
Post dicta domini facta etiam eius quid sapere credamus,
de capulis de sepulcris mortuos resuscitantis? cui rei
istud? si ad simplicem ostentationem potestatis aut ad prae-!
sentem gratiam redanimationis, non adeo magnum illi denuo
morituros suscitare. enimuero si ad fidem potius sequestrandam
futurae resurrectionis. ergo et illa corporalis praescribitur de
documenti sui forma. nec sustinebo dicentes idcirco tunc
resurrectionem animae soli destinatam in carnem quoque praecucurrisse,
quia non potuisset aliter ostendi resurrectio animae
inuisibilis nisi per uisibilis substantiae resuscitationem. male
deum norunt qui non putant illum posse quod non putant;
et tamen sciunt potuisse, si instrumentum Iohannis norunt.
qui enim animas adhuc solas martyrum sub altari quiescentes
conspectui subdidit, posset utique et resurgentes oculis
Apoc. 6, 9. P 3 est om. F et ex—ipse om. P (add. R ex Hirsaugiensi)
5 omnis M 6 filii dei uocem F 16 eius etiam F 17 resuscitantis R.
resuacitatis F, resuscitandis 1JM 20 suscitare Pam: sascitari PMF
28 procucurrisse fort.
fallacia solummodo infirmum, ne aliter documenta praemisisse
quam rem disposuisse uideatur, immo ne, si exemplum resurrectionis
sine carne non ualuit inducere, multo magis plenitudinem
exempli [in eadem substantia] exhibere non possit.
nullum uero exemplum maius est eo, cuius exemplum est.
maius est autem, si animae cum corpore resuscitabuntur in
documentum sine corpore resurgendi, ut tota hominis salus
dimidiae patrocinaretur, quando exemplorum condicio illud
potius expeteret, quod minus haberetur, animae dico solius
resurrectionm, uelut gustum carnis etiam resurrecturae suo
in tempore. atque adeo, secundum nostram uero aestimationem,
exempla illa mortuorum a domino suscitatorum commendabant
quidem et carnis et animae resurrectionem, ne
cui substantiae negaretur hoc donum, qua tamen exempla, eo
minus aliquid edebant. non enim in gloriam nec in incorruptibilitatem
sed in mortem aliam suscitabantur.
Quam Christus ediderit resurrectionem, apostolica quoque
instrumenta testantur. nam et apostolis nullum aliud negotium
fuit, dumtaxat apud Israhelem. quam ueteris testamenti resignandi
et noui consignandi et potius iam dei in Christo contionandi. ita et
de resurrectione nihil noui intulerunt, nisi quod et ipsam in
gloriam Christi adnuntiabant, de cetero simplici et nota iam
fide receptam sine ulla qualitatis quaestione, solis refragantibus
Saducaeis. adeo facilius fuit negari in totum mortuorum
resurrectionem quam aliter intellegi. habes Paulum apud summos
sacerdotes sub tribuno inter Saducaeos et Pharisaeos
seclusi 6 exemplum est om. P (add. R ex
HirsGugienn) 12 sic dutinxit Eng (uero = saltem, ut uidetur): ueri
aestimationem Leopoldus, ueritatem Bmg; ego olim uolui rescribi: atque
adeo (in) uero secundum nostram aestimationem 15 qua Oehlerus:
quae PMF 16 in gloriam id est in angelicae naturae splendorem
18 aliter distinxi capita: suacitabantur quam ediderit Christus. 39. Resurrectionem
uulgo Christus ediderit MF, ediderit Christus P uulgo
22 intnlerant C, intulerant PMF 27 tribus Gel
sum, filius Pharisaeorum, de spe nunc et de resurrectione
iudicor apud uos, utique communi, ne, quia iam
transgressor legis uidebatur, de praecipuo fidei totius articulo.
id est de resurrectione, ad Saducaeos sapere existimaretur.
ita quam nolebat uideri rescindere fidem resurrectionis utique
confirmabat secundum Pharisaeos, respuens negatores eius,
Saducaeos. proinde et apud Agrippam nihil se ait proferre
citra quam prophetae adnuntiassent. ergo seruabat resurrectionem
quoque, qualem prophetae adnuntiarant. nam et de
resurrectione mortuorum apud Moysen scriptum commemorans
corporalem eam norat, in qua scilicet sanguis hominis exquiri
habebit. itaque talem praedicabat, qualem et Pharisaei susceperant
et dominus ipse defenderat et Saducaei, ne talem quoque
crederent, in totum esse noluerant. sed nec Athenienses
aliam intellexerant a Paulo portendi. denique inqiserant, non
inrisuri omnino, si animae solius restitutionem ab eo audissent;
suscepissent enim uernaculae suae philosophiae frequentiorem
praesumptionem. at ubi iam nationes praeconium resurrectionis
inauditae retro ipsa nouitate concussit et digna incredulitas
rei tantae quaestionibus fidem torquere coepit, tunc
et apostolus per totum paene instrumentum fidem huius spei
corroborare curauit, et esse eam ostendens et nondum transactam
et. de quo magis quaerebatur, corporalem et, quod
insuper dubitabatur, non aliter corporalem.
