Varie diabolus aemulatus est ueritatem. adfectauit illam
aliquando defendendo concutere. unicum deum uindicat, omnipotentem
mundi conditorem, ut et de unico haeresim faciat.
ipsum dicit patrem descendisse in uirginem, ipsum ex ea
natum, ipsum passum; denique ipsum esse legum Christum.
excidit sibi coluber, quia legum Christum post baptisma
Iohannis temptans ut filium dei adgressus est, certus filium
deum habere uel ex ipsis scripturis, de quibus tunc temptationem
struebat: si tu es filius dei, dic, ut lapides
isti panes fiant; item: si tu es filius dei, deice te
hinc; scriptum est enim, quod mandauit angelis
suis super te,- utique pater-ut te manibus suis tollant
necubi ad lapidem pedem tuum offendas. aut numquid
mendacium euangeliis exprobrabit dicens: (uiderit Matheus et
Lucas, ceterum ego ad ipsum deum accessi, ipsum omnipotentem
cominus temptaui; ideo et accessi, ideo et temptaui.
ceterum si filius dei esset, numquam illum temptasse dignarer\'.
sedenim ipse potius a primordio mendax est, et si quem hominem
de suo subornauerit, ut Praxean. nam iste primus ex
90, 11. 12. 20] cf. I Ioh. 3, 8.
PRAXEAM N, Incipit liber aduersus Praxean F 4 deum scripsi: dominum
PMF 6 uirginem MFB9, uirgine PBl 8 <sed) excidit fort.
11 struebas (s ex t) M 14 suis (alt,) om. F 16 exprobrabit i23t
exprobrauit PMF 18 comminue M 19 temptasse Urs; fortaaee PMF
21 subornauerit P (del. er R) M, subornauit BF
alias inquietus, insuper de iactatione martyrii inflatus ob solum
et simplex et breue carceris taedium; quando, et si corpus
suum tradidisset exurendum, nihil profecisset, dilectionem dei
non habens, cuius charismata quoque expugnauit. nam idem
tunc episcopum Romanum, agnoscentem iam prophetias Montani
Priscae Maximillae et ex ea agnitione pacem ecclesiis
Asiae et Phrygiae inferentem, falsa de ipsis prophetis et
ecclesiis eorum adseuerando et praecessorum eius auctoritates
defendendo coegit et litteras pacis reuocare iam emissas et
a proposito recipiendorum charismatum concessare. ita duo
negotia diaboli Praxeas Romae procurauit: prophetiam expulit
et haeresim intulit, paracletum fugauit et patrem crucifixit.
fruticauerant auenae Praxeanae hic quoque, superseminatae
dormientibus multis in simplicitate doctrinae; traductae dehinc
per quem deus uoluit etiam euulsae uidebantur. denique cauerat
pristinum doctor de emendatione sua, et manet chirographum
apud psychicos, apud quos tunc gesta res est. exinde
silentium. et nos quidem postea agnitio paracleti atque defensio
disiunxit a psychicis. auenae uero illae ubique tunc semen
excusserant. id aliquamdiu per hypocrisin subdola uiuacitate
latitauit et nunc denuo erupit. sed et denuo eradicabitur, si
uoluerit dominus, in isto commeatu; si quo minus, die suo
colligentur omnes adulterae fruges et cum ceteris scandalis
igni inextinguibili cremabuntur.
Itaque post tempus pater natus et pater passus, ipse
deus dominus omnipotens, Iesus Christus praedicatur. nos
Eng: romanae humo PM, romano homo F.
Romae, homo Urs, Romam homo Oehlerus 3 quando = quamquam
8 frigye PMF 11 cessare F 14 fruticauerant MPam: fructificauerant p,
fructiferant F 16 denique cauerat etc. intellege: denti der Vertreter der
Lehre hatte infolge seiven Widerrufs den status quo ante getoahTleistet
20 psychicis Pam: phisicia PMF auenae ]f. hauenae F 21 id scripst:
ita PMF 24 adultae F 25 igne F 26 post tempus = nach einer
gewissen Zeit, ut uidetur\'
deductorem scilicet omnis ueritatis, unicum quidem
deum credimus, sub hac tamen dispensatione, quam oikonomiam
dicimus, ut unici dei sit et filius, sermo ipsius, qui
ex ipso processerit, per quem omnia facta sunt et sine quo
factum est nihil. hunc missum a patre in uirginem et ex ea
natum, hominem et deum, filium hominis et filium dei, et
cognominatum legum Christum; hunc passum, hunc mortuum
et sepultum secundum scripturas et resuscitatum a patre et
in caelo resumptum sedere ad dexteram patris, uenturum
iudicare uiuos et mortuos; qui exinde miserit secundum
promissionem suam a patre spiritum sanctum, paracletum,
sanctificatorem fidei eorum, qui credunt in patrem et filium
et spiritum sanctum. hanc regulam ab initio euangelii
decucurrisse, etiam ante priores quosque haereticos, nedum
ante Praxean hesternum, probabit tam ipsa posteritas omnium
haereticorum quam ipsa nouellitas Praxeae hesterni. quo peraeque
aduersus uniuersas haereses iam hinc praeiudicatum sit
id esse uerum, quodcumque primum, id esse adulterum, quodcumque
posterius. sed salua ista praescriptione ubique tamen
propter instructionem et munitionem quorundam dandus est
etiam retractatibus locus, uel ne uideatur unaquaeque peruersitas
non examinata, sed praeiudicata damnari, maxime haec,
quae se existimat meram ueritatem possidere, dum unicum
deum non alias putat credendum, quam si ipsum eundemque
et patrem et filium et spiritum dicat; quasi non sic
quoque unus sit omnia, dum ex uno omnia, per substantiae
scilicet unitatem, et nihilominus custodiatur oikonomiae sacramentum,
quae unitatem in trinitatem disponit, tres dirigens
PMF, oeconomiam Rig, oixovofuav R 6 est om. P
10 in coelos Panl 16 Praxean R, praxeam PMF 24 meram in ras. M
2»? spiritum MP (add. R s. u. sanctum ex Hirsatigietisi), spiritum sanctum
FR uuigo 27 unus sit omnia scil. pater et filius et spiritus sanctus
23 oikonomiae PMF, oixovojuois R uulgo 29 dirigens = contendens esse
nec substantia, sed forma, nec potestate, sed specie, — unius
autem substantiae et unius status et unius potestatis, quia
unus deus, ex quo et gradus isti et formae et species in
nomine patris et filii et spiritus sancti deputantur. (qui) quomodo
numerum sine diuisione patiuntur, procedentes tractatus
demonstrabunt.
Simplices enim quique, ne dixerim imprudentes et idiotae.
quae maior semper credentium pars est, quoniam et ipsa
regula fidei a pluribus diis saeculi ad unicum et uerum
deum transfert, non intellegentes unicum quidem sed cum
sua oikonomia esse credendum, expauescunt, quod oikonomiam
numerum et dispositionem trinitatis diuisionem praesumunt
unitatis, quando unitas, ex semetipsa deriuans trinitatem, non
destruatur ab illa, sed administretur. itaque duos et tres iam
iactitant a nobis praedicari, se uero unius dei cultores praesumunt,
quasi non et unitas inrationaliter collecta haeresim
faciat et trinitas rationaliter expensa ueritatem constituat.
\'monarchiam\', inquiunt, \'tenemus,\' et ita sonum ipsum uocaliter
exprimunt etiam Latini et tam opifice, ut putes illos
tam bene intellegere monarchiam quam enuntiant. [sed monarchiam
sonare student Latini, oikonomiam intellegere nolunt
etiam Graeci.] at ego, si quid utriusque linguae praecerpsi.
monarchiam nihil aliud significare scio quam singulare et
unicum imperium; non tamen praescribere monarchiam ideo.
PM, spiritum sanctum FRuulgo parenthesin indicaui.
sed nudo, an duplex uerborttm recensio hic sit agnoscenda 5 qui
addidi: quomodo <aut(\'rn) Urs 6 retractatua Pam 12 oikonomiit
PMF, otxovofA-a R uulgo eIpauescunt, quod Eng: expaueBCunt ad
PMF ikonomiam PMF, oixovojxiav R uulgo o:*ovojiiav. numerum uulgo,
uikonomiam, numerum Eng 13 numerus = plures (cf, supra l. 6 et adu.
Mure. cap. 5: post unum enim numerus) 14 quando = icdhrend doch
19 inquiunt FR, inquit PM sonum R3, solium PMR1, solmn F isturn
fort. 20 et tam opifice (= so meisterlich) PMFRI, etiam Opici
R3, etiam modifice Oehlerus 21 sed monarchiam-etiam Graeci seclusi
22 oikonomiam PMF, oixovojjL{av R uulgo 23 at ego PM, at nero F
ipsum se sibi filium fecisse aut monarchiam suam non per
quos uelit administrare. atquin nullam dico dominationem ita
unius sui esse, ita singularem, ita monarchiam, ut non etiam
per alias proximas personas administretur, quas ipsa prospexerit
officiales sibi. si uero et filius fuerit ei, cuius monarchia
sit, non statim diuidi eam et monarchiam esse desinere, si
particeps eius adsumatur et filius, sed proinde illius esse
principaliter, a quo communicatur in filium, et dum illius
est, proinde monarchiam esse, quae a duobus tam unitis
continetur. igitur si et monarchia diuina per tot legiones et
exercitus angelorum administratur, sicut scriptum est: milies
centies centena milia adsistebant ei, et milies centena
milia apparebant ei, nec ideo unius esse desiit, ut desinat
monarchia esse, quia per tanta milia uirtutum procuratur:
quale est, ut deus diuisionem et dispersionem pati uideatur
in filio et in spiritu sancto, secundum et tertium sortitis
locum, tam consortibus substantiae patris, quas non patitur in
tot angelorum numero, et quidem tam (alienorum) a substantia.
tia patris? membra et pignora et instrumenta et ipsam uim
ac totum censum monarchiae euersionem deputas eius? non
recte. malo te ad sensum rei quam ad sonum uocabuli exerceas.
euersio enim monarchiae illa est tibi intellegenda, cum
alia dominatio suae condicionis et proprii status ac per hoc
aemula superducitur, cum alius deus infertur aduersus creatorem,
t tunc male, cum plures, secundum Valentinos et Prodicos:
tunc in monarchiae euersionem, cum in creatoris destructionem.
