Sed quoniam ex hoc iam intellegimur eo struentes liberam
hominis potestatem arbitrii sui, ut quod ei euenit non deo,
sed ipsi debeat exprobrari, ne et tu hinc iam opponas non
ita illum institui debuisse, si libertas et potestas arbitrii exitiosa
futura esset, hoc quoque prius defendam ita institui debuisse,
quo fortius commendem et ita institutum et digne deo
institutum, potiore ostensa ea causa, quae ita fecit institui.
bonitas dei et ratio eius huic quoque instituto patrocinabuntur,
in omnibus conspirantes apud deum nostrum. nec ratio enim
sine bonitate ratio est nec bonitas sine ratione bonitas, nisi
forte penes deum Marcionis inrationaliter bonum, sicut ostendimus.
oportebat deum cognosci. bonum hoc utique et rationale.
oportebat dignum aliquid esse, quod deum cognosceret. quid
tam dignum prospici posset quam imago dei et similitudo?
et hoc bonum sine dubio et rationale. oportebat igitur imaginem
et similitudinem dei liberi arbitrii et suae potestatis
institui, in qua hoc ipsum imago et similitudo dei deputaretur,
arbitrii scilicet libertas et potestas. in quam rem ea substantia
homini accommodata est, quae huius status esset, adflatus dei,
utique liberi et suae potestatis. sed et alias quale erat, ut
totius mundi possidens homo non inprimis animi sui possessione
regnaret, aliorum dominus sui famulus? habes igitur et
bonitatem dei agnoscere ex dignatione et rationem ex dispositione.
sola nunc bonitas deputetur quae tantum homini
largita sit, id est arbitrii libertatem; aliud sibi ratio defendat:
in eiusmodi institutionem. nam bonus natura deus solus.
qui enim quod est sine initio habet, non institutione habet
illud. sed natura. homo autem, qui totus ex institutione est,
habens initium, cum initio sortitus est formam, qua esset, atque
ita non natura in bonum dispositus est, sed institutione, non
suum habens bonus esse, quia non natura in bonum
eo Rig: intelligimus eos JIlR 2 bomini fort. 8 et om. F
18 potestas, in uulgo 20 et suae-quale om. F 22 aliorum dominus,
sui faniolus? uulgo 23 et om. F 25 defendat in uulgo 26 in eiusmodi
institutionem (hoc est institutionem in eiusmodi scil. in talem statum)
JIR, id est eiusmodi institutionem Eng
scilicet bonorum conditorem. ut ergo bonum iam suum haberet
homo, emancipatum sibi a deo, et fieret proprietas iam boni
in homine et quodammodo natura, de institutione adscripta
est illi quasi libripens emancipati a deo boni libertas et
potestas arbitrii, quae efficeret bonum ut proprium iam sponte
praestari ab homine, — quoniam hoc et ratio bonitatis exigeret.
uoluntarie exercendae, ex libertate scilicet arbitrii, non fauente .
institutioni non seruiente — ut ita demum bonus consisteret
homo, si secundum institutionem quidem, sed ex uoluntate
iam bonus inueniretur, quasi de proprietate naturae, \' proinde
ut et contra malum — nam et illud utique deus prouidebat —
ut fortior homo praetenderet, liber scilicet et suae potestatis.
