Vae, ait, per quem traditur filius hominis. ergo
iam \'uae* constat imprecationis et comminationis inclamationem
intellegendam et irato et offenso deputandam, nisi si ludas
impune erat tantum sceleris relaturus. at si impune, uacat
\'uae\'; si non impune, utique ab eo puniendus, in quem scelus
traditionis admisit. porro si sciens passus est hominem, quem
ipse comitatui suo adsciuerat, in tantum scelus ruere, noli
iam de creatore circa Adam retractare quae in tuum quoque
deum retorquentur: aut ignorasse illum, qui non ex prouidentia
obstitit peccaturo, aut obsistere non potuisse, si (non) ignorabat,
aut noluisse, si et sciebat et poterat, atque ita malitiosum
iudicandum, qui passus sit hominem suum ex delicto perire.
suadeo igitur agnoscas potius et in isto creatorem quam parem
illi deum optimum aduersus sententiam tuam facias. nam et
Petrum praesumptorie aliquid elocutum negationi potius destinando
zeloten deum tibi ostendit. debuit etiam osculo tradi,
propheticus scilicet Christus, ut eius scilicet filius, qui labiis
a populo diligebatur. Perductus in consessum, an ipse esset
Christus, interrogatur. de quo Christo Iudaei quaesissent nisi
de suo? cur ergo non uel tunc alium eis prodidit? \'ut pati
posset\', inquis, id est, ut ille optimus ignorantes adhuc in
scelus mergeret. atquin et si dixisset, passurus esset. si dixero
26, 24; Marc. 14, 21. 22] cf. Luc. 22, 33-34. 23] cf. Luc. 22, 47.
24] cf. EB. 29, 13. 25] cf. Luc. 22, 66-67. 29] Luc. 22, 67. M, descendant It uulgo 3 (erat) processurus fort. deliniabat
MJ23, declinabat H1 7 sanguinem scripsi: sanguine MR 11 at
scripsi: aut MR 17 non addidi 25 productus Iun 26 quaesisset
Oehlerus\'
in necem eius. et cur non magis passurus esset,
si alterius dei ac per hoc aduersarium creatoris (se) manifestasset?
ergo non, ut pateretur, alium se tunc quoque supersedit
ostendere, sed quoniam ex ore eius confessionem extorquere
cupiebant, nec confesso tamen credituri, qui eum ex operibus
scripturas adimplentibus agnouisse debuerant. ita eius fuit
occultasse se, cui ultro debebatur agnitio. et tamen adhuc eis
manum porrigens: abhinc, inquit, erit filius hominis
sedens ad dexteram uirtutis dei. suggerebat enim se esse
(de) Danihelis prophetia (filium hominis* et de psalmo Dauid
(sedentem ad dexteram dei\'. itaque ex isto dicto et scripturae
comparatione inluminati, quem se uellet intellegi: ergo, inquiunt,
tu dei filius es? cuius dei, nisi quem solum nouerant?
cuius dei, nisi quem in psalmo meminerant dixisse filio
suo: sede ad dexteram meam? <sed respondit: uos dicitis,
quasi: non ego\\ atquin confirmauit id se esse, quod illi dixerant,
dum rursus interrogant. unde autem probabis interrogatiuo
et non (et) ipsos confirmatiuo pronuntiasse: ergo tu filius dei
es, ut, quia oblique ostenderat se per scripturas filium dei
intellegendum, sic senserint: \'ergo tu dei es filius\', quod te
non uis aperte dicere? atque ita et ille (uos dicitis\' confirmatiue
respondit, et adeo sic fuit pronuntiatio eius, ut
perseuerauerint in eo, quod pronuntiatio sapiebat.
perductum
enim illum ad Pilatum onerare coeperunt, quod se regem
22, 70. 16] Pe. 109, 1. Luc. 22, 70. 24] cf. Luc. 23, 1-2. Pam: creditis MB 3 se add. Iun 5 quoniam MB\\
quomodo Bl 10 esse (de) scripsi: esse MRI, ex B3 uulgo 11 et
de MBl, et e B*uulgo 12 ei isto MB*, et isto Bl 17 quasi non tgo
MB, quia ego sum Pam 18 interrogatiuo (scil. sono) MF, interrogatiae
R uulgo 19 et addidi (et ipsos = anch sie, vrie namlich gleich darauf
Christus, cf. 1. 17) confirmatiuo MF, confirmatine R uulgo 20 es?
ut uulgo 21 senserint MB, senserunt Ur. 22 atque MB, aeque Urs
23 sic scil. confirmatiue (Eng) 24 perseuerauerit Bl
l
dexteram). ceterum alio eum titulo grauassent, incerti an filium
se dei dixisset, (ni)si ('uos s dicitis* sic pronuntiasset, hoc se
esse, quod dicerent. Pilato quoque interroganti: tu es Christus?
proinde: tu dicis, ne metu potestatis uideretur amplius
respondisse, (respondit.) Constitutus est igitur dominus in iudicio
— et statuit in iudicio populum suum; ipse dominus
in iudicium uenit cum presbyteris et archontibuspopuli,
secundum Esaiam — atque exinde omne scriptum passionis
suae impleuit: tumultuatae suntibidem nationes et populi
meditati suntinania; adstiterunt reges terrae etarchontes
congregati sunt in unum aduersus dominum et aduersus
Christum eius: \'nationes\' Romani qui cum Pilato
fuerant; \'populi\' tribus Israhelis; (reges) in Herode, (archontes) in
summis sacerdotibus. nam et Herodi uelut munus a Pilato missus
Osee uocibus fidem reddidit. de Christo enim prophetauerat:
et uinctum eum ducent xenium regi. delectatus est
denique Herodes uiso Iesu nec uocem ullam ab eo audiuit.
tamquam agnus enim ante tondentem sic non aperuit
os suum, quia dominus dederat illi linguam disciplinae, ut
sciret, quando eum oporteret proferre sermonem, illam scilicet
linguam, quam in psalmo adglutinatam gutturi suo tunc probabat
non loquendo. Et Barrabas quidem nocentissimus uita
ut bonus donatur, Christus uero iustissimus ut homicida morti
expostulatur. sed et duo scelesti circumfiguntur illi, ut inter
iniquos scilicet deputaretur. uestitum plane eius a militibus
diuisum partim, (partim) sorti concessum Marcion abstulit
4,27. 15] ct. Luc. 23. 7-11. 17] cf. Os. 10,6. cf. Luc. 23,8-9. 19] Es.
53, 7. 20] cf. Es. 50, 4. 22] cf. Ps. 21, 16. 23] cf. Luc. 23, 18—25.
25] cf. Luc. 23, 32—34. cf. Es. 53, 12; Luc. 22, 37. 26] cf. Luc. 23, 34. M 3 se dei M, dei se 22 uulgo (ni)si
B2, si MRl 6 respondit addidi 9 omnem M 14 archontee R,
arcbontae MF 19 ante M, coram R uulgo tondentem scripsi: ton-
dente MR 21 quando scripsi (= yjvtxa): quomodo MR 26 a militibus
MB, militibus Rig 27 partim add. Lat sorti scripsi: sorte MR
mea et in uestitum meum sortem miserunt.
aufer igitur et crucem ipsam. idem enim psalmus de ea non
tacet: foderunt manus meas et pedes. totus in illo exitus
legitur: circumdederunt me canes, synagoga maleficorum
circumuallauit me. omnes, qui spectabant me,
naso inridebant me; locuti sunt labiis et capita mouerunt:
sperauit in deum, liberet eum. quo iam testimonium
uestimentorum? habe falsi tui praedam: totus psalmus
uestimenta sunt Christi. Ecce autem et elementa concutiuntur.
dominus enim patiebatur ipsorum. ceterum aduersario laeso
caelum luminibus loruisset, magis sol radiis insultasset, magis
dies stetisset, libenter spectans pendentem in patibulo Christum
Marcionis. haec argumentata quoque mihi competissent, et si
non fuissent praedicata: caelum, inquit Esaias, uestiam
tenebris; hic erit dies, de quo et Amos: et erit die illa,
dicit dominus, occidet sol meridie — habes et horae
sextae significationem — et contenebrabit super terram.
scissum est et templi uelum, angeli eruptione derelinquentis
filiam Sionis tamquam in uinea speculam et in cucumerario
casulam.s o quantum perseuerauit etiam tricesimo psalmo
Christus ipsum reddere! uociferatur ad patrem: ***, ut et
moriens ultima uoce prophetas adimpleret. hoc dicto expirauit.
quis? spiritus semetipsum an caro spiritum? sed spiritus
semetipsum expirare non potuit. alius est qui expirat, alius
15] Es. 50, 3. 16-18] Am. 8, 9. 17] cf. Luc. 23,44. 19] cf. Luc. 23,4o.
cf.Es.1,8. 22](cf.Luc.23,46.) 23]cf.Matth.5,17. cr. Ps. SO, 6. Luc.23,46.
