Sed argumentationibus eorum adhuc retundendis opera
praebenda est, si quid de scripturis ad sententiam suam
excerpent, cetera nolentes intueri, quae et ipsa regulam seruant,
et quidem saluo unione diuinitatis et monarchiae statu
nam sicut in ueteribus nihil aliud tenent quam: ego deus
et alius praeter me non est, ita in euangelio responsionem
domini ad Philippum tuentur: ego et pater unum sumus
et: qui me uiderit, uidit et patrem et ego in patre et
pater in me. his tribus capitulis totum instrumentum utriusque
testamenti uolunt cedere, cum oporteat secundum plura
intellegi pauciora. sed proprium hoc est omnium haereticorum.
nam quia pauca sunt, quae in silua inuenire possunt, pauca
aduersus plura defendunt et posteriora aduersus priora suscipiunt.
regula autem omni rei ab initio constituta in prioribus
et in (pluribus, et in) posteriora praescribit utique et in
pauciora.
Aspice itaque, quanta praescribant tibi etiam in euangelio
ante Philippi consultationem et ante omnem argumentationem
tuam. et in primis ipsa statim praefatio Iohannis
euangelizatoris demonstrat, quid retro fuerit qui caro fieri
habebat: in principio erat sermo, et sermo erat apud
deum, et deus erat sermo; hic erat in principio apud
deum; omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum
est nihil. nam si haec non aliter accipi licet quam quomodo
scripta sunt, indubitanter alius ostenditur qui fuerit a
23J lob. 1, 1-3. om. F 5 quae om. F 6 saluo M, salua PF statu
scripai: sonatu F, sonitu PM 10 uidit PM (corr. i in e m. 2), uidet F
12 cedere JR3. credere PMFR1 13 est hoc F 14 inuenire Iun: inueniti
PMF reliqui 16 ab initio PM, semper ab initio F 17 pluribus.
etin addidi 18 pauciora Urs: paucioribus PMF utique et in paucioribus .
tecludi uult Eng, improbans quae supra addidi 23 erat uerbum P
{erasit R et superscripsit sermo)
licet et sermo deus, sed qua dei filius, non qua pater — alius
per quem omnia, alius a quo omnia. alium autem quomodo
dicamus, saepe iam edidimus: quo alium dicamus necesse est
non eundem, — (non eundem) autem non quasi separatum —:
dispositione alium, non diuisione. hic ergo caro factus est,
non ipse, cuius erat sermo. huius gloria uisa est tamquam
unici a patre, non tamquam patris. hic unicus sinum patris
disseruit. non sinum suum pater. praecedit enim: deum
nemo uidit umquam. idem et agnus dei ab Iohanne designatur,
non ipse, cuius est dictus. certe filius dei semper, sed
non ipse, cuius est filius. hoc eum Nathanahel statim sensit,
sicut et alibi Petrus: tu es filius dei. hoc et ipse recte
sensisse illos confirmat, Nathanaheli quidem respondens: quia
dixi: uide te sub ficu, ideo credis, Petrum uero beatum
adfirmans, cui non caro neque sanguis reuelasset quod [et
patrem] senserat, sed pater qui in caelis est. quo dicto utriusque
personae constituit distinctionem: et filii in terris, quem
Petrus agnouerat dei filium, et patris qui in caelis, qui Petro
reuelauerat quod [Petrus I agnouerat [dei filium Christum].
cum in templo introiit, aedem patris appellat, ut filius.
cum ad Nicodemum dicit: ita, inquit, dilexit deus mundum,
1, 29. 12] Ioh. 1, 49. 13] Matth. 16, 16. 14] Ioh. 1, 50. 15] cf.