quia si careret hoc iure, ut bonum quoque non uoluntate obiret
sed necessitate, usurpabilis etiam malo futurus esset ex infirmitate
seruitii, proinde et malo sicut bono famulus. tota ergo
libertas arbitrii in utramque partem concessa est illi, ut sui
dominus constanter occurreret et bono sponte seruando et malo
sponte uitando, quoniam et alias positum hominem sub iudicio
dei oportebat iustum illud efficere de arbitrii sui meritis. liberi
scilicet. ceterum nec boni nec mali merces iure pensaretur
ei, qui aut bonus aut malus necessitate fuisset inuentus, non
uoluntate. in hoc et lex constituta est, non excludens, sed
probans libertatem de obsequio sponte praestando uel transgressione
sponte committenda: ita in utrumque exitum libertas
patuit arbitrii. igitur si et bonitas et ratio dei inuenitur circa
libertatem arbitrii concessam homini, non oportet omissa prima
definitione bonitatis atque rationis, quae ante omnem tractatum ;
constituenda est. post (e) factis praeiudicare non ita deum
MRl 7 parenthesin indicaui hoc et scripsi:
et hoc MR 8 non deleri uult Urs 9 institutioni Rig: institutionis
MR 12 ut et contra R, ut cpntra M, et contra F 13 ut fortior
(ala der uberlegene) MRl, fortior R3 14 careret Rig: caperet MR obiret
JK3, abiret MRl 16 sicut <et> fort. 18 et a bono F 2o eiitusj
libertati fort. 29 e addidi
quia ita debuerit instituere, saluo eo quod dispectum
est cetera explorare. ceterum facile est offendentes statim in
hominis ruinam, antequam condicionem eius inspexerint, in
auctorem referre quod accidit, quia nec auctoris examinata sit
ratio. denique et bonitas dei a primordio operum perspecta
persuadebit nihil a deo mali euenire potuisse, et libertas hominis
recogitata se potius ream ostendet (eius,) quod ipsa commisit.-
Hac definitione omnia deo salua sunt: et natura bonitatis
et ratio dispositionis et praescientiae et potentiae copia. exigere
tamen a deo debes et grauitatem summam et fidem praecipuam
in omni institutione eius, ut desinas quaerere, an deo nolente
potuerit quid euenire. tenens enim grauitatem et fidem dei,
bonis et rationalibus institutionibus eius uindicandas, nec illud
miraberis, quod deus non intercesserit aduersus ea, quae noluit
euenire, ut conseruaret ea, quae uoluit. si enim semel homini
permiserat arbitrii libertatem et potestatem et digne permiserat,
sicut ostendimus, utique fruendas eas ex ipsa institutionis
auctoritate permiserat, fruendas autem, quantum in ipso, secundum
ipsum, id est secundum deum, id est in bonum, - quis
enim aduersus se permittet aliquid? — qu-antum uero in
homine, secundum motus libertatis ipsius, — quis enim non
hoc praestat ei, cui quid semel frui, praestat, ut pro animo et
arbitrio suo fruatur? — igitur consequens erat, uti deus secederet
a libertate semel\'concessa homini, id est contineret in
semetipso et praescientiam et praepotentiam suam, per quas
intercessisse potuisset, quominus homo male libertate sua frui
adgressus in periculum laberetur. si enim intercessisset, rescidisset
arbitrii libertatem, quam ratione et bonitate permiserat.
denique puta intercessisse, puta rescidisse illum arbitrii
Lat: qui MR deo MRl, deum B3 uulgo 8 ostendet Lat:
ostendit MR eius add. Eng 13 ut M, et R 15 bonis et (cf. 344,
18) scripsi: boni sed MR 27 semetipso Dt, ipso R 31 intercessisse
R, intercessione M
colubrum a congressu feminae arcet:
o dominum futtilem, instabilem, infidelem, rescindentem quae
instituit? cur permiserat liberum arbitrium, si intercedit? cur
intercedit, si permisit? eligat, ubi semetipsum erroris notet.
(in) institutione an in rescissione.
ex impraescientia futuri uideretur, cum obstitisset? et quod
quasi ignorans, quomodo euasurum esset, indulserat, quis non
diceret? sed et si praescierat male hominem institutione sua
usurum, quid tam dignum deo quam grauitas, quam fides
institutionum qualiumcumque? uidisset homo, si non bene
dispunxisset quod bene acceperat. ipse legi reus fuisset, cui
obsequi noluisset, non (deus.) aut legislator ipse fraudem legi
suae faceret, non sinendo praescriptum eius impleri? I haec
dignissime peroraturus in creatorem, si libero arbitrio hominis
ex prouidentia et potentia, qua exigis, obstitisset, nunc tibi
insusurra pro creatore, et grauitatem [et patientiam] et fidem
(in) institutionibus suis functo ut et rationalibus et bonis.