Rig: eius PMF non om. P ladd. in mg. m. 1) 3 uelit RF.
uenit PM 10 unitis Eng: unicis PMF 15 quia om. F 19 et quidem
tam (alienorum) Gel: et quidem tam PMF, et quid? demta Eng,
eeqaid nata Oehlerus 20 patris membra Oehlerus Eng 24 alio P 26 tunc
male PMF, cum Marcione Oehlerus, tunc mage t= magis) Eng: mihi
totwt hic locus inde a uerbis cum alius deus tuqtte in finem capitis
interpolatoris esse uidetur; quo remoto quae in initio insequentis capitis
leguntur arctisaime se applicant ad uerba euer-sio-superducitur 26 Prodieo.
IPmg. (rf. I pag. 178, 29): prodigoa PMFR1, Proclos R]
Ceterum qui filium non aliunde deduco, sed de substantia
patris, nihil facientem sine patris uoluntate, omnem a
patre consecutum potestatem, quomodo possum de fide destruere
monarchiam, quam a patre filio traditam in filio seruo?
hoc mihi et in tertium gradum dictum sit, quia spiritum
non aliunde (de)puto quam a patre per filium. uide ergo, ne
tu potius monarchiam destruas, qui dispositionem et dispensationem
eius euertis in tot nominibus constitutam, in quot
deus uoluit adeo autem manet in suo statu, licet trinitas
inferatur, ut etiam restitui habeat patri a filio, siquidem
apostolus scribit de ultimo fine: cum tradiderit regnum
deo et patri. oportet enim eum regnare usque
dum ponat inimicos eius deus sub pedes ipsius,
— scilicet secundum psalmum: sede ad dexteram meam,
donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum
— cum autem subiecta erunt illi omnia absque eo.
qui ei subiecit omnia, tunc et ipse subicietur illi,
qui ei subiecit omnia, ut sit deus omnia in omnibus.
uidemus igitur non obesse monarchiae, [filium] etsi hodie
apud filium est, quia et in suo statu est apud filium et cum
suo statu restituetur patri a filio. ita eam nemo hoc nomine
destruet, (si) filium admittat, cui et traditam eam a patre et
a quo quandoque restituendam patri constat hoc uno capitulo
epistolae apostolicae potuimus iam et patrem et filium ostendisse
duos esse, praeterquam ex nominibus patris et filii
etiam ex eo, quod qui tradidit regnum et cui tradidit. item
qui subiecit (et cui subiecit) duo sint necesse est.
Sed quia duos unum uolunt esse, ut idem pater et
filius habeatur, oportet et totum de filio examinari, an sit et
Cor. 15, 28. acripsi: puto PMF 9 in auo statu manet F 11 fine: <(tonc
finis,) fort. 16 illi om. F 19 filium seclusi 22 si addidit B3, om.
PMFR1 26 qui tradidit et cui tradidit regnum P (inuertit ordinem R
sec, Hirsaugiensem) 27 aubicit P (e 8. u. add. R) et cui subiecit
wid. R, om. PMF 28 esse uolunt F 29 oportet in totum fort.
et interpretationibus earum patrocinantem, uindicabit.
aiunt quidam et Genesim in Hebraico ita incipere: in principio
deus fecit sibi filium. hoc ut firmum non sit,
alia me argumenta deducunt de ipsa dei dispositione, qua
fuit ante mundi constitutionem ad usque filii generationem.
ante omnia enim deus erat solus, ipse sibi et mundus et
locus et omnia, solus autem, quia nihil aliud extrinsecus
praeter illum. ceterum ne tunc quidem solus; habebat enim
secum quam habebat in semetipso, rationem suam scilicet.
rationalis enim deus, et t ratio in ipsum prius et ita ab ipso
omnia. quae ratio sensus ipsius est, hanc Graeci
dicunt, quo uocabulo etiam sermonem appellamus, ideoque
iam in usu est nostrorum per simplicitatem interpretationis
sermonem dicere in primordio apud deum fuisse, cum magis
rationem competat, [antiquiorem haberi] quia non sermonalis
a principio sit rationalis deus [etiam ante principium] et quia
ipse quoque sermo ratione consistens priorem eam ut substantiam
suam ostendat. tamen et sic nihil interest. nam etsi deus
nondum sermonem suum miserat, proinde eum cum ipsa et
in ipsa ratione intra semetipsum habebat, tacite cogitando
et disponendo secum quae per sermonem mox erat dicturus. cum
ratione enim sua cogitans atque disponens (sermone,) sermonem
eam efficiebat, quam sermone tractabat. id quo facilius intellegas,
ex te ipso; amo, recognosce ut ex imagine et
P (inuertit ordinem R) 2 patrocinantem scripsi: patrocinantibna
PMF 3 quidam Ciacconitis: quidem ]\'MF 5 argumejita me
F dedncunt = docent, ut deductor (229,1) = doctor de scripsi: ab
PMF 8 aliud om. P 10 rationem, suam scilicet Oehlerus 11 ipeum
JIP (corr. Q in o R), ipso FRuulgo et ratio in ipsum <ipso) prius et
ita ab ipso alia fort. 12 cst. hanc uulgo AOrON M, logon PF
16 competat scil. dicere in primordio apud deum fuisse antiquiorem haberi
neclusi 17 sit scripsi: sed PMF etiam ante principium seclusi 23 aermone
addidi 24 id quo scripsi: id quod MF, idque quo P 25 amo, recoenosce
scripsi: amore cognosce MF, a me recognosce P, ante recognosce Urs
animal rationale, a rationali scilicet artifice non tantum factus.
sed etiam ex substantia ipsius animatus. uide, cum tacitus
tecum ipse congrederis ratione, hoc ipsum agi intra te occurrente
ea tibi cum sermone ad omnem cogitatus tui motum,
ad omnem sensus tui pulsum. quodcumque cogitaueris, sermo
est; quodcumque senseris, (o)ratio est. loquaris illud necesse
est in animo, et dum loqueris, conlocutorem pateris sermonem,
in quo inest haec ipsa ratio, qua cum. eo cogitans
loquaris, per quem loquens cogitas. ita secundus quodammodo
in te est sermo. [per quem loqueris cogitando et per quem
cogitas loquendo; ipse sermo alius est.] quanto ergo plenius
hoc [agitur] in deo, cuius tu quoque imago et similitudo
censeris? [quod habeat in se etiam tacendo rationem et in
ratione sermonem] possum itaque non temere praestruxisse et
tunc deum ante uniuersitatis constitutionem solum non fuisse.
habentem in semetipso proinde- rationem et in ratione sermonem,
quem secundum a se fecerat agitando intra se.
Haec uis et haec diuini sensus dispositio apud scripturas
etiam in sophiae nomine ostenditur. quid enim sapientius
ratione dei siue sermone? itaque sophiam quoque exaudi
ut secundam personam conditam: primo dominus creauit
me initium uiarum in opera sua, priusquam terram
faceret, priusquam montes collocarentur; ante omnes
autem colles generauit me, in sensu suo scilicet condens et
generans. dehinc adsistentem eam (in) ipsa operatione cognosce:
MF, quo P, quam Urs 4 agi i23, age PMR1 7 orati..
scrijm: ratio PMF necesse est in animo MP (inuertit ordinem R
secund. Hirsaugiensem), in animo necesse est FJt uulgo 9 in quo est
lex ipsa ratio F 10 secundus = secunda, id est alia persona (cf. supra
conlocutorem puteris sermonem et guae infra sequuntur 1.15 sqq.) 11 por
quern-alius est seclusi 12 quanto R3, quando PMFR1 13 agitur
seclusi 14 quod habeat-Bermonem seclusi 18 fecerat scripsi: faceret
PMF cogitando susp. Eng 22 secundam MFR, secundum P (corr.
Jt) 26 <in) ipsa operatione scripsi (cf. 287, 3 operari = creare; operatio
igitur = creatio cf. 262, 12): ipsa separatione PMF
fortia faciebat super uentos quae sursum nubila,
et quomodo tutos ponebat fontes eius, quae sub caelo,
ego eram cum illo compingens, ego eram, ad quem
gaudebat; cotidie autem oblectabar in persona ipsius.
iam, ut primum deus uoluit ea, quae cum sophiae ratione
et sermone disposuerat intra se, in substantias et species suas
edere, ipsum primum protulit sermonem, habentem in se indiuiduas
suas (socias,) rationem et sophiam, ut per ipsum fierent
uniuersa, per quem erant cogitata atque disposita, immo et
facta iam, quantum in dei sensu. hoc enim eis deerat, ut
coram quoque in suis speciebus atque substantiis cognoscerentur
et tenerentur.
Tunc igitur etiam ipse sermo speciem et ornatum suum
sumit, sonum et uocem, cum dicit deus: fiat lux. haec est
natiuitas perfecta sermonis, dum ex deo procedit. conditus
ab eo primum ad cogitatum in nomine sophiae: dominus
condidit me initium uiarum, dehinc generatus ad effectum:
cum pararet caelum, aderam illi, exinde, eum
patrem sibi faciens, de quo procedendo *, filius factus est,
primogenitus, ut ante omnia genitus, et unigenitus, ut solus
ex deo genitus, proprie de uulua cordis ipsius, secundum
quod et pater ipse testatur: eructauit cor meum sermonem
optimum. ad quem deinceps gaudens proinde gaudentem
in persona illius: filius meus es tu, (inquit,) ego hodie
genui te, et: ante luciferum genui te. sic et filius ex
8. 27. 23] Ps. 44, 2. 25] Ps. 2, 7. 26] Pa. 109, 8. \'PM, quom R, cum reliqui 3 quomodo PMF,
quoia R, cum reliqui 4 quem PMFRl, quam R3 uulgo 6 iam scripsi:
nam PMF 8 edere R, sedere PMF 9 socias addidi rationem
et sophiam Urs: rationes sophiam PMF 19 illi <simul.> exinde Pam
20 patrem MF, parem Puulgo lacunam signaui: generatur intercidisse
puto (cf236, 15) 24 gaudentem in Pam: gaudenti in PMFR
gaudentem R3 25 inquit addidi 26 et ante luciferum genui te om. F
condidit me initium uiarum in opera sua; ante
omnes autem colles generauit me. nam si hic quidem
sophia uidetur dicere conditam se a domino in opera et uias
eius, alibi autem per sermonem ostenditur omnia facta esse
et sine illo nihil factum, sicut et rursum: sermone eius
caeli confirmati sunt et spiritu eius omnes uires
eorum, utique eo spiritu, qui sermoni inerat, apparet unam
eandemque uim esse nunc in nomine sophiae nunc in appellatione
sermonis, quae initium accepit uiarum in dei opera et
quae caelum confirmauit, per quam omnia facta sunt et sine
qua nihil factum est. nec diutius de isto, quasi non ipse sit
sermo et in sophiae et in rationis et in omnis diuini animi
et spiritus nomine, qui filius factus est dei, de quo prodeundo
generatus est. ergo, inquis, das aliquam substantiam
esse sermonem, spiritu et sophiae traditione constructam?