Matth. 16, 17. 20] cf. Ioh. 2, 16. 22] Ioh. 3, 16. scripsi: alium sermonem dei alium dominum
(deum Iun) PMF 2 sermo deus scripsi: deus sermo PMF 3 alius scripsi
(bis): alium PMF 4 dicamus (loco priore) Rig: praedicamus PM (a in e
corr. m. 2) F 5 (non eundem) autem Oehlerus: parenthesin indicaui
ego 6 caro factus est PM, factus est caro FB uulgo 8 unicus Eng:
unius PMF, unus Pam sinum om. F 10 idem et agnus Urs: inde
et si agnus PMF reliqui 11 dictus scripsi (scil. agnus; dictus est =
dicitur cf. 237, 6 et 278,8): dilectus PMF 12 eum PMFB1, enim B2GN
14 Nathanaeli Gel: nathanahel PMF 15 dixi R3, dixit PMFBl 16 et
. patrem seciwst: reuelasset, — quod et patrem senserat — sed Eng, dqeradens
quae infra l. 20 seclusi 20 Fetrus seclusi dei filium Christum
seclusi 21 templo PMFB1, templum B3 uulgo 22 inquit om. Pam
crediderit non pereat, sed habeat uitam sempiternam.
et rursus: non enim misit deus filium suum in mundum,
ut iudicet mundum, sed ut saluus sit mundus per
eum; qui crediderit in illum, non iudicatur; qui non
crediderit in illum, iam iudicatus est, quia non credidit
in nomine unici filii dei. Iohannes autem, cum interrogaret
qui de Iesu, cur tingeret: pater, inquit, diligit filium
et omnia tradidit in manu eius; qui credit in filium,
habet uitam aeternam; qui non credit in filio dei,
non uidebit deum, sed ira dei manebit super eum.
quem uero Samaritidi ostendit? si Messiam, qui dicitur
Christus, filium utique se, non patrem, demonstrauit, qui et
alibi Christus, dei filius, non pater, dictus est. exinde discipulis:
meum est, inquit, ut faciam uoluntatem eius,
qui me misit, ut consummem opus eius. et ad Iudaeos
de paralytici sanitate: pater meus usque modo operatur,
et ego operor. pater et ego filius dicit. denique propter
hoc magis Iudaei illum interficere uolebant, non
tantum quod solueret sabbatum, sed quod patrem
suum deum diceret, aequans se deo. tunc ergo dicebat
ad eos: nihil filius facere potest a semetipso, nisi
uideat patrem facientem; quae enim ille facit, eadem
et filius facit. pater enim diligit filium et omnia
demonstrat illi, quae ille facit, et maiora istis opera
15] Ioh. 4, 34. 17] Ioh. 5, 17. 18] Ioh. 5, 18. 22] Ioh. 5, 19-27. RF, credidit (corr. R sec. ffirsaugiensem) M 7 cum
interrogaret qui de Iesu cur tingeret scripsi (cf. Ioh. 3, 26): cum interrogaretur
quid de Iesu contingeret PMF, cum interrogaretur quid de Iesu,
cam tingeret Eng 8 diligit Pam (cf. cap. 16): dilexit PMF 9 credit
Pam: credidit PMF 10 credit Pam: credidit PMF 12 nero om. F
15 (cibus) meus est fort. (cf. de ieiun. c. 15) 20 tantum R3, tamen
PMFR1 quod (prius) om. F 23 uiderit Pam 25 demonstrat scripsi:
demonstrauit PMF quae.-demonstrabit illi om. MP (sed in mg. haec
ex Uirsaugiensi addidit R) facit R, fecit F istis Pam: ista Jo\'
Hirsaugiensis teste Bhenano
suscitat mortuos et uiuificat, ita et filius quos uult
uiuificat. neque enim pater iudicat, sed omne iudicium
dedit filio, uti omnes honorent filium, sicut
honorant patrem. qui non honorat filium, non honorat
patrem, qui filium misit. amen, amen dico uobis.
quod qui audit sermonem (meum) et credit ei, qui me
misit, habet uitam aeternam et in iudicium non ueniet.
sed transit de morte in uitam. amen dico uobis, quod
ueniet hora, qua mortui audient uocem filii dei, et
cum audierint, uiuent. sicut enim pater habet uitam
aeternam a semetipso, ita et filio dedit uitam aeternam
habere in semetipso, et iudicium dedit illi facere
in potestate, quia filius hominis est, per carnem scilicet,
sicut et filius dei per spiritum eius. adhuc adicit: ego autem
habeo maius quam Iohannis testimonium; opera enim.
quae pater mihi dedit consummare, illa ipsa de me
testimonium perhibent, quod me pater miserit; et
qui me misit pater, ipse testimonium dixit de me.
