Sic nec illam iniectionem tuam potes sistere ad differentiam
duorum Christorum, quasi Iudaicus quidem Christus
populo soli ex dispersione redigendo destinetur a creatore.
uester uero omni humano generi liberando conlatus sit a deo
101 cf. II Reg. 7, 13. 12] cf. II Reg. 7, 15. 14] cf. III Reg. 11, 14.
18] cf. Es. 55, 3. cf. Es. 55, 4. 20] cf. Es. 55, 5. MR, iam Rig 2 secunda Pam: prima MR basilicarum
M professionem R, prolessione MF 3 semini eius MR, semen
tuum Pam ipsius hIR, tuo Pam 7 quia MR, quin Urs 9 et
in M, in R uulgo haberet esse scripsi (cf. erit mihi in filium II Reg.
7, 14): habendus esset MR 12 regi. sed <et) Rig: regis ed M, regi sed Ji
14 <hi est> hostem Fam 19 non Dauid secludi uult Eng 23 dici om. F
quam Marcionis, exinde uocatis omnibus populis in regno eius,
ex quo deus regnauit a ligno, nullo adhuc Cerdone, nedum
Marcione. sed [et] reuictus de nationum uocatione, conuertere
iam in proselytos quaeris qui de nationibus transeunt ad
creatorem, quando et proselyti, diuersae et propriae condicionis,
seorsum a propheta nominentur, — ecce, inquit Esaias, proselyti
per me accedent ad te, ostendens ipsos quoque
proselytos per Christum accessuros ad deum - et nationes,
quod sumus nos, proinde suam habeant nominationem: sperantes
in Christum: et in nomine, inquit, eius nationes sperabunt.
proselyti autem, quos in nationum praedicatione substituis,
non in Christi nomine sperare solent, sed in Moysei
ordine, a quo institutio illorum est. ceterum adlectio nationum
a nouissimis diebus exorta est. isdem uerbis Esaias: et erit,
inquit, in nouissimis diebus manifestus mons domini,
utique sublimitas dei, (et> aedes dei super summos
montes, utique Christus, — catholicum dei templum, in
quo deus colitur, constitutum super omnes eminentias
uirtutum et potestatum — et uenient ad eum uniuersae
nationes, et ibunt multi et dicent: uenite,
ascendamus in montem domini et in aedem dei
Iacob, et adnuntiabit nobis uiam suam et incedemus
in ea; ex Sion enim exibit lex et sermo
domini ex Hierusalem, - haec erit uia nouae legis, euangelium,
et noui sermonis, in Christo, iam non in Moyse — et
iudicabit inter nationes, de errore scilicet earum, et
reuincet populum amplum, ipsorum inprimis Iudaeorum
Ioh. 2, 19. 21. 191 cf. Eph. 1, 21. sechisi 5 proselytos. quaeris uulgo quaeris R, quaeritis M
transeunt MR1, transeant R3 uulgo 6 quando sensu aduersatiuo: wdhrend
doch 7parenthesin indicaui: nominentur? ecce uulgo 10 habeant MR,
habebant NPam sperantes-nomine om. F 13 moysei M, Moysi R
uulgo 15 erit om. F 17 et add. Pam 19 omnes Gel: omnes enim
MR 28 reuincet MR1, renincent HI uulgo
et zibinas in falces, id est animorum nocentium et
linguarum infestarum et omnis malitiae atque blasphemiae
ingenia conuertent in studia modestiae et pacis, et non accipiet
gens super gentem machaeram, utique discordiae,
et non discent amplius bellare, id est inimicitias perficere,
ut et hic discas Christum non bellipotentem, sed paciferum
repromissum. haec aut prophetata nega, cum coram
uidentur, aut adimpleta, cum leguntur, aut si non negas
utrumque, in eo erunt adimpleta, in quem sunt prophetata.
inspice enim adhuc etiam ipsum introgressum atque decursum
uocationis in nationes, a nouissimis diebus adeuntes ad
deum creatorem, non in proselytos, quorum a primis magis
diebus adlectio est. etenim fidem istam apostoli induxerunt.