plane. non uis enim eum substantiuum habere in re per
substantiae proprietatem, (ne) ut res et persona quaedam uideri
possit et ita capiat secundus a deo constitutus duos efficere
patrem et filium, deum et sermonem. quid est enim, dicis,
sermo, nisi uox et sonus oris et, sicut grammatici tradunt,
aer offensus, intellegibilis auditu, ceterum uacuum nescio
quid et inane et incorporale? at ego nihil dico de deo inane
et uacuum prodire potuisse, ut non de inani et uacuo prolatum,
nec carere substantia quod de tanta substantia processit
et tantas substantias fecit; fecit enim et ipse quae facta sunt
8, 22. cf. Ps. 32, 6. 11] cf. Ioh. 1, 3. RF, in sua opera M (corr. m. 1) P 8 sermon? M
14 est om. P (add R in mg. ex Hirsaugiensi) 15 dare = annehmen,
ut uidetur 17 plane. non uis enim MFGR, plane nouimus P 18 ne
addidi (ut res et persona intellege: sicut res ita et persona) 19 capiat
R:., capias PMFR1 20 dicis scripsi: dices PMF 21 sermo R, sermoni
P (corr. R) MF 24 prodire R, prodere P (corr. R) MF 25 quod
ile tanta substantia om. P (add. R ex Hirsaugiensi) 26 tantas Bubstant-ias
RF, tanta substantias M (tantas m. 3), tanta substantia P (corr. R)
factum est, ut inanis solida et uacuus plena et incorporalis
corporalia sit operatus? nam etsi potest aliquando quid fieri
diuersum eius, per quod fit, nihil tamen potest fieri per id,
quod uacuum et inane est (si) uacua et inanis res est sermo dei,
qui filius dictus est? qui ipse deus cognominatus est? et sermo
erat apud deum, et deus erat sermo. scriptum est: non
sumes nomen dei in uanum: hic certe est, qui in effigie
dei constitutus non rapinam existimauit esse se aequalem
deo. in qua effigie dei? utique in aliqua, non tamen
in nulla. quis enim negabit deum corpus esse, etsi deus
spiritus est? spiritus enim corpus sui generis in sua effigie.
sed si et inuisibilia illa, quaecumque sunt, habent apud deum
et suum corpus et suam formam, per quae soli deo uisibilia
sunt, quanto magis quod ex ipsius substantia emissum est
sine substantia non erit? quaecumque ergo substantia sermonis
fuit, illam dico personam et illi nomen filii uindico et, dum
filium agnosco, secundum a patre defendo. -
Hic si qui putauerit me probolen aliquam introducere,
id est prolationem rei alterius ex altera, quod facit Valentinus,
alium atque alium Aeonem de Aeone producens, primo quidem
dicam tibi: non ideo non utitur et ueritas uocabulo isto et
re ac censu eius, quia et haeresis utatur; immo haeresis
potius ex ueritate accepit quod ad mendacium suum strueret.
prolatus est sermo dei an non? hic mecum gradum fige. si
prolatus est, cognosce probolen ueritatis, et uiderit haeresis,
addidi 5 si addidi .6 dictus est, qui tiulgo cognominatus
est. et uulgo 8 uanam. hic uulgo 10 aliqua scripsi: alia PMF 11 negabit
B3, negauit PMFR1 deus om. P (add. R ex Hirsaugiensi) 13 si
et scripsi: et si PMF 15 substantia emissum i23, substantiae missum
PMFR1 19 hic Lat: hoc PMF reliqui probole PMF, rcpofJoX-qv
uulgo si putauerint probolen F 22 utitur FBI, utatur PMGR3 uulgo
23 ac cenau R3, accesau PMFR1 utatur scripsi: utitur PMF 26 probolen
PMF, R uulgo
quomodo utatur aliqua re et uocabulo eius. Valentinus probolas
suas discernit et separat ab auctore et ita longe ab
. eo ponit, ut Aeon patrem nesciat; denique desiderat nosse
nec potest, immo et paene deuoratur et dissoluitur in reliquam
substantiam. apud nos autem solus filius patrem nouit et sinum
patris ipse exposuit et omnia apud patrem audiuit et uidit et
quae mandatus est a patre, ea et loquitur; nec suam, sed
patris perfecit uoluntatem, quam de proximo, immo de intimo
nouerat. quis enim scit quae sint in deo, nisi spiritus, qui
in ipso est? sermo autem spiritu structus est, et ut ita
dixerim, sermonis corpus est spiritus. sermo ergo et in patre
semper, sicut dicit: ego in patre, et apud deum semper,
sicut scriptum est: et sermo erat apud deum et numquam
separatus a patre, aut alius a patre, quia: ego et pater
unum sumus. haec erit probola ueritatis, custos unitatis,
qua prolatum dicimus filium a patre, sed non separatum.
protulit enim deus sermonem, quemadmodum etiam paracletus
docet, sicut radix fruticem et fons fluuium et sol radium.
nam et istae species probolae sunt earum substantiarum, ex
quibus prodeunt. nec dubitauerim filium dicere et radicis
fruticem et fontis fluuium et solis radium, quia omnis origo
parens est et omne, quod ex origine profertur, progenies est,
multo magis sermo dei, qui etiam proprie nomen filii accepit.
nec frutex tamen a radice nec fluuius a fonte nec radius a
sole discernitur, sicut nec a deo sermo. igitur secundum
horum exemplorum formam profiteor me duos dicere deum
Ioh. 6, 88. 10] cf. I Cor. 2, 11. 13] Ioh. 14, 11. 14] Ioh. 1, 1.
15] Ioh. 10, 30. alt. ex e) M 2 probolas PMF, spogoXas uulgo 9 de
intimo seripsi: de initio PMF 16 probola PMF, itpo$oX-q uulgo
S«
17 paratum M, separatum FGRs, paratum PJB1 20 probolae PJJLF.
npijpoXai uulgo 21 radices P (corr. R) 23 et origine P (corr. It)
26 discernunt P (corr. R)
frutex duae res sunt, sed coniunctae; et fons et flumen duae
species sunt, sed indiuisae; et sol et radius duae formae
sunt, sed cohaerentes. omne, quod prodit ex aliquo, secundum
sit eius necesse est, de quo prodit, non ideo tamen est
separatum. secundus autem ubi est, duo sunt, et tertius ubi
est, tres sunt. tertius enim est spiritus a deo et filio, sicut
tertius a radice fructus ex frutice et tertius a fonte riuus
ex flumine et tertius a sole apex ex radio. nihil tamen a
matrice alienatur, a qua proprietates suas ducit. ita trinitas
per consertos et conexos gradus a patre decurrens et monarchiae
nihil obstrepit et oikonomiae statum protegit.
Hanc me regulam professum, qua inseparatos ab alterutro
patrem et filium et spiritum testor, tene ubique, et ita
quid quomodo dicatur agnosces. ecce enim dico alium esse
patrem et alium filium et alium spiritum, — male accipit
idiotes quisque aut peruersus hoc dictum, quasi diuersitatem
sonet et ex diuersitate separationem protendat patris et filii
et spiritus sancti; necessitate autem hoc dico, cum eundem
patrem et filium et spiritum contendunt, aduersus oikonomian
monarchiae adulantes — non tamen diuersitate alium filium
a patre, sed distributione, nec diuisione alium, sed distinctione,
quia non sint idem pater et filius, uel modulo alius
ab alio (alii.) pater enim tota substantia est, filius uero deriuatio
totius et portio, sicut ipse profitetur: quia pater
maior me est. a quo et minoratus canitur in psalmo
PMF, otxovojxiai; uulgo 15 quid modo quo modo P\'
(corr. R) 16 parenihesin indicaui: spiritum. male uulgo; non tamen
refragarer secludenti ea quae infra kguntur: non tamen diuereitatedistinctione,
quae haud scio an prior auctoris manus sint accipit M,
accepit PFuulgo 18 portendat Iun 19 spiritus sancti PM, spiritus
FSuttlgo 20 oikonomian PMF, oixovo|iiav uulgo 28 sint scripsi:
sit PMF 24 alii addidi (intellege: quippe qui etiam modulo alius ab
nrėo diuersi sinf) 26 minoratus R*, minor natu PMFR1 modicum R3
modico RI, dico PMF
maior, dum alius qui generat, alius qui generatur, dum alius
qui mittit, alius qui mittitur, dum alius qui facit, alius per
quem fit. bene, quod et dominus usus hoc uerbo in persona
paracleti non diuisionem significauit, sed dispositionem: rogabo
enim, inquit, patrem, et alium aduocatum mittet uobis,
spiritum ueritatis, sic alium a se * paracletum, quomodo
et nos a patre alium filium, ut tertium gradum ostenderet
in paracleto, sicut nos secundum in filio propter oikonomiae
obseruationem. ipsum, quod pater et filius dicuntur, nonne
alius ab alio (alius) est? utique enim omnia quod uocantur,
hoc erunt, et quod erunt, hoc uocabuntur, et permiscere se
diuersitas uocabulorum non potest omnino, quia nec rerum.
quarum erunt uocabula. est, est, non, non; nam quod
amplius est, hoc a malo est.