Usque enim ad uiuendum solummodo produxerat hominem.
ut non ad recte uiuendum, in respectu dei scilicet legisque
eius. igitur uiuere quidem illi ipse praestiterat, facto in
M, futilem R uulgo 6 in add. Gel nonne tunc-itnplrri
prioris editionis reliquias esse censeo. quae enim legis inde a l. 14: haecI
dignissime sqq. apte coniungi non possunt nisi cum eis, quae hic habea:
nonne exclamaret Marcion etc. hoc satis docent uerba peroraturus in
creatorem, quae non quadrant nisi ad ea, quae hic legis: o dominum j
fnttilem sqq. 9 sua usurum R, suasurum M 12 dispunxiBset Rig:
depinxisset MRI, depunxisset R3 acceperat. ipse MR, acceperat, <ut)
ipse Lat 13 non <deus.) aut scripsi: non ut MR 16 qua scripsi j
(cf 347, 25 qua uoluit): quas MR 17 et patientiam seclusi (cf.
343, 11 et supra l. 10) 18 <in) institutionibua Eng: institutiouibus
MR 19 usque scripsi (cf. quae l. 21 leguntur); neque MR, intellego
autem: denn nur soiceit hatte er den Menschen ins Dasein gerufen.
dajS er leben konnte 20 ut non scil. produxerit eum usque ad recte i
uiuendum dei scilicet M, scilicet dei R uulgo 21 eius om. F illi
R3, ille JIRI ipse om. F (fort. recte)
obsequium. ita non in mortem institutum hominem probat qui
(et) nunc cupit in uitam restitutum, malens peccatoris paenitentiam
quam mortem. igitur sicut deus homini uitae statum
induxit, ita homo sibi mortis statum adtraxit, et hoc non per
infirmitatem, sicuti nec per ignorantiam, ne quid auctori imputaretur.
nam etsi angelus qui seduxit, sed liber et suae
potestatis qui seductus est, sed imago et similitudo dei fortior
angelo, sed adflatus dei generosior spiritu materiali, quo angeli
constiterunt, — qui facit, inquit, spiritus angelos et
apparitores flammam ignis — quia nec uniuersitatem
homini subiecisset infirmo dominandi et non potiori angelis.
quibus nihil tale subiecit. sic nec legis pondus imposuisset
— si grauis lex — inualido sustinendi, nec quem excusabilem
sciret nomine imbecillitatis. eum definitione mortis conuenisset.
postremo non libertate nec potestate arbitrii fecisset infirmum,
sed potius defectione earum. atque adeo eundem hominem,
eandem substantiam animae, eundem Adae statum eadem arbitrii
libertas et potestas uictorem efficit hodie de eodem diabolo,
cum secundum obsequium legum dei administratur.
Quoquo tamen, inquis, modo substantia creatoris delicti
capax inuenitur, cum adflatus dei, id est anima, in homine
deliquit nec potest non ad originalem summam referri corruptio
portionis. ad hoc interpretanda erit qualitas animae. inprimis
tenendum quod Graeca scriptura signauit, adflatum nominans,
non spiritum. quidam enim de Graeco interpretantes non
tien. 2, 7. addidi 10 parenthesin indicaui 14 parenthesin indicaui
15 eum Rig: cum MB conuenisset. postremo uulgo 17 malim:
sed potius defectione earum fecisset infirmum 20 dei scripsi: eius
JtfR 21 quoquo tamen modo — aliquo tamen modo (Eny), sed nescio
an lacuna sit statuenda sic fere explenda: quoquo-modo <institutionem
audebis defendere legislatoris) 23 originalem R, originem M
adflatu spiritum ponunt et dant haereticis occasionem spiritum
dei delicto infuscandi, id est ipsum deum. et usurpata iam
quaestio est. intellege itaque adflatum minorem spiritu esse.
ut aurulam eius, et si de spiritu accidit, non tamen spiritum.
nam et aura uento rarior, et si de uento aura, non tamen
uentus. [aura] capit etiam imaginem spiritus dicere flatum.
