Ceterum quid facient serui uel liberti fideles, item officiales sacrificantibus dominis uel patronis uel praesidibus suis adhaerentes? sed si merum quis sacrificanti tradiderit, immo si uerbo quoque aliquo sacrificio necessario adiuuerit, minister habebitur idololatriae. huius regulae memores etiam magistratibus et potestatibus officium possumus reddere secundum patriarchas et ceteros maiores, qui regibus idololatris usque ad finem idololatriae apparuerunt. hinc proxime disputatio oborta est, an seruus dei alicuius dignitatis aut potestatis administrationem capiat, si ab omni specie idololatriae intactum se aut gratia aliqua aut astutia etiam praestare possit, secundum quod et Ioseph r et Daniel mundi ab idololatria et dignitatem et potestatem administrauerunt in ornamento et purpura praefecturae totius Aegypti siue Babyloniae. cedamus itaque succedere alicui posse, ut in quoquo honore in solo honoris nomine incedat neque sacrificet neque sacrificiis auctoritatem suam accommodet, non hostias locet, non curas templorum deleget, non uectigalia eorum procuret, non spectacula edat de 1 opere A quae tum B utinam quantum sibi quidem A 2 possemus A 3 malis Gel 6 est officium A alia uera opera A 10 caeterum A sic saepius liberti Iwn: liberi AB 11 presidibus A suis om. A 12 mirum quid sacrificantis A 13 uero A aliquos ex alios quos A 15 et potestatibus om. A 18 suborta Gel 19 specif A 22 administrauerint B in ornamento et purpura praefecturae Oehlerus: in ornamento exturae A, in ornamento et purpura extitere B, et in ornamento et purpura e*titere Iwn, in ornamento praefecturae Rig 23 credamus B 24 honore ut in B 26 accomodet A ostias A temporum A 27 spectaculg dat A suo aut de publico aut edendis praesit, nihil sollemne pronuntiet uel edicat, ne iuret quidem; iam uero quae sunt potestatis, neque iudicet de capite alicuius uel pudore — feras enim de pecunia — neque damnet neque praedamnet, neminem uinciat, neminem recludat aut torqueat, si haec credibile est fieri posse.

Iam uero de solo suggestu et apparatu honoris retractandum. proprius habitus uniuscuiusque est tam ad usum quotidianum quam ad honorem et dignitatem. igitur purpura illa et aurum ceruicis ornamentum eodem more apud Aegyptios et Babylonios insignia erant dignitatis, quo more nunc praetextae uel trabeae uel palmatae et coronae aureae sacerdotum prouincialium, sed non eadem condicione. tantum enim honoris nomine conferebantur iis, qui familiaritatem regum merebantur. unde et purpurati regum uocabantur a purpura, sicut apud nos a toga candida candidati, sed non ut suggestus ille sacerdotiis quoque aut aliquibus idolorum officiis adstringeretur. nam si ita esset, utique tantae sanctitatis et constantiae uiri statim habitus inquinatos recusassent, statimque apparuisset Danielem idolis non deseruisse nec Belem nec draconem colere, quod multo postea apparuit. simplex igitur purpura illa nec iam dignitatis erat, sed ingenuitatis apud barbaros insigne. quemadmodum enim et Ioseph, qui seruus fuerat, et Daniel, qui per captivitatem statum uerterat, ciuitatem Babyloniam et Aegyptiam sunt consecuti per habitum barbaricae ingenuitatis, sic penes nos quoque fideles, si necesse fuerit, poterit et pueris praetexta concedi et puellis stola, nativitatis insignia, non potestatis, generis, non honoris, ordinis, non superstitionis. ceterum purpura uel cetera insignia dignitatum et potestatum insertae dignitati et potestatibus idololatriae ab initio dicata habent profanationis suae maculam, cum praeterea ipsis etiam 3 neque iudicia d. c. a. u. p. ferat, etiam de pecunia Iun 7 appratu A 9 ad add. in mg. A 13 conditione A 14 conferebantur Rig: con- , ferebatur AB is A, his B memorabantur A 16 candida om. A 21 poste A 22 dignitati A erat sed ingenuitatis om. A 23 quemadmodum Pam: quodammodo AB 24 statim B 25 aegyptiam Rig: aegyptum AB 26 fideli A 27 puerilis A puellis Gel: puerilis AB 4* idolis induantur praetextae et trabeae et laticlaui, fasces quoque et virgae praeferantur, et merito. nam daemonia magistratus sunt saeculi huius; unius collegii insignia fasces et purpuras gestant. quid ergo proficies, si suggestu quidem utaris, opera eius uero non administres? nemo in inmundis mundus uideri potest. tunicam si induas inquinatam per se, poterit forsitan illa non inquinari per te, sed tu per illam mundus esse non poteris. iam nunc qui de Ioseph et Daniel argumentaris, scito, non semper comparanda esse uetera et nova, rudia et polita, coepta et explicita, seruilia et liberalia. nam illi etiam condicione serui erant: tu uero nullius seruus, in quantum solius Christi, qui te etiam captiuitate saeculi liberauit, ex forma dominica agere debebis. ille dominus in humilitate et ignobilitate incessit domicilio incertus: nam filius, inquit, hominis non habet ubi caput collocet; uestitu incultus, neque enim dixisset, ecce qui teneris uestiuntur, in domibus regum sunt; uultu denique et aspectu inglorius, sicut et Esaias pronuntiauerat. si potestatis ius quoque nullum ne in suos quidem exercuit, quibus sordido ministerio functus est, si regem denique fieri conscius sui regni refugit, plenissime dedit formam suis derigendo omni fastigio et suggestu quam dignitatis quam potestatis. quis enim magis iis usus fuisset, quam dei filius? quales et quanti eum fasces producerent, qualis purpura de umeris eius floreret, quale aurum de capite radiaret, nisi gloriam saeculi alienam et sibi et suis iudicasset? igitur quam noluit, reiecit, quam reiecit, damnauit, quam damnauit, in pompa diaboli deputauit. non enim damnasset, nisi non sua: alterius autem esse non possunt, nisi diaboli, quae 14] Luc. 9, 58. 16] Matth. 11, 8. 1 induantur Lat: inquantum B, om. A 3 seculi. huius collegii Rig unius] summi Wissowa 5 in add. Rig 8 nunc qui de B, numquid A 11 conditione A seruus in quantum B, inquilinatum A 12 solus B .13 ex A, et B 14 et ignobilitate om. A domicilii Ciacconius 15 caput suum collocet Pam 18 et om. A potestatem quoque nullam B 20 regem se B 21 derigendo Iun: dirigendo AB, deiciendo uel derogando fort. fastidio A corr. quam] tam B 22 his B 26 quae ter B reiecit quam reiecit quam damnauit; damnauit A 28 possunt Wissowa: possent AB dei non sunt. tu si diaboli pompam eierasti, quicquid ex ea attigeris, id scias esse idololatrian. uel hoc te commonefaciat omnes huius saeculi potestates et dignitates non solum alienas, verum et inimicas dei esse, quod per illas aduersus dei seruos supplicia consulta sunt, per illas et poenae ad impios paratae ignorantur. sed et natiuitas et substantia tua molestae tibi sunt aduersus idololatrian. ad euitandum remedia deesse non possunt, cum et, si defuerint, supersit unicum illud, quo felicior factus non in terris magistratus, sed in caelis.