subiungens autem: neque uocem eius audistis umquam
neque formam eius uidistis, confirmat retro non patrem.
sed filium fuisse qui uidebatur et audiebatur. denique dicit:
ego ueni in patris mei nomine, et non me recepistis.
adeo semper filius erat in dei et regis et domini omnipotentis
et altissimi nomine. interrogantibus autem quid facere
debeant respondit: ut credatis in eum, quem deus
misit. panem quoque se adfirmat, quem pater praestaret
6, 29. 27] cf. Ioh. 6, 32. scripsi: demonstrauit FHirsaugiensis pater addidi
(cf. c. 24) 2 uiuificat PM, uiuificabit F 7 sermonem <meum) Enrj:
sermonem F, sermones PMR1, sermones <meos) fipuulgo 8 uenit Cm
9 transit = transiit de uita uel morte in uitam F 11 qui audierint
Lat 13 habere om. F in a semet ipso F 14 quia PMF, qua Gei
17 illa et ipsa F 22 dicit PM, dicebat F 24 < et) omnipotentis Urs
reiecturum se, quia de caelo descendisset, non ut suam, sed
ut patris faceret uoluntatem; uoluntatem autem patris esse,
uti qui uiderit filium et crediderit in eum, uitam et resurrectionem
consequatur: neminem porro ad se uenire posse,
nisi quem pater adducat; omnem (autem,) qui a patre audisset et
didicisset, uenire ad se, non quasi patrem aliquis uiderit
adiciens et hic, ut ostenderet patris esse sermonem. per quem
docti fiant, at cum discedunt ab eo multi et apostolis suis
offert, si uelint discedere et ipsi, quid respondit Simon
Petrus? quo discedimus? uerba uitae habes, et nos
credimus, quod tu sis Christus. patrem illum esse an
patris? [Christum].
Cuius autem doctrinam dicit, ad quam mirabantur?
suam an patris? aeque ambigentibus inter se, ne ipse esset
Christus, utique non pater, sed filius: meque scitis, inquit,
unde sim; et non ueni a me ipso, sed est uerus qui
me misit, quem uos non nostis; ego noui illum, quia
apud illum sum. non dixit \'quia ipse sum\' et (ipse me
misi\' sed \'ille me misit\'. item cum misissent ad inuadendum
eum pharisaei; modicum adhuc temporis, ait, uobiscum
sum et uado ad eum, qui me misit. at ubi se negat esse
solum — sed ego, inquit, et qui me misit pater — nonne
duos demonstrat, tam duos quam inseparatos? immo totum
erat hoc quod docebat. inseparatos duos esse. siquidem et
legem proponens duorum hominum testimonium confirmantem
6J cf. lob. 6, 45. 7] Ioh. 6, 46. 11] loh. 6, 68—69. 14] cf. Ioh.
h, 20. 16] Ioh. 7, 28. 21] Ioh. 7, 33. 23] Ioh. 8, 16. addidi 10 quid PM, et quid F 11 discedimus PMF,
discedemus Pam 13 Christum seclusi, est interpretamentum uocis
illum 16 meque scitis scripsi (xdjis otBotxs): neque me scitis PMF
me
ex ueque, ut uid.), atque me scitis Iura, neque nescitis Oehlerus 22 negat
PM, negatur F, negans Oehlerus (in notis) 23 parenthesin indicalli
dicit de me qui me misit pater. quodsi unus esset, dum
idem est et filius et pater, non uteretur legis patrocinio fidem
imponentis non unius testimonio, sed duorum. item interrogatus,
ubi esset pater, neque se neque patrem notum esse
illis respondens duos dixit ignotos, quod, si ipsum nossent,
patrem nossent, non quidem quasi ipse esset pater et filius,
sed quia per indiuiduitatem neque agnosci neque ignorari
alter sine altero potest. interpretante extrinsecus scriptura non
cognouisse illos quod de patre dixisset, — qui me, ait, misit,
uerax est, et ego quae ab eo audiui, ea et loquor
in mundum — cum scilicet cognoscere debuissent sermones
patris in filio esse, legendo apud Hieremiam: et dixit mihi
dominus: ecce dedi sermones meos in os tuum et apud
Esaiam: dominus dat mihi linguam disciplinae ad
cognoscendum, quando oporteat dicere sermonem,
sicut ipse rursus: tunc, inquit, cognoscetis, quod ego
sim et a memetipso nihil loquar, sed sicut me docuit
(pater,) ita et loquor, quia et qui me misit mecum est,
et hoc ad testimonium indiuiduorum duorum.. item in altercatione
Iudaeorum exprobrans, quod occidere eum uellent:
ego, inquit, quae uidi penes patrem meum loquor, et
uos quod uidistis penes patrem uestrum id facitis,
et: nunc uultis occidere hominem ueritatem uobis
locutum, quam audiuit a deo, et: si deus esset pater
uester, dilexissetis me; ego enim ex deo exiui et ueni.