MR, tamenPam eaEng: eoMB 4 pedesMR, pedes meosPam 5canes
(multi) fort. 14 argumentata M, argumenta Ruulgo 16 die illa M, illa
di tBuulgo 18 aeitae R, seitamMF contenebrabit(—ouaxoTaoEi)Pam.-contenebrauitMR
superterram(dielux.)fort. 22ChriBtus«cnipst(c/.563,1^:
Christum MR. Eng, nonp,\'obam quam infra indicaui lacunatn sic uult rescribi:
o quantum perseaerauit<Dauid) etiam tricesimo psalmoChristum spiritum
reddere! uocifera(ba)tur ad patrem 22 lacunam lignaui: in manus taas
commendospiritummeum desidero(cf. J.^3:hocdicto) 25 aliusS,aliusestM\'
est. quodsi solus spiritus fuisset, discessisse potius diceretur
quam expirasse. quis igitur expirat spiritum nisi caro, quae
et spirat quando illum habet et ita eum cum amittit expirat?
denique si caro non fuit, sed phantasma carnis, phantasma
autem spiritus fuit, spiritus autem semetipsum expirauit et expirando
discessit, sine dubio phantasma discessit, cum spiritus,
qui erat phantasma, discessit, et nusquam comparuit phantasma
cum spiritu. nihil ergo remansit in ligno, nihil pependit etiam
post expirationem, nihil de Pilato postulatum, nihil de patibulo
detractum, nihil sindone inuolutum, nihil sepulcro nouo conditum?
atquin non nihil. quid ergo illud fuit? si phantasma,
adhuc ergo inerat et spiritus. si discesserat spiritus, ergo
abstulerat phantasma. superest impudentiae haereticae dicere
phantasma illic phantasmatis remansisse; sed scilicet Ioseph
corpus fuisse nouerat quod tota pietate tractauit, ille
Ioseph, qui non consenserat in scelere Iudaeis, beatus uir,
qui non abiit in consilio impiorum et in uia peccatorum
non stetit et in cathedra pestium non sedit.
Oportuerat etiam sepultorem domini prophetari ac iam
tunc merito benedici, si nec mulierum illarum officium praeterit
prophetia, quae ante lucem conuenerunt ad sepulcrum cum
odorum paratura. de hoc enim per Osee: et quaerent, inquit,
faciem meam; ante lucem uigilabunt ad me dicentes:
eamus et conuertamur ad dominum, quia ipse eripuit
[dixit] et curabit nos, percussit et miserebitur nostri,
21] cf. Luc. 23, 55-24, 1. 23J cf. Os. 5, 15-6, 2. MR3G, expirat Rt 5 fuit, sed Urs: fuisset MR 11 sindone
MR3, in sindone Rl 12 conditum. atquin uulgo quid ergo MF,
quid igitur R vulgo 13 spiritus. si discesserat spiritus scripsi: Chriatna.
si discesserat Christus MR (orta est corruptela ex similitudine siglorum
sps et xps) 15 scilicet Eng: si et M (et a. u. a m. 1) R 16 tractauit?
ille uulgo 17 Indaeis? beatus vulgo 19 pestium MR, pestilentiae
Oehlerus ex Leydensi 23 et Eng: ut MR quaerent MF, qaaerant R
uulgo 26 dixit secl. R
quis enim haec non credat in recogitatu mulierum illarum
uolutata inter dolorem praesentis destitutionis, qua percussae
sibi uidebantur a domino, et spem resurrectionis ipsius, qua
restitutuiri se arbitrabantur? corpore autem non inuento sublata
erat sepultura eius de medio secundum Esaiam. sed et duo
ibidem angeli apparuerunt. tot fere laterensibus uti solebat in
duobus testibus consistens dei sermo. reuertentes quoque a
sepulcro mulieres et ab illa angelorum uisione prospiciebatEsaias:
mulieres, inquit, [uenite] uenientes a uisione, uenite, ad
renuntiandam scilicet domini resurrectionem. Bene autem,I
quod incredulitas discipulorum perseuerabat, ut in finem usque
defensio nostra consisteret Christum legum non alium se
discipulis edidisse quam prophetarum. nam cum duo ex illis
iter agerent et dominus eis adhaesisset, non comparens quod
ipse esset, etiam dissimulans de conscientia rei gestae: nos
autem putabamus, inquiunt, ipsum esse redemptorem
Israhelis, utique suum Christum, id est creatoris. adeo nec
alium se ediderat illis. ceterum non existimarent eum creatoris,I
et cum creatoris existimaretur, non sustinuisset hanc de se
existimationem, si non is esset, qui existimabatur. aut ipse!
erit auctor erroris et praeuaricator ueritatis aduersus dei optimi
titulum. sed nec post resurrectionem alium se eis ostendit
quam quem existimatum sibi dixerant. plane inuectus est in
illos: o insensati et tardi corde in non credendo omnibus,
\'quae locutus est ad uos.\' quaenam locutus? alterius
se dei esse? proba, et manus dedo. an eadem et angeli
Luc. 24, 13—33. 16] Luc. 24. 21. 25J Luc. 24, 25. 26] uerba
euangelii Marcionis ex Luc. 24, 25 detorta. Eng: restitui rite MR arbitrabantur
scripsi: arbitrantur MR 10 uenite secl. Pam 21 existimabatur Lat:
existimatur MR reliqui 25 illos R3, illis MRl 26 quaenam locutos?
alterius MRl, quae locutus (non) alterius R3 uulgo 27 se dei es9e? proba.
et manus dedo. an eadem scripsi: se dei esse probat et manus de deo.
an eadem MRl, se dei esse probat, sed eiusdem dei. nam eadem R3 tlfI/go
an = oder nickt etwa? malim quidem: eadem, (quae) et
Galilaea dicens, quod oportet tradi filium hominis et
crucifigi et tertia die resurgere? et quare oportebat, nisi
quia ita a deo creatore scriptum? igitur increpuit illos ut
de sola passione scandalizatos et ut dubios de fide resurrectionis
adnuntiatae sibi a feminis, per quae non crediderant
ipsum fuisse, quem existimauerant. itaque quod existimauerant,
id uolens credi se eum se confirmabat, quem existimauerant,
creatoris scilicet Christum, redemptorem Israhelis. De corporis
autem ueritate quid potest clarius? cum haesitantibus eis, ne
phantasma esset, immo phantasma credentibus: quid turbati
estis? (in quit,) et quid cogitationes subeunt in corda
uestra? uidete manus meas et pedes, quia ipse ego
sum, quoniam spiritus ossa non habet, sicut me habentem
uidetis. et Marcion quaedam contraria sibi illa, credo,
industria eradere de euangelio suo noluit, ut ex his, quae
eradere potuit nec erasit, illa, quae erasit, aut negetur erasisse
aut merito erasisse dicatur; nec parcit nisi eis, quae non
minus aliter interpretando quam delendo subuertit. uult itaque
sic dictum: spiritus ossa non habet, sicut me uidetis
habentem, quasi ad spiritum referatur sicut me uidetis
habentem, id est non habentem ossa, sicut et spiritus. et
quae ratio tortuositatis istius, cum simpliciter pronuntiare
potuisset:. \'quia spiritus ossa non habet, sicut me uidetis non
habentem\'? cur autem inspectui eorum manus et pedes suos
offert, quae membra ex ossibus constant, si ossa non habebat?