nam et ideo homo imago dei, id est spiritus; deus enim
spiritus. imago ergo spiritus flatus. porro imago ueritati non
usquequaque adaequabitur. aliud est enim secundum ueritatem
esse, aliud ipsam ueritatem esse. sic et adflatus, cum imago
sit spiritus, non potest ita imaginem dei comparare, ut, quia
ueritas, id est spiritus, id est deus, sine delicto est, ideo et
imago, id est adflatus, (id est homo,) non debuerit admisisse
delictum. in hoc erit imago minor ueritate et adflatus spiritu
inferior, habens illas utique lineas dei, qua inmortalis, [anima]
qua libera et sui arbitrii, qua praescia plerumque, qua rationalis,
capax intellectus et scientiae, tamen et in his imago
et non usque ad ipsam uim diuinitatis; sic nec usque ad
integritatem a delicto, quia hoc soli deo cedit, id est ueritati.
et hoc solum imagini non licet. sicut enim imago, cum omnes
lineas exprimat ueritatis, ui tamen ipsa caret, non habens
motum, ita et anima, imago spiritus, solam uim eius exprimere
non ualuit, id est non delinquendi felicitatem. ceterum
non esset anima, sed spiritus, nec homo qui animam sortitus
est, sed deus. et alias autem non omne, quod dei erit, deus
habebitur, ut expostules deum et adflatum, id est uacuum a
delicto, quia dei sit adflatus. nec tu enim, si in tibiam flaueris.
R, spirituum MF 4 spiritu Pam: spiritum MR 5 ot
aurulam eius, et si de spiritu accidit scripsi: etsi de spiritu accidit ut
aurulam eius MR 6 uento-aura orn. F 7 aura seclusi 9 flatus M.
aMatus R 12 compariare Ciacconitis (sed imaginem dei intellege hominem)
13 id est deus deleri uult Eng ideo et imago, id est adflatas,
<id est homo) scripsi: ideo et adflatus id est imago MR 14 debuerit
oni. M 16 anima seclusi 22 ueritati sui M 24 felicitatem MR,
facultatem Pam 25 nec homo-sed deus om. F
sicut et deus de spiritu suo. denique cum manifeste scriptura
dicat flasse deum in faciem hominis et factum hominem in
animam uiuam, non in spiritum uiuificatorem, separauit eam
a condicione factoris. opus enim aliud sit necesse est ab
artifice, id est inferius artifice. nec urceus enim factus a figulo
ipse erit figulus; ita nec adflatus factus a spiritu ideo erit
spiritus. ipsum quod anima uocitatus est flatus, uide, ne etiam
de adflatus condicione transierit in aliquam diminutiorem qualitatem.
ergo, inquis, dedisti animae infirmitatem supra negatam.
plane, cum illam exigis deo parem, id est delicti inmunem,
dico infirmam; cum uero ad angelum prouocatur, fortiorem
defendam necesse est dominum uniuersitatis, cui iam angeli
administrant, qui etiam angelos iudicaturus est, si in dei lege
constiterit, quod in primordio noluit. hoc ipsum ergo potuit
adflatus dei admittere; potuit, sed non debuit. potuisse enim
habuit per substantiae exilitatem, qua adflatus, non spiritus,
non debuisse autem per arbitrii potestatem, qua liber, non
seruus, adsistente amplius demonstratione non delinquendi sub
comminatione moriendi, qua substrueretur substantiae exilitas
et regeretur sententiae libertas. itaque non per illud iam
uideri potest anima deliquisse, quod illi cum deo adfine est.
id est per adflatum, sed per illud, quod substantiae accessit.
id est per liberum arbitrium, a deo quidem rationaliter adtributum,
ab homine uero qua uoluit agitatum. quod si ita se
habet, omnis iam dei dispositio de mali exprobratione purgatur.
libertas enim arbitrii non ei culpam suam respuet, a quo data
est, sed a quo non ut debuit administrata est. quod denique
malum describes creatori?si delictum hominis, non erit dei quod
est hominis, nec idem habendus est delicti auctor qui inuenitur
interdictor, immo et condemnator. si mors malum, nec mors
M, etiam ne R 9 diminutiorem MF, deminutiorem R
uulgo 26 habet Leopoldus: habent MR 29 describes R, discribes M
81 condemnator, si mortem, [malum] fort.
enim eam fecit, non utique futuram, si non contempsisset.