9] Ioh. 8, 26. 12] cf. Ioh. 8, 27. 13] Hier. 1, 9. 15] Es. 50. 4.
17] Ioh. 8, 28. 22] Ioh. 8, 38. 24] Ioh. 8, 40. 25] Ioh. 8, 42. om. F 6 ignotos PM, esse ignotos F ignotos, quod, si scripsi:
ignotos. quodsi uulgo 8 indiuiduitatem FR, indiuinitate P (corr. iii M
(corr. m. 1) 10 uerba qui me-in mundum, quae in libris mss. paulo
supra l. 9 post potest legttntur, huc transposui 13 patris om. F
15mihi datF 18 memetipso PM, me ipso F 19 pater addidi mecum
est. et hoc uulgo 21 eum uellent om. F 22 meum—patrem om. F
24 ueritatem om. P (add. R in mg. ex HirsaugientJi)
arripiunt huius dicti occasionem; exiuit enim a patre ut
radius ex sole, ut riuus ex fonte, ut frutex ex semine — (et:)
ego daemonium non habeo, sed honoro patrem
meum, et: si ego me ipse glorificem, nihil est
gloria mea; est qui me glorificet pater, quem
uos dicitis deum esse uestrum nec nostis illum;
at ego noui eum. et si dicam: non noui, ero similis
uestri mendax; sed noui illum et sermonem eius
seruo. et cum subiungit: Abraham diem meum uidit
et laetatus est, nempe demonstrat filium Abrahae retro
uisum, non patrem. item super caecum illum patris opera
dicit se facere oportere, cui post restitutionem luminum: tu,
inquit, credis in filium dei? et interroganti, quis esset
iste, ipse se demonstrans utique filium demonstrauit, quem
credendum esse dixerat. dehinc cognosci se profitetur a patre
et patrem a se et ideo se diligi a patre, quod animam suam
ponat, quia hoc praeceptum accepisset a patre. et interrogatus
a Iudaeis, si ipse esset Christus — utique dei, nam usque
M in hodiernum Iudaei Christum dei, non ipsum patrem sperant,
quia numquam Christus pater scriptus est uenturus -loquor,
inquit, uobis, et non creditis; opera, quae ego facio in
nomine patris, ipsa de me testimonium dicunt. quod
testimonium? ipsum scilicet esse, de quo interrogabant, id est
Christum dei. de ouibus etiam suis *, quod nemo illas de manu
eius eriperet, pater enim, (inquit,) quod mihi dedit maius,
9, 35. 14] ef. Ioh. 9, 36-37. 16] cf. Ioh. 10, 15. cf. Ioh. 10, 17.
18] cf. Ioh. 10, 24. 21] loh. 10, 25. 25] cf. Ioh. 10, 27-28. 26] Ioh.
10, 29. 30. PM (s in r m. 1) Bl, eeparaui F, separantur IPuulgo
2 enim scripsi: antem PMF 3 et addidi 10 et scripsi: at PMF.