Ita ut pater, et filius est, et (ut) neque dies eadem et
nox, neque pater idem et filius, ut sint ambo unus et utrumque
alter, quod uanissimi isti Monarchiani uolunt. (ipse se\\
inquiunt, filium sibi fecit\'. atquin pater filium facit et patrem
filius, et qui ex alterutro fiunt, a semetipsis sibi fieri nullo
modo possunt, ut pater se sibi filium faciat et filius se sibi
patrem praestet. quae instituit deus, etiam ipse custodit.
habeat necesse est pater filium, ut pater sit, et filius patrem,
ut filius sit. aliud est autem habere, aliud esse. uerbi gratia,
ut maritus sim, habeam oportet uxorem, non ipse mihi ero
uxor. sic etiam, ut pater sim, filium habebo, non ipse mihi
ero filius, et ut filius sim, patrem habebo, non ipse mihi ero
lactmam signaui: demonstrans uel tale aliquod participium intercidit
9 oikonomiae PMF, o~:xovo}ua$uulgo 10 ipsum FR, ipsud PM 11 alius
scripsi: aliud PMF alius addidi 12 permiscere se PM, permisceri
F 16 ut pater, et scripsi: aut pater aut PMF ut add. Eng 21 filium
-sibi om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 26 habebo scripsi isic
et infra l. 27): habeo PMF
si filium habeam, filius, [ero] si patrem. porro si ipse ero quid
eorum, iam non habeo quod ipse ero: nec patrem, quia ipse
ero pater, nec filium, quia ipse ero filius. in quantum autem
alterum ex his habere me oportet, alterum esse, in tantum,
si utrumque fuero, alterum non ero, dum alterum non habeo.
si enim ipse ero filius, qui et pater, iam non habeo filium,
sed ipse sum filius. non habendo autem filium, dum ipse
sum filius, quomodo pater ero? habere enim filium debeo,
ut pater sim. non sum ergo filius, quia patrem non habeo,
qui facit filium. aeque si ipse sum pater, qui et filius, iam
non habeo patrem, sed ipse sum pater. non habendo autem
patrem, dum ipse sum pater, quomodo filius ero? habere
enim patrem debeo, ut filius sim. non ergo ero pater, quia
filium non habeo, qui facit patrem. hoc erit totum ingenium
diaboli, alterum ex altero excludere, dum utrumque in unum
sub monarchiae fauore concludens neutrum haberi facit, ut
et pater non sit. qui scilicet filium non habet, et filius non
sit, qui aeque patrem non habet; dum enim pater est, filius
non erit,*** sic monarchiam tenent qui nec patrem nec filium
continent. sed nihil deo difficile: quis hoc nesciat?
et: impossibilia apud saeculum possibilia apud
deum: quis ignoret? et: stulta mundi elegit deus. ut
confundat sapientia: legimus omnia. (ergo>, inquiunt, (difficile
non fuit deo ipsum se et patrem et filium facere aduersus
traditam formam rebus humanis. nam et sterilem parere contra
naturam difficile deo non fuit, sicut nec uirginem\'. plane nihil
deo difficile. sed si tam abrupte in praesumptionibus nostris
hac sententia utamur. quiduis de deo confingere poterimus.
1. 27. PM, emic F tunc ero pater uulgo 2 ero seclusi 11 aeque
PF, ae M (que add. in mg. m. 1) 20 lactmam signaui: et dum filius
est, pater non erit supplenda censeo 24 legimus omnes fort. 28 sed
si R3, sensi PMFJi1
potest facere, ideo (quo)que credendum est illum fecisse etiam
quod non fecerit, sed an fecerit requirendum. potuit, si uoluisset,
deus pennis hominem ad uolandum instruxisse, quod
et miluis praestitit; non tamen, quia potuit, statim et fecit.
potuit et Praxean et omnes pariter haereticos statim extinxisse;
non tamen, quia potuit, extinxit. [oportebat enim et
miluos esse et haereticos, oportebat et patrem crucifigi.] hac
ratione erit aliquid et difficile deo, id scilicet, quodcumque
non fecerit, non quia non potuerit, sed quia noluerit. dei
enim posse uelle est, et non posse nolle. quod autem uoluit.
et potuit et ostendit. ergo quia, si uoluit semetipsum sibi
filium facere, potuit et quia, si potuit, fecit, tunc probabis
illum et potuisse et uoluisse, si probaueris illum fecisse.
Probare autem tam aperte debebis ex scripturis, quam
nos probamus, illum sibi filium fecisse sermonem suum. si
enim filium nominat, filius autem non erit alius quam qui ex
ipso prodiit, sermo autem prodiit ex ipso, hic erit filius, non
ipse, de quo prodiit. non enim ipse prodiit ex semetipso. porro »
semetipso facis et prodisse. quod deus etsi potuit fecisse,
non tamen fecit. aut exhibe probationem, quam expostulo
meae similem, id est sic scripturas eundem filium et patrem
ostendere, quemadmodum apud nos distincte pater et filius
demonstrantur; distincte, inquam, non diuise. sicut ego
Oehlerus: ideoque PMF, defendit ideoque (= ideo quoqut
ut hodieque = hodie quoque) Eng 3 si uoluisset MFR1 mg (ita d margini
cod. Paterniacensis adscripsit Rhenanus: alias fid est in HirsaugiensiJ
si uolaisaet), ita saluus sim P, ita salus sim M (in mg. am. 1) 4 hominem
M (e ex is in ras.) 7 oportebat-crucifigi seclusi 17 erit alius M,
alius erit RP, erit P (sed add. R in mg. alius) qui om. F 21 prodisse
quod uulgo etsi scripsi: est. si PFM (si s. u add. m. 2) uulgo 22 non
M, quod non P (add. quod s. u. R) FSl 23 sic om. F scriptura « Jtf
(add. s m. 3) 24 aut M (corr. in et m. 1)
optimum, aeque tu contra opponas alicubi dixisse deum:
\'eructuauit me cor meum sermonem optimum\\ ut ipse sit, qui
et eructuauit et quod eructuauit, et ipse, qui protulerit et
qui prolatus sit, si ipse est et sermo et deus. ecce ego propono
patrem filio dixisse: filius meus es tu, ego hodie
generaui te. si uelis, ut credam ipsum esse patrem et
filium, ostende sic pronuntiatum alibi: \'dominus dixit ad se:
filius meus sum ego, ego hodie generaui me\'; proinde et:
\'ante luciferum generaui me\'; et: \'dominus condidi me initium
uiarum in opera mea, ante omnes autem colles generaui me),
et si qua alia in hunc modum sunt. quem autem uerebatur
deus dominus uniuersitatis ita pronuntiare, si ita res erat?
an uerebatur, ne non crederetur, si simpliciter se et patrem
et filium pronuntiasset? unum tamen ueritus est: mentiri, —
ueritus autem semetipsum et suam ueritatem — et ideo ueracem
deum credens scio illum non aliter quam disposuit pronuntiasse
nec aliter disposuisse quam pronuntiauit. tu porro eum
mendacem efficias et fallacem et deceptorem fidei huius,
si. cum ipse esset sibi filius, alii dabat filii personam,
quando scripturae omnes et demonstrationem et distinctionem
trinitatis ostendant, a quibus et praescriptio nostra
deducitur non posse unum atque eundem uideri qui loquitur
et de quo loquitur et ad quem loquitur, quia neque
peruersitas neque fallacia deo congruat, ut, cum ipse esset,
ad quem loquebatur, ad alium potius et non ad semetipsum
loqueretur. accipe igitur et alias uoces patris de filio per
MF, eructauit Puulgo 2 aeque Oehlerus: haec PMF
3 eructuauit PMF, eructauit Ruulgo 4 eructuauit PF, eructauit
Jf, ipse, qui et fort. 7 generaui PM, genni F 13 deus dominus
PM. dominus deus F 15 quae in parenthesi posui respiciunt ad priorem
interrogationem: quem autem uerebatur sqq. 24 et de quo loquitur
om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 27 loqueretur Iun: loquebatur
PMFR*, loquatur R3 reliqui
in quem bene sensi; ponam spiritum meum super
ipsum, et iudicium nationibus adnuntiabit. accipe
et ad ipsum: magnum tibi est, ut uoceris filius meus
ad statuendas tribus Iacob et ad conuertendam dispersionem
Israhelis; posui te in lucem nationum, ut sis
salus in extremum terrae. accipe nunc et filii uoces de
patre: spiritus domini super me, quapropter unxit me
ad euangelizandum hominibus. item ad patrem in psalmo:
dee domine, ne dereliqueris me, donec adnuntiem brachium
tuum natiuitati uniuersae uenturae; item in
alio: domine, quid multiplicati sunt qui comprimunt
me? sed et omnes paene psalmi, (qui) Christi personam
sustinent, filium ad patrem [id est Christum ad deum] uerba
facientem repraesentant. animaduerte etiam spiritum loquentem
ex tertia persona de patre et filio: dixit dominus domino
meo: sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos
tuos scabellum pedum tuorum, item per Esaiam: haec
dicit dominus domino meo Christo, item per eundem
ad patrem de filio: domine, quis credidit auditui
nostro, et brachium domini cui reuelatum est?
ad nuntiauimus de illo: sicut puerulus. sicut radix
in terra sitienti, et non erat forma eius nec gloria.
haec pauca de multis. nec enim adfectamus uniuersas scripturas
euoluere, cum et in singulis capitulis(sunt)plenam maiestatem
et auctoritatem contestantes. maiorem congressum in
12] PB. 3, 2. 16] Ps. 109, 1. 18] Es. 45, 1. 20] Es. 53, 1—2. fort. (cf. adu. Marc. V, 14) ad patrem
in psalmo MF. in psalmo ad patrem Puulgo 10 dee domine scripti:
de eodem PMF, domine Eng dereliqueris R, derelinqueris PJMF
13 qui add. Oehlerus 14 id est Christum ad deum seclusi; desuut hacc
uerba etiam in P (add. R ex ffirsaugieum) 17 dextram P 20 ad
patrem de filio om. P (add. R ex Hirsaugienn) M 25 sunt addidi
26 contestanies maiorem uulgo
distinctio trinitatis exponitur: est enim ipse, qui pronuntiat,
spiritus, et pater, ad quem pronuntiat, et filius, de quo
pronuntiat. sic et cetera, quae nunc ad patrem de filio uel
ad filium, nunc ad filium de patre uel ad patrem [nunc] a
spiritu pronuntiantur, unamquamque personam in sua proprietate
constituunt.