R3, tamenfigi MRl 4 increpuit M, increpauit R 7 existimauerant
lV, existimarant R itaque-existimauerant (8) om. M
8 credi se eum R3, credidisse eum 221 12 inquit add. Pam 13 ipse ego M,
ego ipse R 14 habentem uidetis M, uidetis habere R 15 illa, credo industria,
eradere uulgo 17 aut MR3, nec Rl 18 parsit susp. Eng non
minus coniunge cum subuertit 21 uocabulum quasi, quod in MR paulo
supra post dictum inuenitur, huc transtuli intellegit igitur Marcion:
sicut me uidetis habentem scd. spiritum ossa non habentem 22 id est
MR3G, uel 221 sicut et spiritus scil. ossa non habet 26 ex MR3, et Rl
retro nouerant? aut si phantasma erat usquequaque,
cur illos phantasma credentes increpabat? atquin adhuc eis
non credentibus propterea cibum desiderauit, ut se ostenderet
etiam dentes habere.
Impleuimus, ut opinor, sponsionem. exhibuimus legum
Christum prophetarum doctrinis sententiis adfectibus sensibus
uirtutibus passionibus etiam resun-ectione non alium quam
creatoris, siquidem et apostolos mittens ad praedicandum
uniuersis nationibus in omnem terram exire sonum eorum et
in terminos terrae uoces eorum psalmum adimplendo praecepit.
misereor tui, Marcion; frustra laborasti. Christus enim Iesus
in euangelio tuo meus est.
Nihil sine origine nisi deus solus. quae quantum praecedit
in statu omnium rerum, tantum praecedat necesse est
etiam in retractatu earum, ut constare de statu possit, quia
nec habeas dispicere quid quale sit, nisi certus an sit, cum
cognoueris unde sit. et ideo ex opusculi ordine ad hanc materiam
deuolutus apostoli quoque Pauli originem a Marcione
desidero, nouus aliqui discipulus nec ullius alterius auditor,
qui nihil interim credam nisi nihil temere credendum, temere
porro credi quodcumque sine originis agnitione credetur, quique
dignissime ad sollicitudinem redigam istam inquisitionem, cum
is mihi adfirmatur apostolus, quem in albo apostolorum apud
euangelium non deprehendo. denique audiens postea eum a
domino adlectum iam in caelis quiescente, quasi improuidentiam
existimo, si non ante sciit illum sibi necessarium Christus,
sed iam ordinato officio apostolatus et in sua opera dimisso
10] cf. Pa. 18, 5. 26] cf. Act. 9, 1-9.
LIB QVINTVS M 20 Pauli om. jR1, praebent MR3 23 credetar M,
creditur Euulgo 24 diguiasime = summo iure 27 quieaccnte MR3,
quiescentem R1 28 sciit scripsi: scit MR11 sciuit JBS
ut ita dixerim, non uoluntate. quamobrem, Pontice
nauclere, si numquam furtiuas merces uel inlicitas in acatos
tuas recepisti, si numquam omnino onus auertisti uel adulterasti,
+cautior utique et fidelior in dei rebus edas uelim nobis, quo
symbolo susceperis apostolum Paulum, quis illum tituli
charactere percusserit, quis transmiserit tibi, quis imposuerit,
ut possis eum constanter exponere. ne illius probetur, qui
omnia apostolatus eius instrumenta protulit, \'ipse se\', inquit,
\'apostolum est professus, et quidem non ab hominibus nec
per hominem, sed per legum Christum\'. plane profiteri potest
semetipsum quis, uerum professio eius alterius auctoritate
conficitur. alius scribit alius subscribit, alius obsignat alius
actis refert. nemo sibi et professor et testis est. praeter haec
utique legisti multos uenturos, qui dicant: ego sum Christus.
si est qui se Christum mentiatur, quanto magis qui se apostolum
praedicet Christi? adhuc ego in persona discipuli et
inquisitoris conuersor, ut iam hinc et fidem tuam obtundam,
qui unde eam probes non habes, et impudentiam suffundam,
qui uindicas et unde possis uindicare non recipis. sit Christus,
sit et apostolus nunc alterius, dum non probantur nisi
de instrumento creatoris. nam mihi Paulum etiam Genesis
olim repromisit. inter illas enim figuras et propheticas super
filios suos benedictiones Iacob, cum ad Beniamin direxisset:
Beniamin, inquit, lupus rapax; ad matutinum comedet
adhuc et ad uesperam dabit escam. ex tribu enim Beniamin
oriturum Paulum prouidebat, lupum rapacem ad matutinum
comedentem, id est prima aetate uastaturum pecora
Rom. 11, 1; Phil. 3, 5. M 4 numquam M, nullum R uulgo 7 caractere M percnsaerit
22s, percussit MRi, perusserit susp. Eng 8 exponere, ne .... protulerit.ipse
uulgo 9 protulit scripsi: protulerit MR 12 quis MRi, quiuis R3
20 sit Christus, sit et apostolus Eng: sit et Christus, sic apostolus MR
21 nunc scripsi (ct. 570, 18): ut MR 22 nam MR3G, non J21
23 figura(ta)s fort. 24 direxisset M, dixiBset R 27 inoriturum 1łl
escam daturum, id est deuergente iam aetate oues Christi
educaturum ut doctorem nationum. nam et Saulis primo
asperitas insectationis erga Dauid, dehinc paenitentia et satisfactio,
bona pro malis recipientis, non aliud portendebat quam
Paulum in Saule secundum tribus et legum in Dauid secundum
uirginis censum. haec figurarum sacramenta si tibi displicent,
certe Acta Apostolorum hunc mihi ordinem Pauli
tradiderunt, a te quoque non negandum. inde apostolum ostendo
persecutorem non ab hominibus neque per hominem, inde et
ipsi credere inducor, inde te a defensione eius expello nec
timeo dicentem: tu ergo negas apostolum Paulum? non blasphemo
quem tueor. nego, ut te probare compellam; nego, ut
meum esse conuincam. aut, si ad nostram fidem spectas, recipe
quae eam faciunt; si ad tuam prouocas, ede quae eam praestruunt.
aut proba esse quae credis aut, si non probas, quomodo
credis? aut qualis es aduersus eum credens, a quo solo
probatur esse quod credis? habe nunc et apostolum de meo
sicut et Christum, quam meum apostolum quam et Christum:
isdem et hic dimicabimus lineis, in ipso gradu prouocabimus
praescriptionis, oportere scilicet et apostolum, qui creatoris
negetur immo et aduersus creatorem proferatur, nihil docere,
nihil sapere, nihil uelle secundum creatorem, et inprimis tanta
constantia alium deum edicere, quanta a lege creatoris abrupit.
neque enim uerisimile est, ut auertens a Iudaismo non
pariter ostenderet, in cuius dei fidem auerteret, quia nemo
transire posset a creatore nesciens, ad quem transeundum sibi
esset. siue enim Christus iam alium deum reuelauerat, sequebatur
etiam apostoli testatio, uel ne non eius dei apostolus
MR3G, hinc Rl 15 faciunt 223, faciant MRl si ad tnam
R3, statiuam MR1 18 et apostolum MR3, apostolum R1 de meo
scil. instrumento; intellege Acta apostolorum 19 quam meum htRi, tam
meum R3 uulgo (quam-quam = tam-quam, ut assolet Tert.) 20 isdem
M, iisdem R 27 a creatore R3, ad creatorem MRl 29 ne R, nec M
abscondi ab apostolo qui iam reuelatus fuisset a Christo; siue
nihil tale de deo Christus reuelauerat, [at] tanto magis ab apostolo
debuerat reuelari qui iam non posset ab alio, non credendus
sine dubio, si nec ab apostolo reuelatus. quod idcirco
praestruximus, ut iam hinc profiteamur nos proinde probaturos
nullum alium deum ab apostolo circumlatum, sicut probauimus
nec a Christo, ex ipsis utique epistolis Pauli, quas proinde
mutilatas etiam de numero forma iam haeretici euangelii
praeiudicasse debebit.