Sed et si [non] ab homine in diabolum transcripseris mali
elogium, ut in instinctorem delicti, uti sic quoque in creatorem
dirigas culpam ut in auctorem diaboli, — qui facit,
(inquit,) angelos spiritus — ergo quod factus a deo est, id
est angelus, id erit eius qui fecit, quod autem factus a deo non
est, id est diabolus. id est delator, superest ut ipse sese
fecerit, deferendo de deo, et quidem falsum, primo. quod deus
illos ex omni ligno edere uetuisset, dehinc, quasi morituri non
essent, si edissent, tertio, quasi deus illis inuidisset diuinitatem.
unde igitur malitia mendacii et fallaciae in homines et
infamiae in deum? a deo utique non, qui et (hunc) angelum ex
forma operum bonorum instituit bonum. denique sapientissimus
omnium editur ante quam diabolus; nisi malum est sapientia.
et si euoluas Ezechielis prophetiam, facile animaduertes tam
institutione bonum angelum illum quam sponte corruptum.
in persona enim principis Sor ad diabolum pronuntiatur: et
factus est sermo domini ad me dicens: fili hominis.
sume planctum super principem Sor et dices: haec.
dicit dominus: tu es resignaculum similitudinis,
qui scilicet integritatem imaginis et similitudinis resignueris,
corona decoris — hoc ut eminentissimo
angelorum, ut archangelo, ut sapientissimo omnium —: in
deliciis paradisi dei tui natus es; — illic enim. ubi
deus in secunda animalium figurae formatione angelos fecerat. lapidem
optimum indutus es. sardium, topazium.
smaragdum, carbunculum, sapphirum. iaspin, lyncurium,
achaten, am ethystum, chrysolithum,
5 parenthesin indicaui facit MF, fecit R 6 inquit addidi 9 de om. F
12 mendacii om. F 13 hunc addidi 14 denique = nam 18 persona. 3f,
personam R 23 <plenu!\'I sapientiae; corona Pam 27 es Pam: ea
Mli thopazium M 28 smaracdum M lyncurium Rig: lycirium
JI, ligurium R 29 chrysolitum M
thesauros tuos. exqua die conditus es, cum Cherub
imposui te in monte sancto dei, fuisti in medio
lapidum igneorum. fuisti inuituperabilis in diebus
tuis, ex qua die conditus es, donec inuentae
sunt laesurae tuae: de multitudine negotiationis
tuae promas tuas replesti et deliquisti, et cetera,
quae ad suggillationem angeli, non ad illius principis proprie
pertinere manifestum est eo, quod nemo hominum in paradiso
dei natus sit, ne ipse quidem Adam, translatus potius illuc,
nec cum Cherub impositus in monte sancto dei, id est in
sublimitate caelesti, de qua satanan dominus quoque decidisse
testatur, nec inter lapides igneos demoratus, inter gemmantes
siderum ardentium radios, unde etiam quasi fulgur deiectus
est satanas. sed ipse auctor delicti in persona peccatoris
uiri denotabatur, retro quidem inuituperabilis a die conditionis
suae, a deo in bonum conditus ut a bono conditore inuituperabilium
conditionum et excultus omni gloria angelica et
apud deum constitutus, qua bonus apud bonum, postea uero
a semetipso translatus in malum. ex quo enim, inquit,
apparuerunt laesurae tuae, illi eas reputans, quibus
scilicet laesit hominem electum a dei obsequio. et deliquit
ex illo, ex quo delictum seminauit, atque ita exinde negotiationis,
id est malitiae suae, multitudinem exercuit, delictorum
scilicet censum, non minus et ipse liberi arbitrii institutus,
ut spiritus. nihil enim deus proximum sibi non libertate eiusmodi
ordinasset. quem tamen et praedamnando testatus est