Si te adhuc numerus scandalizat trinitatis quasi non
conexae in unitate simplici, interrogo: quomodo unicus et
singularis pluraliter loquitur: faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram, cum debuerit dixisse:
\'faciam hominem ad imaginem et similitudinem meam\', utpute
unicus et singularis? sed et in sequentibus: ecce Adam
factus est tamquam unus ex nobis fallit aut ludit,
ut, cum unus et solus et singularis esset, numerose loqueretur.
aut numquid angelis loquebatur, ut Iudaei interpretantur.
quia nec ipsi filium agnoscunt? an quia ipse erat pater
filius spiritus, ideo pluralem se praestans pluraliter sibi loquebatur?
immo, quia iam adhaerebat illi [filius] secunda persona,
sermo ipsius, et tertia, spiritus in sermone, ideo pluraliter
pronuntiauit: \'faciamus\' et \'nostram\' et \'nobis.1 cum quibus
enim faciebat hominem et quibus faciebat similem, filio quidem,
qui erat induiturus hominem, spiritu uero, qui erat sanctificaturus
hominem, quasi cum ministris et arbitris ex unitate
trinitatis loquebatur. denique sequens scriptura distinguit
inter personas: (et fecit) deus hominem, ad imaginem
MFPmg (add. R ex Hirsaugiensi) R1, habeamus hta
nulgo paucis tamen manifeste distinctio uulgo tamen MF, tam P
4 duae hic reeensiones commixtae uidentur: 1) quae uel ad filium uel
1111 patrem, 2) quae nunc ad patrem de filio, nunc ad filium de patre
5 a,l filium (alt.) om. P (add. R ex Hirsaugiensi) M nunc seclusi
a spiritu scripsi: ad spiritum PMF 9 conexae P, connexae MF
12 atpote PMF, utpote R uulgo 19 filius seclusi 22 similem? filio
Oehlerus, similem, (cum) filio Rig 23 induiturus PMF, induturus Rig
spiritui fort. 24 <cum eis) quasi fort. cum ministris MF, cum magistria
P (corr. R), comministris Iun 26 et fecit add. Pam
non erat, ad cuius faciebat? erat autem, ad cuius imaginem
faciebat, ad filii scilicet, qui, homo futurus certior et uerior,
imaginem suam fecerat dici hominem, qui tunc de limo
formari habebat, imago ueri et similitudo. sed et in antecedentibus
operibus mundi quomodo scriptum est? primo quidem,
nondum filio apparente: et dixit deus: fiat lux, et
facta est, ipse scilicet sermo, uera lux, quae inluminat
hominem uenientem in hunc mundum, et per illum mundialis
quoque lux. exinde autem, in sermone Christo adsistente
et administrante, deus uoluit fieri, et deus fecit: et dixit
deus: fiat firmamentum, et fecit deus firmamentum:
et dixit deus: fiant luminaria, et fecit deus luminare
maius et minus. sed et cetera utique idem fecit, qui et priora,
id est sermo dei, per quem omnia facta sunt et sine
quo factum est nihil. qui si (et) ipse deus est secundum
Iohannem: deus erat sermo, habes duos, alium dicentem,
ut fiat, alium facientem. alium autem quomodo accipere
debeas, iam professus sum, personae, non substantiae nomine,
ad distinctionem, non ad diuisionem. ceterum, (etsi) ubique
teneo unam substantiam in tribus cohaerentibus, tamen alium
dicam oportet ex necessitate sensus eum, qui iubet, et eum.
qui facit. nam nec iuberet, si ipse faceret dum iuberet,
fieri per eum, (cui) tum iubebat, aut sibi iussurus, si unus
esset, aut sine iussu facturus, quia non expectasset, ut sibi
iuberet.
Ergo, inquis, si deus dixit et deus fecit, si alius deus
dixit et alius fecit, duo dii praedicantur. si tam durus es,
1,14.16. 15] Ioh. 1, 3. 17] Ioh. 1, 1. Urs, uero PMF 6 primo MF, primum P uulgo 8 scilicet
scripsi: statim PMF uera lux MF, lux uera P uulgo 16 (et) ipse
stripsi: ipse PMF 17 erit F 20 etsi add. Rig 21 teneo PM.
teneam F 23 aliter distinxi: dum iuberet fieri uulgo, dum iuberet
(enim,) fieret Lat 24 (cui> tum scripsi: tamen PMF aut MF. haud
Ptiuhjo 27 si(c) alius Oehlerus
et in psalmo duos deos dictos: thronus tuus, deus, in
aeuum; ** uirga regni tui; dilexisti iustitiam et
odisti iniquitatem: propterea unxit te, deus, deus
tuus. si ad deum loquitur, et unctum deum a deo, adfirmat
et hic duos deos. [pro uirga regni tui] inde et Esaias ad personam
Christi: et Se bo in, inquit, uiri elati, ad te transibunt
et post te sequentur uincti manibus et ad te
adorabunt, quia in te deus est; tu enim es deus
noster, et nesciebamus, deus Israhelis. et hic enim
dicendo \'deus in te\' et (tu deus\' duos proponit: qui erat
in Christo et [spiritum] ipsum. plus est, quod (et) in euangelio
totidem inuenies: in principio erat sermo, et sermo
erat apud deum, et deus erat sermo: unus, qui erat,
et alius, penes quem erat. sed et nomen domini in duobus
lego: dixit dominus domino meo: sede ad dexteram
meam. et Esaias haec dicit: domine, quis credidit
auditui nostro, et brachium domini cui reuelatum
est? \'brachium\' enim \'tuum\', non
dominum patrem et dominum filium intellegi uellet. etiam adhuc
antiquior Genesis: et pluit dominus super Sodomam et
Gomorram sulphur et ignem de caelo a domino. haec
aut nega scripta, aut quis es, ut non putes accipienda
109, 1. 17] Es. 53, 1. 21] Gen. 19, 24. MF, interim P 2 tuus deus P, deus tuus MF 3 lac\'enam
signaui: virga directionis (siue aequitatis) itercid,t 4 te deus
uulgo 5 adfirmat et hic scripsi: adfirmat sed hic PMF, (adfirmat)
adfirmasset hic Oehlerus 6 pro uirga regni tui seclusi: pro uirgae regnatu
Oehlerus 8 sequentur M (e ex u a m. 1) i23, sequuntur PFR1 uincti
manicis fort. (= fcapiva\'. ysipoiteSats) ad te MF, te P 11 proponit:
qui erat scripsi: proponit, qui erant PMF 12 in Christo F, in
Cbristum MP spiritum seclusi, ut interpretamentum uerborum qui
erat in Christo; transponi mauult Eng ita.* in Christo, spiritum, et ipsum.
spiritum ipsum MF, spiritum Py spiritum sanctum Oehlerus < et>
in scripsi: in PMF 19 tuum R, suum PMF non <domini) Rig:
omnino Oehlerus 23 aut nega FR, autem nega PM
parabolis, sed in definitionibus certis et simplicibus habent
sensum? quodsi ex illis ea, qui tunc dominum non sustinebant
dei se filium ostendentem, ne eum deum crederent,
recordare tu cum illis scriptum esse: ego dixi: uos dii
estis et filii altissimi, et: stetit deus in ecclesia
deorum, ut, si homines, per fidem filios dei factos, deos
scriptura pronuntiare non timuit, scias illam multo magis
uero et unico dei filio id dei nomen iure contulisse, \'ergo\',
inquis, \'prouocabo te, ut hodie quoque ex auctoritate istarum
scripturarum constanter duos deos et duos dominos praedices\\
absit. nos enim, qui et tempora et causas scripturarum per
dei gratiam inspicimus, maxime paracleti, non hominum
discipuli, duos quidem definimus, patrem et filium, et iam
tres cum spiritu sancto, — secundum rationem oikonomiae, quae
facit numerum, ne, ut uestra peruersitas infert, pater ipse
credatur natus et passus, quod non licet credi, quoniam non
ita traditum est — duos tamen deos et duos dominos numquam
ex ore nostro proferimus, non quasi non et pater deus et
filius deus et spiritus deus et dominus unusquisque, sed quoniam
(ideo) retro et duo dii et duo domini praedicabantur, ut, ubi
uenisset Christus, et deus agnosceretur et dominus uocaretur,
quia filius dei et domini. si enim una persona et dei et
domini in scripturis inueniretur, merito Christus non esset
admissus ad nomen dei et ad domini, — nemo enim alius
om. P (add. R s. u. ex Hirsaugiensi) substinebant PM
4 ne P, nec MF deum scripsi: dominum PMF 9 id dei acripei:
et domini MF, domini P, et dei Eng 12 qui 8. u. a m. 1 M 15 spiritu
sancto RF, spiritum sanctum P (corr. R) M oikonomiae PMF,
oeconomiae uulgo 17 quo P (add. iam 8. u. R ex Hirsaugiensi)
19 deus om. P (add. R 8. u. ex Hirsaugiensi) 20 spiritus PM, spiritus
sanctus RF dominus Eng: deus PMF quoniam secludi uult EtJg
21 ideo addidi 25 et ad domini PM, et domini F parenihesin
indicaui: domini. nemo uulgo
erat, ut ipse pater descendisse uideretur, quia unus deus et
unus dominus legebatur, et tota oikonomia eius obumbraretur,
quae in materiam fidei prospecta atque dispensata est. at ubi
uenit Christus et cognitus est a nobis, quod ipse, qui numerum
retro fecerat, factus secundus a patre et cum spiritu
tertius, etiam pater, per ipsum plenius manifestatus, redactum
est iam nomen dei et domini in unionem, ut, quia nationes
a multitudine idolorum transirent ad unicum deum, et differentia
constitueretur inter cultores unius et plurimae diuinitatis.
nam et lucere in mundo Christianos oportebat ut filios
lucis, lumen mundi unum et deum et dominum colentes et
nominantes. ceterum si ex conscientia, qua scimus dei nomen
et domini et patri et filio et spiritui conuenire, deos et dominos
nominaremus, extinxissemus faces nostras, etiam ad martyria
timidiores, quibus euadendi quaque pateret occasio, iurantibus
statim per deos et dominos, ut quidam haeretici, quorum
dei plures. itaque deos omnino non dicam nec dominos, sed
apostolum sequar, ut, si pariter nominandi fuerint pater et
filius. patrem deum appellem et Iesum Christum dominum
nominem. solum autem Christum potero deum dicere; sicut
idem apostolus: ex quibus Christus, qui est, inquit,
deus super omnia, benedictus in aeuum omne. nam
et radium solis seorsum solem uocabo; solem autem nominans,
cuius est radius, non statim et radium solem appellabo. nam
nec soles duos faciam. tamen et solem et radium eius tam
Kom. 1, 7. 22] Rom. 9, 5. nisi unus, ut uidetur et dominus MF, et unus
(loniino3 Puulgo 5 cognitum fort. ipse (sit) Oehlerus 7 etiam pater
!łł:il. sit) scnpsi: et iam pater PMF 8 ut Urs: et PMF 9 et Urs:
nt PMF 11 mundo om. F 15 taces R3, facies PMFB1 16 pateret
CrJJ: patet P, pata (ta ex f) M, pater F 17 quorum$M, quorum P.
jtius F, quorum sunt fort. 20 patrem deum scripsi: deum patrem PMF
\'2! Ghristum <nominans) fort. potero R. postero PMF 26 nec
soles acripsi: et soles MF, etsi soles P (si s. u. a m. 1) uulgo <non)
faciam Urs faciam, tamf-n uulgo
quam deum et sermonem eius, quam patrem et filium.