Principalem aduersus Iudaismum epistolam nos quoque
confitemur quae Galatas docet. amplectimur etenim Ad
confitemur
omnem illam legis ueteris amolitionem, ut et ipsam de creatoris
uenientem dispositione, sicut saepe iam in isto ordine
tractauimus de praedicata nouatione a prophetis dei nostri.
quodsi creator quidem uetera cessura promisit, nouis scilicet
orituris, Christus uero tempus distinx(it decess)ionis istius, —
lex et prophetae usque ad Iohannem — terminum in
Iohanne statuens inter utrumque ordinem desinentium exinde
ueterum et incipientium nouorum, necessarie et apostolus in
Christo post Iohannem reuelato uetera infirmat, noua uero
confirmat, atque ita non alterius dei fidem curat quam creatoris,
apud quem et uetera decessura praedicabantur. igitur
et legis destructio et euangelii aedificatio pro me faciunt in
ista quoque epistola ad eam Galatarum praesumptionem pertinentes,
qua praesumebant Christum, ut puta creatoris, salua
creatoris lege credendum, quod adhuc incredibile uideretur
legem a suo auctore deponi. porro, si omnino alium deum
ab apostolo audissent, ultro utique scissent abscedendum sibi
Cor. 5, 17; Es. 43, 18. eecl. R3 4 ab (s. U. a m. 1) M 8 ipsis MB, ipsius Oehlerus
IllNCIPIT AD GALATASM, de epistola adGalatauii; om. titulum omnino
Rig 12 amplectimur R3, et amplectimur MRl 13 amolitionem M, abolitionem
R 17 distinx(it decess)ionis scripsi (cf. I. 23 et 572,12): diatinctionisMR,
distin(xit destru)ctionisEng 23 decessura <(et nona oritnra)fort.
enim expectaret diutius discere, quod nonam deberet sectari
disciplinam qui nouum deum recepisset? immo quia eadem
quidem diuinitas praedicabatur in euangelio, quae semper nota
fuerat in lege, disciplina uero non eadem, hic erat totus
quaestionis status, an lex creatoris ab euangelio deberet excludi
in Christo creatoris. denique aufer hunc statum, et uacat
quaestio. uacante autem quaestione, ultro omnibus agnoscentibus
discedendum sibi esse ab ordine creatoris per fidem dei
alterius, nulla apostolo materia competisset id tam presse
doctadi, quod ultro fides ipsa dictasset. igitur tota intentio
epistolae istius nihil aliud docet quam legis decessionem
uenientem de creatoris dispositione, ut adhuc suggeremus. si
item nullius noui dei exerit mentionem, quod nusquam magis
fecisset quam in ista materia, ut rationem scilicet ablegandae
legis unica hac et sufficientissima definitione proponeret nouae
diuinitatis, apparet quomodo scribat: miror uos tam cito
transferri ab eo, qui uos uocauit in gratiam, ad aliud
euangelium, ex conuersatione aliud, non ex religione, ex
disciplina, non ex diuinitate, quoniam quidem euangelium
Christi a lege euocare deberet ad gratiam, non a creatore ad
alium deum. nemo enim illos mouerat a creatore, ut uiderentur
sic ad aliud euangelium transferri, quasi dum ad creatorem
transferuntur. nam et adiciens, quod aliud euangelium omnino
non esset, creatoris confirmat id, quod esse defendit. si enim
et creator euangelium repromittit dicens per Esaiam: ascende
in montem excelsum qui euangelizas Sioni, extolle
uocem in ualentia tua qui euangelizas Hierusalem;
item ad apostolorum personam: quam tempestiui pedes
MR, discessionem Gel reliqui 15 ablegandae R3,
ablegeudae MRl 16 sufficientiesima (a ex ę) M 17 scribat MR3,
sciebat 7?1 miror Rs, mirari MRl 21 auocare fort. 23 alium M
25 si enim MR, sed enim Oehlerus
et nationibus euangelizantium, quoniam et: in nomine eius,
inquit, nationes sperabunt, Christi scilicet, cui ait: posui
te in lumen nationum, est autem euangelium etiam dei
noui, quod uis tunc ab apostolo defensum, iam ergo duo sunt
euangelia apud duos deos, et mentitus erit apostolus dicens,
quod aliud omnino non est, cum sit et aliud, cum sic suum
euangelium defendere potuisset, ut potius demonstraret, non
ut unum determinaret. sed fortasse, ut hinc fugias: (et ideo\',
dices, subtexuit: licet angelus de caelo aliter euangelizauerit,
anathema sit, quia et creatorem sciebat euangelizaturum').
rursus ergo te implicas. hoc est enim, quo adstringeris:
duo enim euangelia confirmare non est eius, qui aliud
iam negarit. tamen lucet sensus eius, qui suam praemisit
personam: sed et si nos aut angelus de caelo aliter
euangelizauerit. uerbi enim gratia dictum est. ceterum si
nec ipse aliter euangelizaturus, utique nec angelus. ita angelum
ad hoc nominauit, quo multo magis hominibus non esset credendum,
quando nec angelo, [et nec apostolo] non < quo> angelum
ad euangelium referret creatoris. Exinde decurrens ordinem
conuersionis suae de persecutore in apostolum scripturam
Apostolicorum confirmat, apud quam ipsa etiam epistulae istius
materia recognoscitur, intercessisse quosdam, qui dicerent
circumcidi oportere et obseruandam esse Moysi legem, tunc
apostolos de ista quaestione consultos ex auctoritate spiritus
renuntiasse non esse imponenda onera hominibus, quae patres
ipsi non potuissent sustinere. quodsi et ex hoc congruunt
Paulo Apostolorum Acta, cur ea respuatis iam apparet, ut
15] ib. 20] cf. Gal. 1, 11-24. 23] cf. Gal. 2, 4; cf. Act. 15, 5.
25] cf. Act. 15, 28. R3, ChriBttw MRl 4 nationum, eat antem Eng: nationum.
est autem uulgo 8 potius demonstraret = als das voreiiglichere aufzeigte
9 hinc fugias M, fugias hinc R uulgo 13 enim fort. delendum
14 tamen = dagegen 19 et nec apostolo seclusi: nec apostolo R3
uulgo quo addidi 22 (actorum) Apostolicorum Pam
Christum alterius quam creatoris, quando nec promissio spiritus
sancti aliunde probetur exhibita quam de instrumento
Actorum, quae utique uerisimile non est ex parte quidem
apostolo conuenire, cum ordinem eius secundum ipsius testimonium
ostendunt, ex parte uero dissidere, cum diuinitatem
in Christo creatoris adnuntiant, ut praedicationem quidem
apostolorum non sit secutus Paulus, qui formam ab eis dedocendae
legis accepit.
Denique ad patrocinium Petri ceterorumque apostolorum
ascendisse Hierosolyma post annos quatuordecim scribit, ut
conferret cum illis de euangelii sui regula, ne in uacuum tot
annis cucurrisset aut curreret, si quid scilicet citra formam
illorum euangelizaret. adeo ab illis probari et constabiliri
desiderarat, quos, si quando, uultis Iudaismi magis adfines
subintellegi. cum uero nec Titum dicit circumcisum, iam incipit
ostendere solam circumcisionis quaestionem ex defensione adhuc
legis concussam ab eis, quos propterea falsos et superinducticios
fratres appellat, non aliud statuere pergentes quam perseuerantiam
legis, ex fide sine dubio integra creatoris, atque
ita peruertentes euangelium, non interpolatione scripturae, qua
Christum creatoris effingerent, sed retentione ueteris disciplinae,
ne legem creatoris excluderent. ergo propter falsos, inquit,
superinducticios fratres, qui subintrauerant ad speculandam
libertatem nostram, quam habemus in Christo,
Gal. 2, 4. 23] Gal. 2, 4-5. R, ne M 2 quando nec = wahrend doch auch nicht, ut uidetur;
sed nescio an lacuna sit statuenda, quam sic uelim expleri: (satia
quidem imprudenter,) quando 3 exibita M 8 non sit MR, omnino
sit Urs 11 hierosolyma M, Hierosolymam Ruulgo 12 conferret M
in lit. 13 cucurreret M quid MR3G, qua Ri 15 desiderabat
Lat quos Lat: Quod MR uult ie (scil. Paulus) Iun (probat
Bng) 16 uero om. Pam 17 ex defensione MJł3G, et defensionem RI
18 superinducticios Pam: superducticios MR 24 superindncticios, inquit
falsos Pam
subiectioni. intendamus enim et sensui ipsi et causae eius,
et apparebit uitiatio scripturae. cum praemittit: sed nec
Titus, qui mecum erat, cum esset Graecus, coactus
est circumcidi, dehinc subiungit: propter superinducticios
falsos fratres et reliqua, contrarii utique facti incipit
reddere rationem, ostendens propter quid fecerit quod nec
fecisset, [nec ostendisset] si illud, propter quod fecit, non
accidisset. denique dicas uelim, si non subintroissent falsi illi
fratres ad speculandam libertatem eorum, cessissent subiectioni?