Habes et apostolorum opus praedicatum: quam tempestiui
pedes euangelizantium pacem, euangelizantium
bona, non bellum nec mala. respondet et psalmus:
in omnem terram exiuit sonus eorum et in terminos
terrae uoces eorum, circumferentium scilicet legem
ex Sion profectam et sermonem domini ex Hierusalem, ut
fieret quod scriptum est: quique long\'e a iustitia mea.
adpropinquauerunt iustitiae meae et ueritati. cum
huic negotio accingerentur apostoli, renuntiauerunt presbyteris
et archontis et sacerdotibus Iudaeorum, an non? uel maxime.
inquit, ut alterius dei praedicatores. atquin ipsius eiusdem.
cuius scripturam cum maxime implebant: diuertite, diuertite,
inclamat Esaias, excedite illinc et inmundum ne
12. 13. 26-415, 3] Es. 52, 11. M, libinas Rt, sibynas R3 vulgo 4 etsi non F 8 aut
Rig: aut (- eras.) M, autem R 12 deum ad F 14 est allectio Kig
17 mala M, malum R respondet scripsi: respondit MR 21 quique
longe acripsi: longe quique .ZłIRj post mea virgulam posui 23 accingeretur
M 24 archontis MF, archoutibus R IodaeoTum. an non uel
maxime uulgo 25 praedicatores? atquin uulgo
de medio eius, - utique synagogae — separamini, qui
dominica uasa portatis. iam enim secundum supra
scripta reuelauerat dominus brachio suo sanctum, id est uirtute
sua Charistum, coram nationibus, ut uiderent uniuersae
nationes et summa terrae salutem. quae erat a deo. sic et ab
ipso Iudaismo diuertentes, cum legis obligamenta et onera
euangelica iam libertate mutarent, psalmum exequebantur: disrumpamus
uincula eorum et abiciamus a nobis
iugum eorum, postea certe quam tumultuatae sunt
gentes et populi meditati sunt inania; adstiterunt
reges terrae et principes congregati sunt in unum
aduersus dominum et aduersus Christum eius. quae
dehinc passi sunt apostoli? omnem, inquis. iniquitatem persecutionum,
ab hominibus scilicet creatoris, ut aduersarii eius,
quem praedicabant. et qui creator, si aduersarius erat Christi,
non modo praedicat hoc passuros apostolos eius uerum et
exprobrat? nam neque praedicaret alterius dei ordinem, quem
ignorabat, ut uultis, neque exprobrasset quod ipse curasset:
uidete, quomodo perit iustus, nec quisquam excipit
corde, et uiri iusti auferuntur, nec quisquam animaduertit;
a persona enim (in)iustitiae sublatus
est iustus. quis, nisi Christus? uenite, inquiunt, auferamus
iustum, quia inutilis est nobis. praemittens itaque
et subiungens proinde passum etiam Christum, aeque iustos
eius eadem passuros, tam apostolos quam et deinceps omnes
fideles, prophetauit, signatos illa nota scilicet, de qua Ezechiel:
dicit dominus ad me: pertransi medio portae in
23] Sap. 2, 12. 28] Ez. 9, 4. Lat: domini causam MR 4 scriptam M 5 uiderent
scripsi: uiderint MR 16 praedicabant J21 (mg.) Gel: praedicabus?