Adhuc et illa nobis regula adsistit duos uindicantibus
patrem et filium, quae inuisibilem deum determinauit. cum
enim Moyses in Aegypto desiderasset domini conspectum
dicens: si ergo inueni gratiam coram te, manifesta
mihi te, ut cognoscenter uideam te:non potes
uidere, inquit, faciem meam; non enim uidebit homo
faciem meam et uiuet, id est: morietur qui uiderit. inuenimus
autem et a multis deum uisum et neminem tamen
eorum, qui eum uiderant, mortuum, uisum quidem [deum]
secundum hominum capacitates, non secundum plenitudinem
diuinitatis. nam (et) patriarchae deum uidisse referuntur, ut
Abraham et Iacob, et prophetae, ut Esaias, ut Ezechiel, et
tamen mortui non sunt. igitur aut mori debuerant, si eum
uiderant, — deum enim nemo uidebit et uiuet — aut.
si deum uiderunt et mortui non sunt, scriptura mentitur
deum dixisse: faciem meam homo si uiderit, non
uiuet. aut (si) scriptura (non) mentitur, neque cum inuisum
neque cum uisum deum profert, iam ergo alius erit qui
uidebatur, quia non potest idem inuisibilis definiri, qui uide.
batur, et consequens erit, ut inuisibilem patrem intellegamus
pro plenitudine maiestatis, uisibilem uero filium agnoscamus
pro modulo deriuationis, sicut nec solem nobis contemplari
licet, quantum ad ipsam substantiae summam, quae est in
caelis, radium autem eius toleramus oculis pro temperatura
portionis, quae in terram inde porrigitur. hic ex diuerso uolet
(priore loco) R, qua PMF 4 quae R3, quem PMFM1 determinauit
FM, degerminauit PM 8 non enim-faciem meam om. F
10 autem scripsi: enim PMF 11 deum seclusi 13 et addidi 15 mortui
om. F 16 nemo om. F 19 aut (si> scriptura <non> mentitur scripsi:
aut scriptura mentitur PMF neque cum inuisum neque cum uisum M.
neque eum inuisum neque eum inuisum F, cum inuisum aut cura uisu:..,
Puulgo 20 profert P, praefert MF profert. iam unlgo\'
spiritum, et dum unam condicionem patris et filii uindicat,
unum potius atque eundem confirmare patrem et filium. sed
diximus scripturam differentiae patrocinari per uisibilis et
inuisibilis distinctionem. iam et illud adicient ad argumentationem,
quod, si filius tunc ad Moysen loquebatur, ipse
faciem suam nemini uisibilem pronuntiarit, quia scilicet ipse
inuisibilis pater fuerit in filii nomine. ac per hoc sic eundem
uolunt accipi et uisibilem et inuisibilem, quomodo eundem
(et) patrem et filium, quoniam et paulo supra, antequam faciem
Moysi neget, scriptum sit dominum ad Moysen locutum
coram, uelut si quis loquatur ad amicum suum, non minus
quam et Iacob: ego uidi, inquit, deum facie ad faciem.
ergo uisibilis et inuisibilis idem; et quia idem utrumque,
ideo et ipse pater inuisibilis, qua et filius, uisibilis. quasi
uero expositio scripturae, quae fit a nobis, filio competat
(a) patre seposito in sua uisibilitate. dicimus enim et filium suo
nomine eatenus inuisibilem, qua sermo et spiritus dei, ex
substantiae condicione, [iam nunc et quia deus et sermo et
spiritus dei,] uisibilem autem fuisse ante carnem eo modo,
quo dicit ad Aaron et Mariam: et si fuerit prophetes
in uobis, in uisione cognoscar illi et in somnio
loquar illi, non quomodo Moysi: os ad os loquar illi,
in specie, id est in ueritate, et non in aenigmate, id
est non in imagine; sicut et apostolus: nunc uidemus
25] I Cor. 13, 12. scripsi: nam PMF adicient MF, adiciunt P uulgo 7 pronuntiarit
scripsi: pronuntiaret PMF \' 10 <et) patrem scripsi: patrem
et
PMJf 11 neget scripsi: negasset et (ex negą.şşęţ) PMF 13 deum
M. dominum PF 16 quasi uero scripsi: quasi non PMF 17 a addidi,
dpfendit quae traduntur Eng sic distinguens: quasi non ... filio competat,
patre seposito, in sua uisibilitate uisibilitate PMF, inuisibilitate
Harrisius, quem sequuntur Pam Rig Oehlerus 19 iam nunc-spiritus
dei seclusi: ex substantiae condicione iam nunc, et quia deus [et sermo et
spiritua dei] Eng qua deus Oehlerus 22 somnio PM, sompnis F
23 illi {alt. loco) Gel: illia PMF 25 non in imagine M, non imagine PF
ad faciem. igitur cum Moysi seruat conspectum suum et
colloquium facie ad faciem in futurum, — nam hoc postea
adimpletum est in montis secessu, sicut legimus in euangelio
uisum cum illo Moysen colloquentem — apparet retro semper
in speculo et aenigmate et uisione et somnio deum, id est
filium dei, uisum, tam prophetis et patriarchis quam et ipsi
adhuc Moysi. et ipse quidem dominus, si forte coram ad
faciem loquebatur, non tamen, ut et homo faciem eius
uideret, nisi forte in speculo, in aenigmate. denique si sic
Moysi locutus esset dominus, ut et Moyses faciem eius cominus
sciret, quomodo statim atque ibidem desiderat faciem eius
uidere, quam, quia uiderat, non desideraret? quomodo aeque
et dominus negat uideri faciem suam posse, quam ostenderat,
si tamen ostenderat? aut quae est facies dei, cuius conspectus
negatur? si erat quae uisa est, — uidi, inquit Iacob, deum
facie ad faciem, et salua facta est anima mea — alia
debet esse facies, quae, si uideatur, occidit. aut numquid
filius quidem uidebatur, — etsi facie, sed ipsum hoc in
uisione et somnio et speculo et aenigmate, quia sermo et
spiritus nisi imaginaria forma uideri non potest — faciem
autem suam dicit inuisibilem patrem? quia enim pater? non
facies erit filii nomine auctoritatis, quam genitus a patre
consequitur? non enim et de aliqua maiore persona congruit
dicere: (facies mea est ille homo\', et: \'faciem mihi praestat\'?
pater, inquit, maior me est. ergo facies erit filii pater.
26] Ioh. 14, 28. P, secessum MF 6 somnio P, sompno MF 9 ut et
scripsi: ut est PM, eet F (ut s. u. a m. alia) 10 in aenigmate MF. et
in aenigmate Puulgo 11 esset scripsi: est PMF 13 quia uiderat MF,
si uideret P 15 si tamen ostenderat om. F at quae fort. 16 negatur,
si uulgo parenthesin indicaui: uisa est? uid i uulgo 19 parenthetrin
indicaui facie sed scnpsi: facies et F, facies sed PM 20 somnio PM,
somno F 21 potest? faciem uulgo 22 patrem. quis uulgo non Fr\'s:
num PMF 25 praestat. pater uulgo 26 me est PF, est me M
dominus. ergo si Christus persona paterni spiritus est,
merito cuius spiritus persona erat, id est patris, eius faciem
suam, ex unitate scilicet, pronuntiauit. mira res plane, an
facies filii pater accipi possit, qui est caput eius. caput
enim Christi deus.
Si hunc articulum quaestionibus scripturae ueteris
non expediam, de nouo testamento sumam confirmationem
nostrae interpretationis, ne quodcumque in filium reputo, in
patrem proinde defendas. ecce enim et in euangeliis et in
apostolis uisibilem et inuisibilem deum deprehendo sub manifesta
et personali distinctione condicionis utriusque. exclamat
quodammodo Iohannes: deum nemo uidit umquam, utique
nec retro; ademit enim temporis quaestionem dicendo deum
numquam uisum. confirmat et apostolus de deo: quem
nemo uidit hominum, sed nec uidere potest, scilicet
quia morietur qui uidebit. idem ipsi apostoli et uidisse se
Christum et contrectasse testantur. porro si ipse est Christus
et pater et filius, quomodo et uisus est et inuisus? ad hanc
diuersitatem uisi et inuisi in unum conferendam quis ex
diuerso non argumentabitur recte utrumque dictum, uisibilem
quidem in carne, inuisibilem uero ante carnem, ut idem sit
pater inuisibilis ante carnem qui et filius uisibilis in carne?
6, 16. 17] cf. Ei. 33, 20. cf. I Ioh. 1,1. (gettetiuum intellege) eius persona scripsi (cf. adu. ltIarc.
III, 6): BpirituB personae eius PMF 2 persona paterni spiritus scripsi:
personae paternae spiritus PMF 3 cuius spiritus Urs: spiritus cuius
PMF persona PMF. personae Iun, quem sequitur Oehlerus eius
PMF, eum Urs, quem sequuntur Rigaltius et Oehlerus 4 mira res Ura:
mirarer PMF 5 eius P, eius Xpi FM (eras. Xpi m. 1) 7 scripturae
ueteris <quantum potuimus solutis) fort. 14 deum Pam: dominum PMF
15 nisum om. P (add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 16 uidere Pam:
uidt-ri PMF 18 ipse om. F est Christus et Pam: est et Christus
PM (prob. Eng), est et Christus et F 19 Christus, pater et filius,
quomodo Eng et uisus F, uisus PM 23 qui PF, quia M
retro inuenitur ante carnem? aeque si idem post carnem uisibilis,
quomodo et nunc inuisibilis pronuntiatur ab apostolis.
nisi quia alius, quem, et retro uisum in aenigmate, plenius
uisibilem caro effecit, sermo scilicet, qui et caro factus est.
alius, quem numquam quisquam uidit, [nisi] pater scilicet,
cuius est sermo? denique inspiciamus, quem apostoli uiderint.
quod uidimus, inquit Iohannes, quod audiuimus, oculis
nostris uidimus, et manus nostrae contrectauerunt
de sermone uitae. sermo enim uitae caro factus est.
auditus et uisus et contrectatus, quia caro, qui ante carnem
sermo tantum, in primordio apud deum patrem, non (deus)
pater. [apud sermonem] nam etsi deus sermo, sed, quia es
deo deus, apud deum, quia cum patre, apud patrem. et
uidimus gloriam eius, tamquam unigeniti a patre.
utique filii, scilicet uisibilis, glorificati a patre inuisibili. et
ideo, quoniam sermonem dei deum dixerat, ne adiuuaret
aduersariorum praesumptionem, quasi patrem ipsum uidisset.
ad distinguendum inter inuisibilem patrem et filium uisibilem
superdicit ex abundanti: deum nemo uidit umquam. quem
deum? sermonem? atquin: uidimus et audiuimus et
contrectauimus de sermone uitae praedictum est. sed
quem deum? scilicet patrem, apud quem deus erat sermo.
unigenitus filius, qui sinum patris ipse disseruit.