non opinor. ergo cesserunt, quia fuerunt propter quos
cederetur. hoc enim rudi fidei et adhuc de legis obseruatione
suspensae competebat, ipso quoque apostolo ne in uacuum
cucurrisset aut curreret suspecto. itaque frustrandi erant falsi
fratres, speculantes libertatem Christianam, ne ante eam in
seruitutem abducerent ludaismi quam sciret se Paulus non (in)
uacuum cucurrisse, quam dexteras ei darent antecessores, quam
ex c(ons)ensu eorum in nationes praedicandi munus subiret.
necessario igitur cessit ad tempus, et sic ei ratio constat Timotheum
circumcidendi et rasos introducendi in templum, quae
in Actis eduntur, adeo uera, ut apostolo consonent profitenti
factum se Iudaeis Iudaeum, ut Iudaeos lucrifaceret, et sub
lege agentem propter eos, qui sub lege agerent, sic et propter
Act. 21, 26. 22J cf. I Cor. 9, 20. 1 exeis quae auccedunt (cf. l. 6-12) apparet TertuUianum in suo apoBtolicae
epistolae exemplari legisse: ad horam cessimus; iudicauit igitur illud
nec ante ad horam a Marcione esse interpolatum. quae autem dicit l. 3:
et apparebit uitiatio scripturae demonstrant auctorem in antecedentibus
dixisse, quomodo apostoli uerba a Marcione sint deprauata. qvamobrem
sicuelimrestitui: seruituti, (ad horam cessimus subiectioni, non, . t mauult
Marcion:> nec ad horam sqq. 8 nec ostendisset seclusi 10 cessissent-
(ne> subiectioni? opinor TJrs 12 cederetur M (in ras. a m. 1) R, crederetur
Oehlerus 13 in om. Rl 15 libertatem R3, ueritatem MR1 ne
ante R, negante M 16 sciret se paulus M, Paulus se sciret R in add.
Rz, om. MRl 18 consensu scripsi: censu (ex Caensu ortum) MR *subiret
M (s in ras. a m. 1) R, obiret Lat necessarium Rl 19 cessitat
tempus R\' 21 eduntur scripsi: educuntur MRt, edicuntur Rs uulgo
omnes lucraretur. si haec quoque intellegi ex hoc postulant.
id quoque nemo dubitabit, eius dei et Christi praedicatorem
Paulum, cuius legem, quamuis excludens, interim tamen pro
temporibus admiserat, statim amoliendam, si nouum deum
protulisset. bene igitur, quod et dexteras Paulo dederunt
Petrus et Iacobus et Iohannes et de officii distributione
pepigerunt, ut Paulus in nationes, illi in circumcisionem.
tantum ut meminissent egenorum: et hoc secundum legem
creatoris, pauperes et egenos fouentis, sicut in euangelii uestri
retractatu probatum est. adeo constat de lege sola fuisse
quaestionem, dum ostenditur quid ex lege custodiri conuenerit.
\'sed reprehendit Petrum non recto pede incedentem ad euangelii
ueritatem\'. plane reprehendit, non ob aliud tamen quam
ob inconstantiam uictus, quem pro personarum qualitate
uariabat, timens eos, qui erant ex circumcisione, non ob aliquam
diuinitatis diuersitatem, de qua et aliis in faciem restitisset
qui de minore causa conuersationis ambiguae Petro ipsi non
pepercit, si quomodo Marcionitae uolunt credi(disset.) De
cetero pergat apostolus negans ex operibus legis iustificari
hominem sed ex fide, eius dumtamen dei, cuius et lex. nec
enim laborasset fidem a lege discernere, quam diuersitas ipsius
diuinitatis ultro discreuisset, si fuisset. merito non reaedificabat
quae destruxit. destrui autem lex habuit, ex quo uox Iohannis
clamauit in eremo: parate uias domini, ut fierent riui et
colles et montes repleti et humiliati et tortuosa et aspera
in rectitudinem et in campos, id est legis difficultates in
16] cf. Gal. 2, 12. 17] cf. Gal. 2, 14. 20] cf. Gal. 2, 15—16. 25] Luc.
3, 4. cf. Es. 40, 3-5. Pam 3 dubitauit M 5 admoliendam M 8 circumcisione
M 9 lege M 12-uenerit M in TCU. 17 diueraitatem scripsi
(cf. I. 22): peruersitatem MB 19 pepercit, si scrtpsi: pepercit. si MR*.
pepercit. sed R3 uulgo credi< disset) tcrtpsi: credi. MR1, credi ? JPuulgo,
Eng totum hunc locum sic restitui uult: si, quomodo Marcionitae uolont
credi, de Petro pergat apostolus, negans etc. 21 eius dumtamen scripsi:
eiusdem tamen MR
disrumpamus a nobis uincula eorum et abiciamus a
nobis iugum ipsorum, ex quo tumultuatae sunt gentes
et populi meditati sunt inania, adstiterunt reges
terrae et magistratus congregati sunt in unum aduersus
dominum et aduersus Christum ipsius, ut iam ex fidei
libertate iustificaretur homo, non ex legis seruitute, quia iustus
ex fide uiuit. quod si prophetes Abacuc pronuntiauit, habes
et apostolum prophetas confirmantem, sicut et Christus. eius
ergo dei erit fides, in qua uiuet iustus, cuius et lex, in qua
non iustificatur operarius. Proinde si in lege maledictio est,
in fide uero benedictio, utrumque habes propositum apud
creatorem: ecce posui, inquit, ante te maledictionem et
benedictionem. non potes distantiam uindicare - quae etsi rerum
est, non ideo auctorum — quae ab uno auctore proponitur.
cur autem Christus factus sit pro nobis maledictio, ipso apostolo
edocente, manifestum est, quam nobiscum faciat, id est
secundum fidem creatoris. neque enim quia creator pronuntiauit:
maledictus omnis ligno suspensus, ideo uidebitur
alterius dei esse Christus et idcirco a creatore iam tunc in
lege maledictus. aut quomodo praemaledixisset eum creator,
quem ignorabat? cur autem non magis competat creatori filium
suum dedisse maledictioni suae quam illi deo tuo subdidisse
maledictioni, et quidem pro homine alieno? denique si atrox
uidetur hoc in creatore circa filium, proinde tuo in deo; si
uero rationale et in tuo, proinde et in meo, et magis in meo.
3, 11. Hab. 2, 4. 11] cf. Gal. 8, 10. 12] cf. Gal. 3, 9. 13] Deut.