JtfH, praedicabat R* qui R3, quae DiRI, quare Oehlerus 19 curasset.
uidete uulgo 20 perit R3, erit MRl quisquam R, quisque MP
21 auferuntur Pam: auferentur MR 22 iniuatitiae Pam: iustitiae MR
28 medio M, in medio R in media (a ex o) M
uirorum. ipsa est enim littera Graecorum Tau, nostra autem
T, species crucis, quam portendebat futuram in frontibus
nostris apud ueram et catholicam Hierusalem, in qua fratres
Christi, filios scilicet dei, gloriam fore deo relaturos psalmus
uicesimus primus canit ex persona ipsius Christi ad patrem:
enarrabo nomen tuum fratribus meis, in medio
ecclesiae hymnum tibi dicam, — quod enim in nomine et
spiritu ipsius hodie fieri habebat, merito a se futurum praedicabat
— et paulo infra: ate laus mihi in ecclesia magna
in sexagesimo septimo: in ecclesiis benedicite domi.
num deum, ut pariter concurreret et Micheae prophetia:
non est uoluntas mea, dicit dominus, et sacrificia
uestra non excipiam; quoniam ab ortu solis usque
in occasum nomen meum glorificatum est nationibus
et in omni loco sacrificium nomini meo offertur,
et sacrificium mundum, gloriae scilicet relatio
et benedictio et laus et hymni. quae omnia cum in te quoque
deprehendantur, et signaculum frontium et ecclesiarum sacramenta
et munditiae sacrificiorum, debes iam erumpere, uti dicas
spiritum creatoris tuo Christo prophetasse.
Nunc, quia cum Iudaeis negas uenisse Christum eorum.
recognosce et exitum ipsorum, quem post Christum relaturi
praedicabantur ob impietatem, qua eum et despexerunt et
interemerunt. primum enim ex die, qua secundum Esaiam
proiecit homo aspernamenta sua aurea et argentea, quae
10-11 22-419, 3] cf. adu. Iudaeos c. 13. 25] cf. Ea. 2, 20. M, signa R thau MR 2 thau MR 3 T R, te M
5 fore M (Jore c. part. fut. et apud alios, sicut Liuium, inuenilur), forte
221, patri R\'J uulgo relaturos R:J, relaturus MR1 8 parenthesin itidicauit
Eng 11 sexagesimo septimo Pam: LVII M, quinquagesimo aeptirno
R 12 Micheae MR, Malachiae Pam (recte, quantum ad rem, sed \'
saepius confundit prophetias auctor) 14 excipiam MF, accipiam Rvulgo
15 glorificatum Pam: gloriatum MR 24 et despexerunt M, despexerunt R
fecerunt adorandis uanis et nociuis, id est ex quo genus hominum
dilucidata per Christum ueritate idola proiecit, uide
an quod sequitur expunctum sit. abstulit enim dominus
Sabaoth a Iudaea et ab Hierusalem inter cetera et prophetam
et sapientem architectum, spiritum scilicet sanctum,
qui aedificat ecclesiam, templum scilicet et domum
et ciuitatem dei. nam exinde apud illos destitit dei gratia
et mandatum est nubibus, ne pluerent imbrem super uineam
Sorech, id est caelestibus beneficiis, ne prouenirent domui
Israhelis. fecerat enim spinas, ex quibus dominum coronauerat,
et non iustitiam, sed clamorem, quo in crucem eum extorserat.
et ita subtractis charismatum roribus lex et prophetae usque
ad Iohannem; dehinc, cum ex perseuerantia furoris et nomen
domini per ipsos blasphemaretur, sicut scriptum est: propter
uos nomen meum blasphematur in nationibus, — ab
illis enim coepit infamia — et tempus medium a Tiberio
usque ad Vespasianum non (in) paenitentiam intellexissent,
facta est terra eorum deserta, ciuitates eorum exustae,
regionem eorum sub ipsorum conspectu extranei deuorant,
derelicta filia Sion est tamquam specula in uinea uel in
cucumerario casula, ex quo scilicet Israhel dominum non
cognouit et populus eum non intellexit, sed dereliquit et
in indignationem prouocauit sanctum Israhelis. sic et machaerae
condicionalis comminatio: si nolueritis nec audieritis
mie, machaera uos comedet, probabit Christum
fuisse, quem non audiendo perierunt, qui et in psalmo
Es. 5, 7. 12J cf. Luc. 16, 16. 14] Es. 52, 5. 17] cf. Es. 1, 7—8.