4. 12. 24] Ioh. 1, 18. Urs: qui.. uisus PMF uisibilem plenius F 6 nisi
seclusi 10 est scripsi: et PMF; intcllege: sermo vitae is sermo est.
qui caro est factus 11 qui ante carnem sermo tantum in primordio
uulgo 12 sermo tantum: scilicet nondum sermo uitae deus nddidi
13 apad sermonem seclusi: redarguitur enim adueimsarius dicens sermonem
ipsum esse deum patrem, ut docent quae sequuntur. quia ex
deo deus, apud deum scripsi: apud deum, quia ex deo deus PMF 17 ne R3.
ut PMFR1 20 superadicit susp. Eng 21 et contrectauimus om. F
22 nitae om. F 23 deus erat PMF, deum erat Urs 24 unigenitus
<scilicet) Urs qui sinum patris MF (cf. 238, 6): qui est in sinu patris
P, qui esse in sinu patris Oehltrus.
contrectatus. hunc et Paulus conspexit, nec tamen patrem
uidit. nonne, inquit, uidi Iesum? Christum autem (si) et
ipse deum cognominauit: quorum patres, et ex quibus
Christus secundum carnem, qui est super omnia
deus benedictus in aeuum, ostendit et ipse uisibilem
deum filium, id est sermonem dei, quia qui caro factus est
Christus dictus est. de patre autem ad Timotheum: que m
nemo uidit hominum, sed nec uidere potest, exaggerans
amplius: qui solus habet inmortalitatem et
lucem habitat inaccessibilem, de quo et supra dixerat:
regi autem saeculorum, inmortali, inuisibili, soli
deo, ut et contraria ipsi filio adscriberemus, mortalitatem,
accessibilitatem, quem mortuum contestatur secundum scripturas
et a se nouissime uisum, per accessibilem utique lucem,
quamquam et illam neque ipse sine periculo luminis expertus
est, neque Petrus et Iohannes et Iacobus sine rationis, [et
amentia, qui] credo, morituri ibidem, si non passuri filii
gloriam, sed patrem uidissent. deum enim nemo uidebit
et uiuet. si haec ita sunt, constat eum semper uisum ab
initio, qui uisus fuerit in fine, et eum nec in fine uisum,
qui nec ab initio fuit uisus, et ita duos esse uisum et
1. 17. 14] cf. I Cor. 15, 3. 8. 19] Exod. 33, 20. P, et MF 3 si addidi 4 ipse MF, ipsum P deum
Gel: dominum PMF 5 super F, per PM 6 aeuum. ostendit uulgo
7 deum MF, domini P, dei Pam quia qui PM, qui quia F 15 et
a se MR3 ut a se PFR1 16 neque ipse R3, neque et ipse PMFRI
17 et iohannes PM, neque iohannea F rationis R3 (scil. periculo):
ratione PMFR1 et amentia qui seclusi (postquam rationis in ratione
deprauaium erat, superscripsit huic uocabulo aliquis amentia, quod deinde
inter uerba irrepsit). 18 uerba: credo morituri ibidem, quae in libris mas.
paulo infra post patrem uidissent leguntur htl-c transtuli. claudicantem
periodum ut sanaret, idem ille corrector addidit quod seclusi qui, Eng
ordinem traditum uerborum defendens sic uult rescribi: qui si—uidissent
<es5ent,> credo, mortui ibidem
semper, et filius operatus est semper, ex auctoritate patris
et uoluntate, quia filius nihil a semetipso potest
facere, nisi uiderit patrem facientem, in sensu scilicet
facientem. pater enim sensu agit, filius, qui in patris sensu
est, uidens pei-ficit. sic omnia per filium facta sunt et sine
illo factum est nihil.
Nec putes sola opera mundi per filium facta, sed et
quae a deo exinde gesta sunt. pater enim, qui diligit
filium et omnia tradidit in manu eius, utique a primordio
diligit et a primordio tradidit, ex quo [a primordio]
sermo erat apud deum et deus erat sermo. cui data
est omnis potestas a patre in caelis et in terra; non
iudicat pater quemquam), sed omne iudicium tradidit
filio, a primordio tamen. omnem enim dicens potestatem et:
omne iudicium et omnia per eum facta et omnia tradita in
manu eius, nullam exceptionem temporis permittit, quia omnia
non erunt, si non omnia temporis fuerint. filius itaque est.
qui et ab initio iudicauit, turrem superbissimam elidens linguasque
disperdens, orbem totum aquarum uiolentia puniens.
pluens super Sodomam et Gomorram ignem et sulphurem,
deus a deo. ipse enim et ad humana semper colloquia descendit,
ab Adam usque ad patriarchas et prophetas, in
, uisione, in somnio, in speculo, in aenigmate ordinem suum
praestruens ab initio, semper quem erat persecuturus in
13] Matth. 28, 18. loh. 5, 22. 21-22] cf. Gen. 19. 24 (lJCO priore) PM, fuit F 4 in sensu scilicet facientclII om. P
(add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 5 filius PM, filius uero F patris
sensu PM, sensu patris F 10 in manu Paw: in sinu PMF 11 tradidit.
ex quo uulgo a primordio seclusi: a primordio PF, primordio M
(a eras. m. 1) 12 sermo, cui uulgo 19 qui et PMFJR1, qui R3uulfjo
20 dispertiens Urs 22 dominus a domino Pam (rf. 247, 21) 24 somn:i»
Pltl, sompno F 25 semper fort. delcndum quem Frs: qua*
PMF in finem. ita Ura, infinita PJIF
conuersari, non alius quam sermo, qui caro erat futurus;
ediscebat autem, ut nobis fidem sterneret, ut facilius crederemus
filium dei descendisse in saeculum, (cum) et retro tale
quid gestum cognosceremus. propter nos enim sicut scripta sunt
ita et gesta sunt, in quos aeuorum fines decucurrerunt.
sic etiam adfectus humanos sciebat iam tunc, suscepturus
etiam ipsas substantias hominis, carnem et animum, inten-ogans
Adam quasi nesciens: ubi es, Adam? paenitens, quod
hominem fecisset, quasi non praesciens; temptans Abraham,
quasi ignorans, quid sit in homine; offensus, reconciliatus
eisdem, et si qua haeretici adprehendunt quasi deo indigna
ad destructionem creatoris, ignorantes haec in filium competisse,
qui etiam passiones humanas et sitim et esuriem et
lacrimas et ipsam natiuitatem ipsamque mortem erat subiturus,
propter hoc minoratus a patre modicum citra angelos.
sed quae haeretici quidem nec filio dei deputabunt conuenire,
tu ipsi patri inducis, quasi ipse se deminorauerit
propter nos, cum scriptura alium dicat ab alio minoratum,
non ipsum a semetipso. quodsi et alius qui coronabatur
gloriam et honorem, alius qui coronabat, (coronabat) utique
filium pater. ceterum quale est, ut deus omnipotens ille
inuisibilis, quem nemo uidit hominum nec uidere potest, ille
qui inaccessibilem lucem habitat, ille qui non habitat in manu
factis, a cuius conspectu terra contremescit, montes liquescunt
ut cera, qui totum orbem manu adprehendit uelut nidum,
2, 25. 16] cf. Ps. 8, 6. 20] cf. Ps. 8, 6. 23] cf. I Tim. 6, 16.
24] cf. Act. 17, 24. 25] cf. Ps. 96, 4—5. 26] cf. Es. 10, 14. scripsi (et deus = et cum deus etiamtum,
łłOndNJn caro esset jilius): ediscebat et deus in uulgo 4 <cum) et Eng:
(siy et R3 uulgo 6 decurrernnt F 15 ipsam natiuitatem om. M 16 modicum
<quid) Urs 17 sed quae scripsi: sed PMF 18 tu scripsi: quae
tu PMF ipsi PM, ipse F 20 quodsi Semlerus: quid si PMF reliqui
cronabatur RF, coronabitur P (corr. R i in a) M coronabat addidi
:!2 pater? ceterum uulgo 23 uidere PM, uideri F 25 contremescit
PMF, contremiscit Suulgo
non ipse in loco, qui uniuersitatis extrema linea est, ille
altissimus in paradiso ad uesperam deambularit, quaerens
Adam, et arcam post introitum Noe clauserit, et apud Abraham
sub quercu refrigerauerit, et Moysen de rubo ardenti
uocarit, et in fornace Babylonii regis quartus apparuerit?
quamquam filius hominis est dictus et in imagine et speculo
et aenigmate scilicet et haec, nec de filio dei credenda
fuissent, si scripta non essent, fortasse non credenda de patre,
licet scripta, quem isti in uuluam Mariae deducunt et in
Pilati tribunal imponunt et in monumentis Ioseph recondunt.
hinc igitur apparet error illorum. ignorantes enim a primordio
omnem ordinem diuinae dispositionis per filium decucurrisse,
ipsum credunt patrem et uisum et congressum et operatum
et sitim et esuriem passum — aduersus prophetam dicentem:
deus aeternus non sitiet nec esuriet omnino: quanto
magis nec morietur nec sepelietur? — et ita, unum deum
semper egisse *, id est patrem, quae per filium gesta sunt,
facilius existimauerunt patrem in filii nomine uenisse
quam filium in patris, dicente ipso domino: ego ueni in
patris mei nomine, item ad ipsum patrem: nomen
tuum manifestaui hominibus, condicente etiam scriptura:
benedictus qui uenit in nomine domini, utique
filius in patris nomine. sed nomen patris: deus omnipotens.