11, 26. 16] cf. Gal. 3, 13. 19] Deut. 21, 23. 317, 10 7 iustificaretur scripsi (c/. 576,
26. 29): iustificetur MR 8 uiuet Pam abacuc M, Abacum R
pronuntiauit M, praenuntiauit R uulgo 14 parenthesin indicaui: sed nescio
an inuertendus sit ordo elocutionum 16 sqq. coniunge: ipso autem apoetolo
edocente, cur... factus sit, manifestum est, quam ... faciat scil.
apostolus (Eng) 19 ligno M, in ligno R uulgo 21 aut scripsi: et MR
22 ignorabat scripsi: ignorat MR, ignoraret Eng 26 rationale MRZG,
ratio nec lez Rl
benedictionem prospexisse homini, qui et maledictionem aliquando
et benedictionem proposuerit ante hominem, quam qui
neutrum umquam sit apud te professus. \'accipimus igitur
benedictionem spiritalem per fidem,\' inquit: ex qua scilicet
uiuit iustus secundum creatorem. hoc est ergo, quod dico:
eius dei fidem esse, cuius est forma gratiae fides. Sed
et cum adicit: omnes enim filii estis fidei, ostenditur,
quid supra haeretica industria eraserit: mentionem scilicet
Abrahae, qua nos apostolus filios Abrahae per fidem adfirmat,
secundum quam mentionem hic quoque (filios fidei\' notauit.
ceterum quomodo filii fidei? et cuius fidei, si non Abrahae?
si enim Abraham deo credidit et deputatum est (ei) iustitiae
atque exinde pater multarum nationum meruit nuncupari, nos
autem, credendo deo magis ***, proinde iustificamur, sicut
Abraham, et uitam proinde consequimur, sicut iustus ex fide
uiuit: sic fit, ut et supra filios nos Abrahae pronuntiarit, qua
patris fidei, et hic filios fidei, per quam Abraham pater nationum
fuerat repromissus. ipsum quod fidem a circumcisione
reuocabat, nonne Abrahae filios constituere quaerebat, qui in
carnis integritate crediderat? denique alterius dei fides ad
formam dei alterius non potest admitti, ut credentes iustitiae
deputet, ut iustos (ex fide) uiuere faciat, ut nationes filios
fidei dicat. totum hoc eius est, apud quem ante iam notum
est.
Sub eadem Abrahae mentione, dum ipso sensu reuincatur.
2, 4; Gal. 3, 11. 8] Gal. 3, 26. 9] cf. Gal. 3, 7-9. 13] cf. Gen.
15, 6. Gal. 3, 6. 14] cf. Gen. 17, 4-5. 20] cf. Rom. 4, 10. 26] cf.
Gal. 3, 14. scripsi: crederetur MR 4 accipimus M, accepimus Ruulgo
7 fides scripsi: fidei MR 11 fidei no(s uo)cauit fort. 18 ei addidi
15 lacunam signaui: quam demerendo placentes supplendum puto 23 ei
fide addidi 24 falsa codicum interpunctione seductus est Pamelius
peruersa capitum distinctione quae arcte inter se cohaerent dirimue:
notum est sub eadem ... reuincatur. 4. adhuc, inquit uulgo 26 dum -
wiihrend doch
paruuli, sub elementis mundi eramus positi
ad deseruiendum eis. atquin non est hoc humanitus dictum,
non enim exemplum est, sed ueritas. quis enim paruulus —
utique sensu, quod sunt nationes — non elementis subiectus
est mundi, quae pro deo suspicit? illud autem fuit, quod
tum secundum hominem dixit: sed tamen testamentum hominis
nemo spernit aut superordinat. exemplo enim humani
testamenti permanentis diuinum tuebatur: Abrahae dictae
sunt promissiones et semini eius. non dixit \'seminibus*,
quasi pluribus, sed \'semini\' tamquam uni, quod est
Christus. erubescat spongia Marcionis! nisi quod ex abundanti
retracto quae abstulit, cum ualidius sit illum ex his
reuinci, quae seruauit. cum autem euenit impleri tempus,
misit deus filium suum, utique is, qui etiam ipsorum
temporum deus est, quibus saeculum constat, qui signa quoque
temporum ordinauit, soles et lunas et sidera et stellas, qui
filii denique sui reuelationem in extremitatem temporum et
disposuit et praedicauit: in nouissimis diebus erit manifestus
mons domini, et: in nouissimis diebus effundam
de meo spiritu in omnem carnem, secundum Iohelem.
ipsius erat sustinuisse tempus impleri, cuius erat etiam finis
temporis sicut initium. ceterum deus ille otiosus nec operationis
nec praedicationis ullius atque ita nec temporis alicuius,
quid omnino egit, quod efficeret tempus impleri et iam implendum
sustineri? si nihil, satis uanum est, ut creatoris tempora
4, 4. 19] Es. 2, 2. 20] Ioel 3, 1. 1 remouerat spongia Marcionis uerba apostoli inde a ojjtto? avapu>noo
\'.It. r. X. (c. 3, 15) usque ad ea, quae leguntur c. 4, 3: ots i,p.sv vrjitioi x.
x. X. hoc uero modo coniungi uerba apostoli, quae coniungi nequeant,
in scquentibus comprobat auctor 6 suspicit Eng (cf. 580, 19): suscipit
MJR fuit M, facit 22 7 tum scripsi: cum MR dixit sed scripsi:
dixisset MB 10 sunt om. 221 11 est Christus M, Christus est Rtmlgo
21 ineo spiritu M, spiritu meo JR uulgo 23 initium in lit. M 25 aut
iam Lat
ut eos, qui sub lege erant, redimeret - hoc est ut efficeret
tortuosa in uiam rectam et aspera in uias leues
secundum Esaiam, ut uetera transirent et noua orirentur: lex
noua ex Sion et sermo domini ex Hierusalem — et ut
adoptionem filiorum acciperemus, utique nationes, quae
filii non eramus. et ipse enim erit lux nationum et in
nomine eius nationes sperabunt. itaque ut certum esset
nos filios dei esse, misit spiritum suum in corda nostra
clamantem: abba, pater. in nouissimis enim, inquit,
diebus effundam de meo spiritu in omnem carnem.
cuius gratia, nisi cuius et promissio gratiae? quis pater, nisi
qui et factor? post has itaque diuitias non erat reuertendum
ad infirma et mendica elementa. elementa autem apud Romanos
quoque etiam primae litterae solent dici. non ergo per mundialium
elementorum derogationem a deo eorum auertere
cupiebat, — etsi dicendo supra: (si ergo his, qui in natura
sunt dei, seruitis,\' physicae, id est naturalis, superstitionis
elementa pro deo habentis suggillat errorem, nec sic tamen
elementorum deum taxans — sed quae uelit intellegi elementa,
primas scilicet litteras legis, ipse declarat: dies obseruatis
at menses et tempora et annos. et sabbata, ut opinor, et
caenas puras et ieiunia et dies magnos. cessare enim ab his
quoque, sicut et circumcisione, oportebat ex decretis creatoris.
qui et per Esaiam: neomenias uestras et sabbata et diem
magnum non sustinebo, ieiunium etferias etcaerimonia
uestra odit anima mea; et per Amos: odi, reieci
19; 65, 17. Es. 2, 3. 5] Gal. 4, 5. 7] Es. 49, 6. Es. 42, 4.
9J Gal. 4, 6. 10] Ioel 3, 1. 14] cf. Gal. 4, 9. 17] uerba apostolici
Marcionis e Gal. 4, 8 detorta 21] Gal. 4, 10. 25] Es. 1, 13-14.