ac Patrl 11 laetatus PM, locutus F 12 caelum P (corr. R) 16 esse
«diierat M, esse om. F 19 dei 2?3, deus PMFJR1 25 lacunam signaui:
subiungens desidero 26 pater enim quod mihi dedit maius est omnibus PM,
pater enim qui maior est omnibus mihi dedit F Oehlerus inquit addidi
iam gradum uolunt figere stulti, immo caeci, qui non uideant
primo <ego et pater\' duorum esse significationem, dehinc in
nouissimo \'sumus\' non ex unius esse persona, quod pluraliter
dictum est, tunc, quod (unum sumus\', non (unus sumus\'
(dicit.) si enim dixisset: \'unus sumus\', potuisset adiuuare
sententiam illorum; unus enim singularis numeri significatio
uidetur. adhuc, cum duo masculini generis unum dicit neutrali
uerbo, quod non pertinet ad singularitatem, sed ad unitatem,
ad similitudinem, ad coniunctionem, ad dilectionem
patris, qui filium diligit, et ad obsequium filii, qui uoluntati
patris obsequitur, unum sumus dicens ego et pater ostendit
duos esse, quos aequat et iungit. adeo addit etiam multa se
opera a patre ostendisse, quorum nihil lapidari mereretur,
et ne putarent ideo se illum lapidare debere, quasi se deum
ipsum, id est patrem, uoluisset intellegi, quia dixerat: ego
et pater unum sumus, qua filium dei deum ostendens.
non qua ipsum deum, si in lege, inquit, scriptum est:
ego dixi, uos dii estis, **« et non potest solui
scriptura, quem pater sanctificauit et misit in
mundum uos eum blasphemare dicitis, quia dixerit:
filius dei sum? si non facio opera patris mei.
nolite credere; si uero facio et mihi credere non
uultis, uel propter opera credite; et scitote, quod
ego in patre sim et pater in me. per opera ergo erit
pater in filio, et filius in patre; et ita per opera intellegimus
18] Ioh. 10, 34-38. MF, tum Puulgo 6 dicit addidi unus Rig: quod unus
PMF 8 generis unum Eng: generis, unum uulgo 12 obsequitur. unum
uulgo 13 adeo = adhuc, ut uidetur, nisi rescribendum est: ad ea se
om. P (add. J2 ex Hirsaugierun) 17 qua-oetendens subiunge uerbo
inquit 18 ipsum deum <patrem) fort. 19 lacunam signaui: desiderantur
uerba euangelii: et illos deos nominauit lex, ad quos sermo dei
factus est, quae hoc loco propter antithesin insequmttm: quem pater
sanctificauit deesse uix possunt 21 dixerit Iun: dixerat PMF, dixi Pam
25 erat XJrs
inducere, ut duo tamen crederentur in una uirtute. quia
aliter filius credi non posset, nisi duo crederentur.
Post haec autem Martha filium dei eum confessa non
magis errauit quam Petrus et Nathanahel; quamquam et si
errasset, statim didicisset. ecce enim ad suscitandum fratrem
eius a mortuis ad caelum et ad patrem dominus suspiciens:
pater, inquit, — utique filius — gratias ago tibi, quod me
semper exaudias: propter istas turbas circumstantes
dixi, ut credant, quod tu me miseris. sed et in conturbatione
animae: et quid dicam? pater, inquit, saluum me
fac de ista hora: atquin propter hoc ueni in istam
horam; uerum, pater, glorifica nomen tuum, in quo
erat filius: ego. inquit, ueni in patris nomine. inde, —
scilicet suffecerat filii ad patrem uox — ecce ex abundantia
respondet de caelo pater: [filio contestatur: hic est filius
meus dilectus. in quo bene sensi, audite illum. ita et
isto] glorificaui et glorificabo rursus. quot personae
tibi uidentur, peruersissime Praxea, nisi quot et uoces? habes
filium in terris, habes patrem in caelis. non est separatio ista,
sed dispositio diuina. ceterum scimus deum etiam intra abyssos
esse et ubique consistere, sed ui et potestate, filiumque, ut
indiuiduum, cum ipso ubique. tamen in ipsa oikonomia pater
uoluit filium in terris haberi, se uero in caelis, quo et ipse
filius suspiciens et orabat et postulabat a patre, quo et nos
14] Ioh. 5, 43. 16] Matth. 17, 5. 18] Ioh. 12, 28. add. TJrs 4 Martha Pam: maria PMF eum (8. u. a
m. 1) M 9 <sed> propter Lat 10 quod PM, quia F 14 <et> filius
Rig patris MP (add. mei R ex Hirsaugiemi), patris mei F pareMthtsin
indicaui: uox. ecce uulgo 15 ex abundanti Lat 16 respondet
P, respondit MF filio contestatur-isto seclusi, ut quae et uerborum
xiructuram turbent et omnino non legantur in euangelio secundum Iohannem
contestaturus Oehlerus 18 isto Pltl, in isto F 19 Praxea
R. praxean PMF 22 potestate, filiumque scripsi: potestate. filium
quoque PMF 23 oikonomia PMF, otxovo|ua uulgo 24 quo R3, quod
PMFR1 caelis. quo uulgo 25 quo PM, quod F
cum sit et ubique, hanc sedem suam uoluit pater: ** mihi
thronus. * minorauit filium modico citra angelos, ad terram
demittendo, gloria tamen et honore coronaturus illum, in
caelos resumendo. haec iam praestabat illi dicens: et glorificaui
et glorificabo. postulat filius de terris, pater promittit
a caelis. quid mendacem facis et patrem et filium? si
aut pater de caelis loquebatur ad filium, cum ipse esset filius
apud terras, aut filius ad patrem precabatur, cum ipse esset
pater apud caelos, quale est, ut filius item postularet a semetipso
postulando a patre, (si) filius erat pater, aut iterum pater
sibi ipse promitteret promittendo filio, si pater erat (filius?) ut
sic duos diuisos diceremus, quomodo iactitatis, tolerabilius
erat duos diuisos quam unum deum uersipellem praedicare.