(altissimus,) dominus uirtutum, rex Israhelis, qui est. quatenus
5, 43. 21] Ioh. 17, 6. 23] Ps. 117, 26. Eng: deambulauit PMF, deambulauerit R 6 uocarit
PM, uocauerit F apparuerit-quamquam ... dictus—uulgo 7 dictus
et PMFB1, dictus, ni haec R3 uulgo 8 aenigmate (fnissent?> scilicet
JS3 uulgo 9 fuissent Urs: fuisse PMF 11 monumentis PMF, monumento
Pam recondunt scripsi: reconcludunt PMF 13 decurrisse F
18 lacunam signaui: certi uel praesumentes uel simile aliquid intercidisse
puto 19 male hic distinguuntur capita uenisse scripsi: egisse PMF
23 utique F, utriusque M (corr. in utrique m. 1), utrique P (del. Utteram
r R) 24 sed scripsi (sunt aduersarii quae sequuntur); et PMF. sed et
XJrs nomina Urs 25 altissimus om. PMFR1; add. R3 (cf. 259, o)
et in his filium uenisse et in his semper egisse et sic ea in
se hominibus manifestasse. omnia, inquit, patris measunt.
cur non et nomina? cum ergo legis deum omnipotentem et
altissimum et deum uirtutum et regem Israhelis et qui est,
uide, ne per haec filius etiam demonstretur, suo iure deus
(omnipotens.) qua sermo dei omnipotentis quaque omnium
accepit potestatem, altissimus, qua dextera dei exaltatus,
sicut Petrus in Actis contionatur, dominus uirtutum, quia
omnia subiecta sunt illi a patre, rex Israhelis, quia illi proprie
excidit sors gentis istius, item qui est, quoniam multi [filii]
dicuntur et non sunt. si autem uolunt et patris nomen Christi
esse, audient suo loco. interim hic mihi promptum sit responsum
aduersus id, quod et de Apocalypsi Iohannis proferunt: ego
dominus, qui est et qui fuit et (qui) uenit, omni-.
potens, et sicubi alibi dei omnipotentis appellationem non
putant etiam filio conuenire. quasi qui uenturus sit ** omnipotens,
cum et filius omnipotentis tam omnipotens sit quam
deus dei filius.
Sed hanc societatem nominum paternorum in filio ne
facile perspiciant, perturbat illos scriptura, si quando unicum
deum statuit, quasi non eadem et deos et dominos duos
proposuerit, ut supra ostendimus. ergo quia duos et unum),.
inquiunt, (inuenimus, ideo ambo unus atque idem, et filius
et pater\'. porro non periclitatur scriptura, ut illi de tua
argumentatione succurras, ne sibi contraria uideatur. habet
add. R3, om. PMFR1 11 filii seclusi: dii Oiacconiuв,.
filii (dei) Eng (alludi htc putam ad I Ioh. 3, 10). 12 patris nomen
Christi scripsi: Christi nomen patris PMF, defendit Eng sic distinguens:
si autem nolunt, et Christi nomen patris esse audient suo loco 13 sludient
i23, andiunt PM, andinit F promptum Oehlerus: promotum PMF
14 et de PM, de F 15 qui est et qui fuit et <qui) uenit scripsi: qui
eat et qui fuit et uenit MRs, qui est et qui uenit F, qui est et qui
erat et qui fuit et uenit PR1 17 lacunam signaui: sit, omni<potentis
filius, non sit omni>potens fort., sit, <Don sit) Eng 18 sit dei filius quam
PMF; del. dei filius Urs 24 unus PM, unum F
et filium ostendit, et sufficit sibi. filium nominari ab ea
constat. saluo enim filio recte unicum deum potest determinasse,
cuius est filius. non enim desinit esse qui habet filium
ipse unicus, suo scilicet nomine, quotiens sine filio nominatur.
sine filio autem nominatur, cum principaliter determinatur
ut prima persona, quae ante filii nomen erat proponenda,
quia pater ante cognoscitur et post patrem filius nominatur.
igitur unus deus pater, et alius absque eo non est. quod
ipse inferens non filium negat, sed alium deum. ceterum alius
a patre filius non est. denique inspice sequentia huiusmodi
pronuntiationum, et inuenies fere ad idolorum factitatoros
atque cultores definitionem earum pertinere, ut multitudinem
falsorum deorum unio diuinitatis expellat, habens tamen filium.
quanto indiuiduum et inseparatum a patre, tanto in patre reputandum,
etsi non nominatum. atquin si nominasset illum,
separasset, ita dicens: alius praeter me non est, nisi filius
meus. alium enim etiam filium fecisset, quem de aliis excepisset.
puta solem dicere: ego sol, et alius praeter me non
est, nisi radius meus: nonne denotasses uanitatem, quasi non
et radius in sole deputetur? itaque praeter semetipsum non
esse alium deum, hoc propter idolatriam ** tam nationum
quam Israhelis; etiam propter haereticos, qui, sicut nationes
manibus ita et ipsi uerbis idola fabricantur, id est alium
deum et alium Christum. igitur et cum se unum pronuntiabat,
filio pater procurabat, ne ab alio deo Christus uenisse credatur.
sed ab illo, qui praedixerat: ego deus et alius absque
me non est, qui se unicum, sed cum filio, ostendit, cum
quo caelum solus extendit.
MP, absque eo alius FRuulgo 13 definitionem
RF, definitionum P (ft ex e) M 20 detiotasses (s ex t a m. 1) M:
denotasset PF 21 praeter JR3, per PMFR1 22 lacunam signaui:
pronuntiasse eum intellege uel similia tnterciderunt
(Si) qui et hoc dictum eius in argumentum singularitatis
arripient, extendi, inquit, caelum solus quantum ad
ceteras uirtutes solus, praestruens aduersus coniecturas haereticorum,
qui mundum ab angelis et potestatibus diuersis
uolunt structum, qui et ipsum creatorem aut angelum faciunt
aut f ad alia quae extrinsecus, ut opera mundi, ignorantem quoque,
subornatum. aut si sic solus caelum extendit, quomodo isti
praesumunt in peruersum haeretici, quasi singularis, non
admittatur sophia illa dicens: cum pararet caelum, ego
aderam illi. et Esaias dixit: quis cognouit sensum
dominietquisilli consilio fuit? utique praeter sophiam,
[fuitj quae illi aderat, in ipso tamen, et cum illo uniuersa
compingebat, non ignorante, quid faceret. praeter sophiam
autem praeter filium dicit, qui est [Christus] sophia et uirtus
dei secundum apostolum, solus sciens sensum patris. quis
enim scit quae sunt in deo, nisi spiritus, qui in
ipso est? non qui extra ipsum. erat ergo, qui non solum
deum faceret, nisi a ceteris solum. sed et euangelium recusetur,
quod dicat omnia per sermonem a deo facta esse et sine
eo nihil factum. nisi fallor et alibi scriptum est: sermone
eius caeli firmati sunt, et spiritu eius omnis uirtus
eorum. et sermo autem, uirtus et sophia dei, ipse erit
filius. ita si per filium omnia, caelum quoque per filium
8, 30. 14] cf. I Cor. 1, 24. 15] cf. I Cor. 2, 11. 19] cf. Ioh. 1, 3.
20] Pb. 32, 6. scripsi: qui PMFRI, quin JB3 uulgo, qui = quomodo intellegit
Eng Loc dictum scil. quod modo attigit auctor 260, 29. 6 aut
ab aliq ua erlrinsecus (uirtute uolunt) ad opera mundi fort. (Achamoth
intellego Valentinianorum, cf. adu. Val. cap. 25), ad alia, quae extrinsecus
sunt opera mundi Eng 10 illi. et R, illi <simul.> et Pam, illi?
et Oehlerus et Esaias dixit Eng: et si dixit PMF, et si dixit (apostolus)
Urs 11 fuit secl. Eng: fuit PM, non fuit F, ait Drs 12 aderat.
in uulgo 14 Christus seclusi 18 sed et PM, sed F 20 nisi PM,
nisi enim FR uulgo 21 spiritu (oris) eius Urs (sed cf. cap. 7) omnia
uirtus PM. omnes uirtutes FBuulgo 22 dei, ipse erit scripsi: ipse
erit dei PMF
solus. atque adeo statim de filio loquitur: quis alius deiecit
signa uentriloquorum et diuinationes a corde, auertens
sapientes retrorsum et consilium eorum infatuans.
sistens uerba filii sui? dicendo scilicet: hic est filius
meus dilectus, hunc audite. ita filium subiungens ipse
interpretator est, quomodo caelum solus extenderit, scilicet
cum filio solus, sicut cum filio unum. proinde et filii \'erit
uox: extendi caelum solus. quia sermone caeli confirmati
sunt, quia sophia in sermone adsistente paratum est caelum
et omnia per sermonem sunt facta, competit et filium solum
extendisse caelum, qui solus operationi patris ministrauit.
idem erit dicens: ego primus, et in superuentura ego
sum. primum scilicet omnium sermo: in principio erat
sermo, in quo principio prolatus a patre est. ceterum pater
non habens initium, ut a nullo prolatus, ut innatus, (primus)
non potest uideri. qui solus fuit semper, ordinem habere non
potuit. igitur si propterea eundem et patrem et filium credendum
putauerunt, ut unum deum uindicent, saluus est unio
eius qui, cum sit unus, habeat et filium, aeque et ipsum
eisdem scripturis comprehensum. si filium nolunt secundum
a patre reputari, ne secundus duos faciat deos dici, ostendimus
etiam duos deos in scriptura relatos et duos dominos:
et tamen ne de isto scandalizarentur, rationem reddidimus,
qua non dii duo dicantur nec domini, sed qua pater et filius
duo, et hoc non ex separatione substantiae, sed ex dispositione,
cum indiuiduum et inseparatum filium a patre pronun
tiamus, nec statu, sed gradu alium, qui etsi deus dicatur,
9J Es. 44, 24. 10] cf. Ps. 32, 6. 13J Es. 41. 4. 14J Ioh. 1, 1. R, qua PM, qua de F 10 sunt. quia uulgo 12 qui scripsi:
quia PMF 16 primus addidi 19 saluus PMFRt, salua JS3 uulgo
20 habet Urs 23 etiam coniunge cum in scriptura, nisi forte rescribendum
est: iam et 24 scandalizarentur F, scandalizentur PM reddidimus
scripsi: reddimus PMF 25 non dii scripsi: dii non PMF
unum, hoc ipso, quod et deus ex unitate patris uocari habeat.
Sed argumentationibus eorum adhuc retundendis opera
praebenda est, si quid de scripturis ad sententiam suam
excerpent, cetera nolentes intueri, quae et ipsa regulam seruant,
et quidem saluo unione diuinitatis et monarchiae statu
nam sicut in ueteribus nihil aliud tenent quam: ego deus
et alius praeter me non est, ita in euangelio responsionem
domini ad Philippum tuentur: ego et pater unum sumus
et: qui me uiderit, uidit et patrem et ego in patre et
pater in me. his tribus capitulis totum instrumentum utriusque
testamenti uolunt cedere, cum oporteat secundum plura
intellegi pauciora. sed proprium hoc est omnium haereticorum.
nam quia pauca sunt, quae in silua inuenire possunt, pauca
aduersus plura defendunt et posteriora aduersus priora suscipiunt.
regula autem omni rei ab initio constituta in prioribus
et in (pluribus, et in) posteriora praescribit utique et in
pauciora.