27] Am. 5, 21. parenthesin indicaui 3 uias lenes (= óôIun: uias lenes
MR 7 erit lux MF, lux erit R uulgo 8 esset Rz, est et MR1 17 patenthesin
indicaui in MR, non Pam 19 suggillat MR, sngillabat
Pam 20 taxans. sed uulgo 22 annos et uulgo 26 caerimonia
uestra ..:VB, caerimonias nostras Pam N
item per Osee: auertam uniuersas iocunditates eius et
caerimonia eius et sabbata et neomenias eius et omnes
frequentias eius. \'quae ipse constituerat,\' inquis, \'erasit*?
magis quam alius; aut si alius, ergo ille adiuuit sententiam
creatoris, auferens quae et ille damnauerat. sed non huius loci
quaestio, cur leges suas creator infregerit. sufficit, quod infracturum
probauimus, ut confirmetur nihil apostolum aduersus
creatorem determinasse, cum et ipsa amolitio legis a creatore
sit. Sed ut furibus solet aliquid excidere de praeda in indicium,
ita credo et Marcionem nouissimam Abrahae mentionem
dereliquisse, nulla magis auferenda, etsi ex parte conuertit. si
enim Abraham duos liberos habuit, unum ex ancilla et
alium ex libera, sed qui ex ancilla carnaliter natus est,
qui uero ex libera per repromissionem, — quae sunt
allegorica (id est aliud portendentia); haec sunt enim
duo testamenta (siue\'duae ostensiones\', sicut inuenimus interpretatum):
unum a monte Sina in synagogam Iudaeorum
secundum legem generans in seruitutem, alium super
omnem principatum generans uim dominationemet omne omne
nomen quod nominatur, non tantum in hoc aeuo sed
et in futuro, in quam repromisimus sanctam ecclesiam,
quae est mater nostra — ideoque adicit: propter quod,
fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, utique manifestauit
et Christianismi generositatem in filio Abrahae ex libera
nato allegoriae habere sacramentum, sicut et ludaismi seruitutem
legalem in filio ancillae, atque ita eius dei esse utramque
26 et Eph. 1, 21 conaarcinata et detorta 23J Gal. 4, 31. Pam: adorabor MR 3 caerimonia MR, caerimonias
Pam 5 aut MRI, at J23 10 ut MRet R3 12 nulla-auferenda
JSng: nnllam-auferendam MR conuertit M (tit in ras.) R, conuerrit
JLat 15 parenthesin indicaui 19 alium MR, aliud Rig 22 quam
Urs: quem MR 23 uerba quae est mater nostra, quae in MR paulo
supra post in futuro leguntur, huc transtulit Eng
deliniationem. ipsum quod ait: qua libertate Christus nos
manumisit, nonne eum constituit manumissorem, qui fuit
dominus? alienos enim seruos nec Galba manumisit, facilius
liberos soluturus. ab eo igitur praestabitur libertas, apud quem
fuit seruitus legis. et merito non decebat manumissos rursus
iugo seruitutis, id est legis, adstringi, iam psalmo adimpleto:
disrumpamus uincula eorum et abiciamus a nobis
iugum ipsorum, postquam archontes congregati sunt
in unum aduersus dominum et aduersus Christum
ipsius. de seruitute igitur exemptis ipsam seruitutis notam
eradere perseuerabat, circumcisionem, ex praedicationis scilicet
propheticae auctoritate, memor dictum per Hieremiam: et
circumcidimini praeputia cordis uestri; quia et Moyses:
circumcidetis duricordiam uestram, id est non carnem.
denique si circumcisionem ab alio deo ueniens eicludebat,
cur etiam praeputiationem negat quicquam ualere in Christo
sicut et circumcisionem? praeferre enim debebat aemulam
eius, quam expugnabat, si ab aemulo circumcisionis deo esset.
porro, quia et circumcisio et praeputiatio uni deo deputabantur,
ideo utraque in Christo uacabant propter fidei praelationem,
illius fidei, de qua erat scriptum: et in nomine eius nationes
credent, illius fidei, quam dicendo per dilectionem perfici
sic quoque creatoris ostendit. siue enim dilectionem dicit
quae in deum, et hoc creatoris est: diliges deum ex toto
corde tuo et ex tota anima tua et ex totis uiribus
tuis, siue quae in proximum, et: proximum tuum
13] Hier. 4, 4. 15] Deut. 10, 16. 17] cf. Gal. 5, 6. 22] Es. 42, 4.
23J cf. Gal. 5, 6. 25] Deut. 6, 5. 27] Leu. 19, 18. R3, declination em MRl nos Pam: nos M12 4 nec
Jun: ne MR 5 soluturus R3, solutos MR1 6 merito. non vulgo
7 id est MR3G, uel Rl 11 exemptis scripsi: exemptos MR 12 euadere
susp. Eng, tuens supra exemptos 18 et circumcisionem MR3G,
ex circumcisione R1 21 uacabant M, uacabat R 27 et: proximum
Eng: et proximum uulgo
feret. a quo deo? ab optimo? sed ille non iudicat. a creatore?
(sed nec ille damnabit adsertorem circumcisionis\'. quodsi non
erit alius, qui iudicet, nisi creator, iam ergo non damnabit
legis defensores nisi quia ipse eam cessare constituit. quid
nunc, si et confirmat illam ex parte, qua debet? tota enim,
inquit, lex in uobis adimpleta est: diliges proximum
tuum tamquam te. aut si sic uult intellegi \'adimpleta est\',
quasi iam non adimplenda, ergo non uult, diligam proximum
tamquam me, ut et hoc cum lege cessauerit? sed perseuerandum
erit semper in isto praecepto. ergo lex creatoris etiam
ab aduersario probata est, nec dispendium, sed compendium
ab eo consecuta est, redacta summa in unum iam praeceptum.
sed nec hoc alii magis competit quam auctori. atque adeo
cum dicit: onera uestra inuicem sustinete, et sic adimplebitis
legem Christi, si hoc non potest fieri nisi quis
diligat proximum sibi tamquam se, apparet: diliges proximum
tibi tamquam te, per quod auditur: inuicem onera
uestra portate, Christi esse legem, quae sit creatoris, atque
ita Christum creatoris esse, dum Christi est lex creatoris. Erratis,
deus non deridetur. atquin derideri potest deus
Marcionis, qui nec irasci nouit nec ulcisci. quod enim seuerit
homo, hoc et metet. ergo retributionis et iudicii deus
intentat. bonum autem facientes non fatigemur et: dum
habemus tempus, operemur bonum. nega creatorem bonum
facere praecepisse, et diuersa doctrina sit diuersae diuinitatis.
porro si retributionem praedicat, ab eodem erit et corruptionis
messis et uitae. tempore autem suo metemus, quia et
6, 2. 20] Gal. 6, 7. 22] Gal. 6, 7. 24] Gal. 6, 9. Gal. 6, 10.
27] cf. Dent. 32, 35. cf. Gal. 6, 8. 28] Gal. 6, 9. J23, damnauit MRl 5 quia M, qui R 6 qua R3, quia
MR1 ex parte? quia debet. mauult Eng 9 diligam M, ut diligam
Rvulgo 10 cessauerit. sed uulgo 17 aibi MR, suum Pam 18 tibi
MR, tuum Pam 21 deridetur R, irridetur M 22 seuerit MR, seminauerit
PamN
creatoris, mundus crucifixus est, non tamen deus mundi,
et ego mundo, non tamen deo mundi. mundum enim quantum
ad conuersationem eius posuit, cui renuntiando mutuo
transfigimur et inuicem morimur. [persecutores uocat Christi.]
cum uero adicit stigmata Christi in corpore suo gestare se
— utique corporalia compedum — iam non putatiuam, sed
ueram et solidam carnem professus est Christi, cuius stigmata
corporalia ostendit.
Ad Corinthios prima
titulo eius non retractauerim, certus et alibi retractari eum
posse, communem scilicet et eundem in epistulis omnibus.
quod non utique salutem praescribit eis, quibus scribit, sed
gratiam et pacem, non dico: quid illi cum Iudaico adhuc
more, destructori Iudaismi? — nam et hodie Iudaei in pacis
nomine appellant et retro in scripturis sic salutabant —
sed intellego illum defendisse officio suo praedicationem creatoris:
quam maturi pedes euangelizantium bona, euangelizantium
pacem. euangelizatur enim bonorum, id est
gratiae dei pacem, quam praeferendam sciebat. haec cum a
deo patre nostro et domino Iesu adnuntians communibus nominibus
utatur competentibus nostro quoque sacramento, non
puto dispici posse, quis deus pater et dominus Iesus praedicetur
nisi ex accidentibus, cui magis competant. primo quidem
18] Rom. 10, 15. cf. Es. 52, 7. 20] cf. Phil. 4, 7. cf. I Cor. 1, 3. Pam omni M, erit omni R uulgo mihi, (in quit)
fort. 2 mundi MR3, mundo RI 5 pereecutores uocat Christi seclusi
6 stigmata JB3, signata MR1 7 compedum scripsi: competunt MR 10 EX-
PLICIT AD GALATAS; INCIPIT AD CORINTHIOS I M, de epistula
ad corinthios prima RF 12 «in (ex m a m. 1) M omnibus, quod
uulgo 14 pacem. nou uulgo 15 destructori R, destructore MF parenihesin
indicaui 16 salutabant. sed uulgo 19 euangelizatur Ettg:
euangelizator MR 20 pacem quam MBt, paci eam JB3 haec sril.