Nihil autem mirum, si et ex ipsius instrumento captantur
argumenta, cum oporteat haereses esse; quae esse non
possent, si non et perperam scripturae intellegi possent. nactae
denique haereses duos homines ab apostolo editos, interiorem,
9, 5. 16J cf. Act. 17, 32. 27J cf. I Cor. 11, 19. 29J cf. II Cor. 4, 16. Gel: communi quia PMF, communione qua Bmg
15 nec om. P (add. R ex Hirsaugiensi) 19 ubi iam MF, ubi Pitulgo
20 digne (= iure, begreiflicherweise) susp. Eng 21 torquere MFGel:
extorquere P 26 captantur lJIF, captentur P uulgo 28 nactae Gel:
natae PMF
animae, id est interiori homini, exitium uero carni, id est
exteriori adiudicauerunt, quia scriptum sit Corinthiis: nam
etsi homo noster exterior corrumpitur, sed interior
renouatur die et die. porro nec anima per semetipsam
homo, quae figmento iam homini appellato postea inserta est,
nec caro sine anima homo, quae post exilium animae cadauer
inscribitur. ita uocabulum homo consertarum substantiarum
duarum quodammodo fibula est, sub quo uocabulo non possunt
esse nisi cohaerentes. porro apostolus interiorem hominem
non tam animam quam mentem atque animum intellegi
mauult, id est non substantiam ipsam, sed substantiae saporem.
siquidem Ephesiis scribens in interiorem hominem
habitare Christum, sensibus utique intimandum dominum
significauit. denique adiunxit: per fidem et in cordibus
uestris et in dilectione, fidem quidem et dilectionem non
substantiua animae ponens sed conceptiua, in cordibus autem
dicens, quae substantiua sunt carnis, iam et ipsum interiorem
hominem carni deputauit, quem in corde constituit.
inspice nunc, quomodo exteriorem quidem hominem corrumpi
allegarit, interiorem uero renouari die ac die, ne illam
corruptelam carnis adfirmes, quam ex die mortis in perpetuum
defectura patiatur, sed quam in istius uitae spatio ante mortem
et usque ad mortem uexationibus et pressuris, tormentis atque
suppliciis nominis causa experitur. nam et homo interior hic
utique renouari habebit, per suggestum spiritus proficiens fide
et disciplina die ac die, non illic, id est non post resurrectionem,
ubi non utique die ac die renouari habemus, sed
semel ad summam. de sequentibus disce: quod enim ad
3,17. 29] n Cor. 4, 17-18. F 6 homini Gel: homine PMF
7 homo om. Gel 9 fibula R3, fabula PMFR1 10 nisi om. PBl
17 ponens om. P (add. R ex Hirsaugiemi) 20. hominem quidem P
21 allegarit Gel: allegaret PMF die, ne scripsi: die. nec PMF
25 eiperitur scripsi: experietur PMF
per supergressum in supergressum aeternum
gloriae pondus perficit nobis, non intuentibus quae
uidentur, id est passiones, sed quae non uidentur, id
est mercedes. quae enim uidentur temporalia sunt,
quae uero non uidentur aeterna sunt. pressuras enim
et laesuras, quibus corrumpitur homo exterior, ut leues et
temporales, idcirco contemnendas adfirmat, praeferens mercedum
aeternarum inuisibilium et gloriae pondus in compensationem
laborum, quos hic caro patiendo corrumpitur. adeo
non illa est corruptio, quam in perpetuum carnis interitum
ad resurrectionem expellendam exteriori homini adscribunt.
sic et alibi: siquidem, ait, compatimur uti et conglorificemur:
reputo enim non dignas esse passiones
huius temporis ad futuram gloriam, quae in nos
habet reuelari. et hic minora ostendit incommoda praemiis
suis. porro si per carnem compatimur, cuius est proprie
passionibus corrumpi, eiusdem erit et quod pro compassione
promittitur. atque adeo, carni adscripturus pressurarum proprietatem,
ut et supra, dicit: cum uenissemus autem in
Macedoniam, nullam remissionem habuit caro nostra;
dehinc, ut et animae det compassionem: in omnibus,
inquit, compressi: extrinsecus pugnae, debellantes scilicet
carnem, intrinsecus timor, adflictans scilicet animam.
adeo etsi corrumpitur homo exterior, non ut amittens resurrectionem
sed ut sustinens uexationem corrumpi intellegitur,
et hoc non sine interiore. ita amborum erit etiam
om. Gel 3 perficit nobis scripsi (cr. coZ. Ip. 176, 6):
perfici a nobis PMF, perficiet nobis Gel intuentibus FR, ut tuentibus
M, tuentibus P 6 sunt om. Rig 10 patiendo caro fort. 13 uti
et R, uti ut PMF glorificamur F 19 adscripturus Oehlerw: adscribitur
ut PMFB1, adscribit 2?3 20 ut et R, mutet PMF dicit PMFy
dicat R 22 det scripsi: daret PM, om. F 25 ut om. P 26 intellegitur
R3, intellegeretur PMFRintellegetur C 27 et PMF, ex
Oehlerus erit om. F
quoque decurrant necesse est praemiorum.