Possit in isto capitulo etiam de militia definitum uideri, quae inter dignitatem et potestatem est. at nunc de isto quaeritur, an fidelis ad militiam conuerti possit et an militia ad fidem admitti, etiam caligata uel inferior quaeque, cui non sit necessitas immolationum uel capitalium iudiciorum. non conuenit sacramento diuino et humano, signo Christi et signo diaboli, castris lucis et castris tenebrarum; non potest una anima duobus deberi, deo et Caesari. et virgam portavit Moyses, fibulam et Aaron, cingitur loro et Iohannes, agmen agit et Iesus Naue, bellauit et populus, si placet ludere. quomodo autem bellabit, immo quomodo etiam in pace militabit sine gladio, quem dominus abstulit? nam etsi adierant milites ad Iohannem et formam obseruationis acceperant, si etiam centurio crediderat, omnem postea militem dominus in Petro exarmando discinxit. nullus habitus licitus est apud nos illicito actui adscriptus.

Sed enim cum conuersatio diuinae disciplinae non factis tantum, uerum etiam uerbis periclitetur (nam sicut scriptum est, ecce homo et facta eius, ita, ex ore tuo 28] Ioh. 19, 5 (?). Matth. 12, 37. 4 inimica A 5 conuulta A 6 irrogantur Lat et prius om. A tua ex sua A molesta & ibi A 7 euitandumj reliqua in A desunt: post vocem enim euitandum pergitur de minutiloquio aristotilis e. q. s. = de anima 6 9 quod Rig 11 intra Scal 13 quoque Urs 17 portauit Gel: portabit B 18 cingitur Gel: cingetur B agit Gel: aget B 20 bellabit Iun: bellauit B immo B, iam lun 21 quem Gel: quae B 23 exarmando Gel: examinando B 27 sicut et B, et om. Gel iustificaberis), meminisse debemus etiam in uerbis quoque idololatriae incursum praecauendum aut de consuetudinis uitio aut timiditatis. deos nationum nominari lex prohibet non utique: nomina eorum pronuntiemus, quae nobis ut dicamus conuersatio extorquet. nam id plerumque dicendum est: in templo Aesculapii illum habes, et, in uico Isidis habito, et sacerdos Iouis factus est, et multa alia in hunc modum, quando et hominibus hoc genus nomina inducuntur. neque enim Saturnum honoro, si ita uocauero eum suo nomine; tam non honoro, quam Marcum, si uocauero Marcum. sed ait: nomen aliorum deorum ne commemoremini neque audiatur de tuo ore. hoc praecepit, ne deos uocemus illos. nam et in prima parte legis, non sumes, inquit, nomen domini dei tui in uano idest idolo. cecidit igitur in idololatriam qui idolum nomine dei honorauerit. quodsi deos dicendum erit, adiciendum est aliquid quo appareat, quia non ego illos deos dico. nam et scriptura deos nominat, sed adicit suos uel nationum; sicut Dauid, cum deos nominasset, ubi ait, dei autem nationum daemonia. sed hoc mihi ad sequentia magis praestructum est. ceterum consuetudinis uitium est Mehercule dicere, Medius Fidius, accedente ignorantia quorundam, qui ignorant iusiurandum esse per Herculem. porro quid erit deieratio per eos quos eierasti quam praeuaricatio fidei cum idololatria? quis enim, per quos deierat, non honorat?