gratiam et pacem (cf. supra l. 14) 23 dispici R, despici M 24 accidentibus
M, accedentibus R
et hominis et uniuersitatis creatorem et institutorem; porro
patri etiam domini nomen accedere ob potestatem, quod et
filius per patrem capiat; dehinc gratiam et pacem non solum
eius esse, a quo praedicabantur, sed (et) eius, qui fuerit offensus.
nec gratia enim fit nisi offensae nec pax nisi belli. et populus
autem per disciplinae transgressionem et omne hominum genus
per naturae dissimulationem et deliquerat et rebellauerat aduersus
creatorem. deus autem Marcionis et quia ignotus non
potuit offendi et quia nescit irasci. quae ergo gratia a non
offenso? quae pax a non rebellato? Ait crucem Christi stultitiam
esse perituris, uirtutem autem et sapientiam dei salutem
consecuturis, et ut ostenderet, unde hoc eueniret, adicit: scriptum
est enim: perdam sapientiam sapientium et prudentiam
prudentium inritam faciam. si haec creatoris
sunt et ad causam crucis pertinent stultitiam deputatam,
ergo et crux et per crucem Christus ad creatorem pertinebit,
a quo praedicatum est quod ad crucem pertinet. aut si creator,
qua aemulus, idcirco sapientiam abstulit, ut crux Christi,
scilicet aduersarii, stultitia deputetur, ecquomodo potest aliquid
ad crucem Christi non sui creator pronuntiasse, quem
ignorabat, cum praedicabat? sed et cur apud deum optimum
et profusae misericordiae alii salutem referunt, credentes crucem
uirtutem et sapientiam dei esse, alii perditionem, quibus
Christi crux stultitia reputatur? si non, creatoris est aliquam et
populi et humani generis offensam detrimento sapientiae atque
prudentiae multasse. hoc sequentia confirmabunt, cum dicit:
cf. EB. 29, 14. scripsi: dominum MR 3 accedere JB, accederet MF 5 et
addidi 8 rebellauerat R3, debellauerat Mli1 11 ait R3, aut MR1
13 adicit R3, aliquid MRl 16 et (quae) ad Pam stultitiam MR1,
stultitiae R3 uulgo deputatam Eng: deputat MR Pam 20 ecquomodo
Ochlerus: et quomodo MR 22 deum scripst: dominum MR 25 signum
interrogaiionis posui si non, (= d ôs JJLTa ; mente supple: apud deum
optimum alii salutem referunt alii perditionem) creatoris scripsi: si non
creatoris uulgo 26 populi MR3G, populo HI 27 multasse? hoc uulgo
hic adicit, quare: quoniam in dei sapientia non intellexit
mundus per sapientiam deum, boni duxit deus per
stultitiam praedicationis saluos facere credentes. sed
prius de mundo disceptabo. quatenus subtilissimi haeretici hic
uel maxime mundum per dominum mundi interpretantur, nos
autem hominem qui sit in mundo intellegimus, ex forma
simplici loquelae humanae, qua plerumque id, quod continet,
ponimus pro eo, quod continetur: \'circus clamauit\' et 'forum
locutum est\' et \'basilica fremuit\', id est qui in his locis rem
egerunt. igitur quia homo, non deus mundi in sapientia non
cognouit deum, (in) qua cognoscere debuerat, et Iudaeus in
sapientia scripturarum et omnis gens in sapientia operum, ideo
deus idem, qui sapientia (in sapientia) sua non erat adcognitus,
statuit sapientiam hominum stultitia repercutere, saluos faciendo
credentes quosque in stultam crucis praedicationem. quoniam
Iudaei signa desiderant, qui iam de deo certi esse debuerant,
et Graeci sapientiam quaerunt, qui suam scilicet,
non dei sapientiam sistunt. ceterum si nouus deus praedicaretur,
quid deliquerant Iudaei signa desiderantes, quibus
crederent, aut Graeci sapientiam sectantes, cui magis crederent ?
ita et remuneratio ipsa in Iudaeos et Graecos et zeloten
deum confirmat et iudicem, qui ex retributione aemula et
iudice infatuauerit sapientiam mundi. quodsi eius sunt et
causae, cuius adhibentur scripturae. ergo de creatore tractans
apostolus non intellecto creatori utique docet intellegendo.
etiam quod scandalum Iudaeis praedicat Christum, prophetiam
super illo consignat creatoris dicentis per Esaiam: ecce posui
1. 20. 15] cf. I Cor. 1, 21. 16-181 I Cor. 1, 22. 24] cf. I Cor.
1. 20. 27] cf. I Cor. 1, 23. 2SJ Rom. 9, 88. cf. Es. 8, 14; 28, 16. R, sapientiam M 3 deum Pam: dominum MR 5 quatinus
M 12 (in) qua scripsi: quam MRt, quem R3 uulgo 14 sapientia
(scil. hominum; cf. supra l. 3: per sapientiam) <in sapientia) sua Eng:
sapientia sua MRl, (in) sapientia R5G adcognitus M, agnitos R 22 zelots
M 23 retributione MR3G, tributione HI 26 creatori-intellegendo
M, creatore-intellegendo R, creatorem-intellegendunl Oehlerus
autem fuit Christus\' etiam Marcion seruat. quid est autem
stultum dei sapientius hominibus, nisi crux et mors dei?
quid infirmum dei fortius hominibus, nisi natiuitas et caro
dei? ceterum si nec natus ex uirgine Christus nec carne constructus
ac per hoc neque crucem neque mortem uere perpessus est,
nihil in illo fuit stultum et infirmum, nec iam stulta mundi
elegit deus, ut confundat sapientia, nec infirma mundi
elegit deus, ut confundat fortia, nec inhonesta et
minima et contemptibilia, quae non sunt, id est quae
non uere sunt, ut confundat quae sunt, id est quae uere
sunt. nihil enim a deo dispositum uere modicum et ignobile
et contemptibile, sed quod ab homine. apud creatorem autem
iam uetera stultitiae et infirmitati et inhonestati et pusillitati
et contemptui deputari possunt. quid stultius, quid infirmius,
quam sacrificiorum cruentorum et holocaustomatum nidorosorum
a deo exactio? quid infirmius, quam uasculorum et grabattorum
purgatio? quid inhonestius, quam carnis iam erubescentis alia
dedecoratio? quid tam humile, quam talionis indictio? quid tam
contemptibile, quam ciborum exceptio ? totum, quod sciam, uetus
testamentum omnis haereticus inridet. stulta enim mundi elegit
deus, ut confundat sapientia — Marcionis deus nihil
tale, quia nec aemulatur contraria contrariis redarguere — ne
glorietur omnis caro, ut, quemadmodum scriptum est:
qui gloriatur, in deo glorietur. in quo? utique in eo, qui
hoc praecepit. nisi creator praecepit, ut in deo Marcionis gloriemur.
Leu. 6, 14-18 et 6, 9-13. 17] cf. Leu. 15, 12. 4. 26. 19] cf. Exod.
21, 24. 20J cf. Leu. 11, 2-44. 21] I Cor. 1, 27. 23] I Cor. 1,
29. 31. cf. Hier. 9, 23-24. M, mors Christi R uulgo 4 hominibus scripsi: homini MF,
homineii 8 sapientiaR\', sapientiamMRI 12 uereMR1, (est) uereB*uulgo
13 autem iam Eng: aut etiam MF, autem etiam liuulgo 16 holocaustomatum
nidorosorum B3, holocaustomata idolorum MRl 17 grabattorum
MF, grabbatorum B uulgo 22 sapientia J23, sapientiam M RI parenthesin
indicaui 23 contrariis R3, a contrariis MBl 25 deo MB>
domino FJPam N 26 in deo B3, in deum MBl