22] cf. Es. 1, 3-4. 23] cf. Dent. 29, 24-25. cf. Es. 1, 20. 24] Es.
1, 20. Pam (= vuxxeptotv, sed cf. adu. Iud. c. 13) 9 Borech MF,
Soreth R 13 ei Pam: ea MR 15 nomen meum blasphematur M,
blaepheniatur nomen meum R 17 (in) paenitentiam scripsi: paenitentiam
MR. paenitentiae Lat, paenitentia (eum) Eng 18 exustae (igni>
Pam (ex loco gem.) 20 derelicta (est) Pam Sion est scripsi: Sion
et jyfR, Sion Pam 24 nolueritis ed. Migniana: uolueritis MR
eos in uirtute tua, qui et rursus per Esaiam in
exustionem eorum perorans: propter me haec, inquit, facta
sunt uobis, in anxietate dormietis. satis uane, si haec
non propter eum passi sunt, qui propter se passuros pronuntiarat,
sed propter Christum dei alterius. atquin Christum.
inquam, alterius dei dicitis a creatoris uirtutibus et potestatibus,
ut aemulis, in crucem actum. sed ecce defensus ostenditur
a creatore: et dati sunt pessimi pro sepultura
eius, qui scilicet subreptam eam adseuerauerant, et
locupletes pro morte eius, qui scilicet et a Iuda traditionem
redemerant et a militibus falsum testimonium cadaueris
subrepti. igitur aut non propter illum acciderunt ista Iudaeis
— sed reuinceris conspirante et sensu scripturarum cum
exitu rerum et ordine temporum — aut, si propter illum acciderunt,
non potuit creator ulcisci nisi suum Christum, remuneraturus
potius ludam, si aduersarium sui peremissent.
certe, si nondum uenit Christus creatoris, propter quem haec
passuri praedicantur, cum uenerit ergo, patientur. et ubi tunc
filia Sion derelinquenda, quae nulla hodie est? ubi ciuitates
exurendae, quae iam in tumulis? ubi dispersio gentis, quae
iam extorris? redde statum Iudaeae, quem Christus creatoris
inueniat, et alium contende uenisse. iam uero quale est, ut
per caelum suum admiserit quem in terra sua esset interempturus,
honestiore et gloriosiore regni sui regione uiolata.
ipsa aula sua et arce calcata? an hoc magis adfectauit? plane
deus zelotes. tamen uicit. erubesce, qui uicto deo credis. quid
sperabis ab eo, qui se protegere non ualuit? aut enim per
12] cf. Matth. 28, 12-13. 20-22] cf. Es. 1, 7—8.
1 quinquageaimo octauo Pam: LVII MF, quinquagesirao septimo R
disperge Pam N, disperde MR 8 aemulis 31, ab aemulis R uulgo 10 subreptum
eam Pam 14 et deleri vult Pam 17 Indam = ludaeos aduersarium
sui (— ipsius) MF, aduersariom (domini) sui R uulgo peremissent
sc. Iuda id est Iudaei 27 deus MR3, om. 22l tamen =
jedenfalls zelotea, tamen uulgo
aut per malitiositatem, ut tantum illis sceleris patientia
infigeret.