itaque ad istos tunc dominus pronuntiauit: non propter me
ista uox uenit, sed propter uos, ut credant et hi et
patrem et filium in suis quemque nominibus et personis et
locis. sed adhuc exclamat lesus et dicit: qui credit in me,
non in me credit, sed in eum credit, qui me misit,
— quia per filium in patrem creditur et auctoritas credendi filio
pater est — et qui me conspicit. conspicit eum qui me
misit. quomodo? quoniam scilicet a memetipso non
sum locutus, sed qui me misit pater ipse mihi
15] Ioh. 12, 30. 18] Ioh. 12, 44. 21] Ioh. 12, 45. 22J Ioh. 12, 49. uulgo 2 ubique. hanc uulgo suam om. F pater
mihi thronus minorauit F, pater. minorauit PM reliqui: quas indicaui
lacunas sic uelim expleri: <in caelo, inquit) mihi thronus. <(hinc e:)
minorauit 4 demittendo Urs: dimittendo PMFreliqui 8 aut FR3,
autem PMR1 ad filium R3, ad filium si autem pater PMFR1 9 terra.
-apud om. P (add. R in mg. ex Hirsaugienst) 10 pater scrijm: filius
PMF postularet Urs: postulet PMF 11 si add. R, om. PMF filius
erat pater et si pater erat (l. 12) secludi uult Eng 12 filius addidi
13 diceremus—diuisoa om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 14 erat
PM, erit F 15 tunc Frs: nunc PMF 16 ista uox PM, uox ista F
17 et filium FR, filium PM 20 parenthesin induauit Eng 21 me
conspicit MF, conspicit PRl, conspicit me R3 uulgo
enim dat mihi linguam disciplinae ad cognoscendum,
quando oporteat dicere sermonem-quae ego
loquor, sicut mihi pater dixit, ita et loquor. haec
quomodo dicta sint, euangelizator et utique tam carus discipulus
Iohannes magis quam Praxeas nouerat, ideoque ipse
de suo sensu: ante autem sollemnitatem paschae, inquit,
sciens Iesus omnia sibi tradita a patre esse et se ex
deo exisse et ad deum uadere. sed Praxeas ipsum uult
patrem de semetipso exisse et ad semetipsum abisse, ut
diabolus in cor Iudae non filii traditionem, sed patris ipsius
inmiserit. nec diabolo bene nec haeretico, quia nec in filio
bono suo diabolus operatus est traditionem. filius enim traditus
est dei, qui erat in filio hominis, sicut scriptura subiungit:
nunc glorificatus est filius hominis, et deus glorificatus
est in illo. quis deus? utique non pater, sed sermo
patris, qui erat in filio hominis, id est in carne. in qua et(si)
glorificatus iam — uirtute uero et sermone — et ante Iesus, et
deus, inquit, glorificabit illum in semetipso, id est
pater filium, quem in semetipso habens, etsi porrectum ad terram,
mox (glorificaturus erat) per resurrectionem morte deuicta.