\'Immo\', inquis, \'spero ab illo, quod et ipsum faciat ad
testimonium diuersitatis, regnum dei aeternae et caelestis
possessionis. ceterum uester Christus pristinum statum Iudaeis
pollicetur ex restitutione terrae et post decursum uitae apud
inferos in sinu Abrahae refrigerium\'. (0) deum optimum, si reddit
placatus quod et abstulerat iratus! o deum tuum, qui et eaedit
et sanat, condit mala et facit pacem! o deum etiam ad inferos
usque misericordem! sed de sinu Abrahae suo tempore. de
restitutione uero Iudaeae, quam et ipsi Iudaei ita ut describitur
sperant, locorum et regionum nominibus inducti, quomodo
allegorica interpretatio in Christum et in ecclesiam et habitum
et fructum eius spiritaliter competat, et longum est persequi
et in alio opere digestum, quod inscribimus (de spe fidelium>,
et in praesenti uel eo otiosum, quia non de terrena, sed de
caelesti promissione sit quaestio. nam et confitemur in terra
nobis regnum promissum, sed ante caelum, sed alio statu,
utpote post resurrectionem in mille annos in ciuitate diuini
operis Hierusalem caelo delatum, quam et apostolus matrem
nostram sursum designat. et politeuma nostrum, id est municipatum,
in caelis esse pronuntians, alicui utique caelesti ciuitati
eum deputat. hanc et Ezechiel nouit et apostolus Iohannes
uidit et qui apud fidem nostram est nouae prophetiae sermo
testatur, ut etiam effigiem ciuitatis ante repraesentationem eius
conspectui futuram in signum praedicarit. denique proxime
expunctum est orientali expeditione. constat enim ethnicis
quoque testibus in Iudaea per dies quadraginta matutinis
momentis ciuitatem de caelo pependisse, omni moeniorum
Es. 45, 7. 20] cf. Apoc. 21, 2. 21] cf. Gal. 4, 26. 22] cf. Phil.
3. 20. 24] cf. Ez. 48, 30-35. cf. Apoc. 21, 2. o addidi 12 uero R, uerae M 13 sperant 223, separant MRl 17 terrena
Jt, terra M 21 delatum scripsi (sc. regnum): delata MR 22 designat,
et uulgo 25 uidit. et ulgo 26 testaturJRS, testatusilfJZ1 27 paoximeoan.l?,
hanc dicimus excipiendis (de) resurrectione sanctis et refouendis
omnium bonorum, utique spiritalium, copia in compensationem
eorum, quae in saeculo uel despeximus uel amisimus,
a deo prospectam, siquidem et iustum et deo dignum
illic quoque exultare famulos eius, ubi sunt et adflicti in
nomine ipsius. haec ratio regni (sub)caelestis. post cuius mille
annos, intra quam aetatem concluditur sanctorum resurrectio
pro meritis maturius uel tardius resurgentium, tunc, et mundi
destructione et iudicii conflagratione commissa, demutati in
atomo in angelicam substantiam, scilicet per illud incorruptelae
superindumentum, transferemur in caeleste regnum, de quo
nunc sic [ideo] retractatur, quasi non praedicato apud creatorem
ac per hoc alterius dei Christum probante, a quo primo et
solo sit reuelatum. disce iam hinc illud et praedicatum a creatore
et sine praedicatione credendum apud creatorem. quid
tibi uidetur? cum Abrahae semen post primam promissionem.
qua in multitudinem arenae repromittitur, ad instar quoque
stellarum destinatur, nonne et terrenae et caelestis dispositionis
auspicia sunt? cum Isaac benedicens Iacob, filium suum: det
ait, tibi deus de rore caeli et de opimitate terrae.
nonne utriusque indulgentiae exempla sunt? denique animaduertenda
est hic etiam structura benedictionis ipsius. nam
circa Iacob, qui quidem posterioris et praelatioris populi figura
est, id est nostri, prima promissio caelestis est roris, secunda
terrenae opimitatis. nos enim primo ad caelestia inuitamur.
cum a saeculo auellimur, et ita postea inuenimur etiam terrena
consecuturi. et euangelium uestrum quoque habet: quaerite
primum regnum dei, et haec adicientur uobis.
ceterum ad Esau praemittit benedictionem terrenam et subicit
28] Luc. 12, 31. addidi 7 (sub)eaelestisscripsi(cj.I. 12et419,21-22et30):caelestis
JfjR 9 meritos M (o in i corr. tn. J) 10 conflagratione i23, confragationo 3f,
confragrationeJJ1 11 athomoM 13 sicl?, sitilf ideo om.M(margini adscripsit
m. 1) 18 quaMg: quamilf22 25 orisJf 28 et-quoque utsaepius
uestrum quoque M, quoque uestrum R 30 praemittit scripsi: promittit MR
tua et a rore caeli. Iudaeorum enim dispositio in Esau,
priorum natu et posteriorum adfectu filiorum, a terrenis bonis,
imbuta per legem, postea ad caelestia per euangelium credendo
deducitur. cum uero Iacob somniat scalas obfirmatas in terra
ad caelum et angelos alios ascendentes alios descendentes et
innixum desuper dominum, temere, si forte, interpretabimur
scalis his iter ad caelum demonstrari, quo alii perueniant,
unde alii decidant, *** domini constitutum esse iudicium.
cur autem, ut euigilauit et primum loci horrore concussus
est, conuertitur ad interpretationem somnii? cum enim dixisset:
quam terribilis locus iste! non est, inquit, aliud, sed
aedes dei, et haec porta caeli. Christum dominum enim
uiderat, templum dei et portam eundem, per quem aditur in
caelum. et utique portam caeli non nominasset, si caelum non
aditur apud creatorem. sed est et porta quae recipit et quae perducit
(uia) strata iam a Christo, de quo Amos: qui aedificat
in caelum ascensum suum, utique non sibi soli sed et
suis. qui cum illo erunt. et circumdabis enim illos tibi,
inquit, tamquam ornamentum sponsae. ita per illum ascensum
ad caelestia regna tendentes miratur spiritus dicens:
uolant uelut qui sunt milui, ut nubes uolant et uelut
pulli columbarum ad me, scilicet simpliciter, ut columbae.
auferemur enim in nubes obuiam domino secundum
apostolum, — illo scilicet filio hominis ueniente in nubibus
secundum Danihelem — et ita semper cum domino erimus,
loh. 2, 19-21. cf. lob. 10, 7. 17] Am. 9, 6. 19] Es. 49, 18.
22] Es. 60, 8. 24] I Thess. 4, 17. 25] cf. Dan. 7,13. 26] cf. II Cor. 5, 8. et scripsi: et alios descendentes MR 9 decidant
R. decident M, decidant <et) Eng lacunam signaui: domin<o autem
desuper innixo et hoc et illud in doroin)i uelim suppleri iudicium MR,
iudicio Urs iudicium. cur Eng: iudicium? cur uulgo 11 somnii M,
somni R 12 terribilis M, terribilis est R uulgo 14 in caelum M, caelum R
17 nia addidi strata iam MR, strata uia Lat 24 auferemur R,
auferamur M
ingratos ipsa etiam elementa testatur: audi,
caelum, et in aures recipe, terra. et ego quidem, etiam- i
si nullam spei caelestis manum mihi totiens scriptura porrigente,
satis haberem huius quoque promissionis praeiudicium,
quod iam terrenam gratiam teneam; expectarem aliquid et de
caelo a deo caeli sicut et terrae: ita crederem Christum
sublimiora pollicentem eius esse, qui humiliora promiserat.
qui experimenta maiorum de paruulis fecerat, qui hoc inauditi,
si forte, regni praeconium soli Christo reseruauerat, ut per
famulos quidem terrena gloria, caelestis uero per ipsum dominum
adnuntiaretur. at tu hinc quoque alium argumentaris
Christum, quod regnum nouum adnuntiet. prius est, aliquod
exemplum indulgentiae proferas, ne merito dubitem de fide tantae
promissionis, quam spero — nam didici —; immo ante omnia
est, ut, quem caelestia praedicas repromittere, aliquod caelum
probes eius. at nunc uocas ad caenam nec domum ostendis:
adlegas regnum nec regiam monstras. an qui» Christus tuus
caeleste regnum repromittit non habens caelum? quomodo et
hominem praestitit non habens carnem? o phantasma omne!
o praestigia magna etiam promissionis!