ab institutionis forma libidine propria conceptae ultro malitiae ,
Gel 2 Cherub imposui Oehlerus: cherubin posui MR
idefendit Eng, Cherubiu a Tertulliano pro singulari acceptum putans)
4 igneorum, fuisti uulgo 11 cherub impositus Oehlerus: cherubin positos
MR (cf. supra ad l. 2) 12 aatanan JiB!, satanam R3 uulgo 22 electum
(= elicitum) MR, eiectum Ciacconius et <ipse autem) deli quit
fort. deliquit ex illo M, ei illo deliquit 22 25 scilicet censum OeMerns:
scilicet et censuum MR 27 et praedamnando MR, non praedamnando F
bonitatis suae egit, eodem consilio differens extinctionem
diaboli quo hominis restitutionem. certamini enim dedit spatium.I
ut et homo eadem arbitrii libertate elideret inimicum, qua
succiderat illi, probans suam. non dei culpam, et ita salutem
digne per uictoriam recuperaret. et diabolus amarius puniretur
ab eo, quem eliserat ante, deuictus, et deus tanto magis bonus
inueniretur, sustinens hominem gloriosiorem in paradisum ad
licentiam decerpendae arboris uitae iam de uita regressurum.
Igitur usque ad delictum hominis deus a primordio
tantum bonus, exinde iudex et seuerus et, quod Marcionitae
uolunt, saeuus: statim mulier in doloribus parere et uiro seruire
damnatur, sed quae ante sine ulla contristatione per benedictionem
incrementum generis audierat, ■— crescite, tantum,
et multiplicamini — sed quae in adiutorium masculo.
non in seruitium fuerat destinata; statim et terra maledicitur.
sed ante benedicta; statim tribuli et spinae, sed ante foenum et
herbae et arborum fructuosa; statim sudor et labor panis.
sed ante ex omni ligno uictus inmunis et alimenta secura.
exinde homo ad terram, sed ante de terra; exinde ad mortem.
sed ante ad uitam; exinde in scorteis uestibus, sed ante sine
scrupulo nudus. ita prior bonitas dei secundum naturam.
seueritas posterior secundum causam. illa ingenita, haec accidens;
illa propria, haec accommodata; illa edita, haec adhibita.
nec natura enim inoperatam debuit continuisse bonitatem nec
causa dissimulatam euasisse seueritatem. alteram sibi, alteram
rei deus praestitit. incipe nunc etiam iudicis statum ut adfinem
mali arguere, qui idcirco alium deum somniasti, solummodo
bonum, quia non potes iudicem; quamquam et illum
aut iudicem ostendimus, aut si non iudicem, certe peruersum
Gen. 3, 19. 20] cf. ib. 21] cf. Gen. 3, 21. F 5 succiderat MR3, succederet RI, snccedertt F
8 sustinens = expectans 18 arborum fructuosa = arbores fructuosae (Ewj
20 exinde-terra om. 31 23 seueritas posterior M3, seuerior posteritaa MRl
30 aut scripiti (loco priore): ut MH ostendimus. aut uulgo
constitutorem. non reprobus autem deum iudicem qui non
iudicem deum probas: ipsam sine dubio iustitiam accusare
debebis, quae iudicem praestat, aut t da eam in species
malitiae deputare, id est iniustitiam in titulos bonitatis adscribere.
tunc enim iustitia malum, si iniustitia bonum.
porro cum cogeris iniustitiam de pessimis pronuntiare, eodem
iugo urgeris iustitiam de optimis censere. nihil enim aemulum
mali non bonum, sicut et boni aemulum nihil non malum.
igitur quanto malum iniustitia, tanto bonum iustitia. nec
species solummodo, sed tutela reputanda bonitatis, quia bonitas,
sit, nihil enim bonum quod iniustum, bonum autem omne
quod iustum.
Ita si societas et conspiratio bonitatis atque iustitiae
separationem earum non potest capere, quo ore constitues
diuersitatem duorum deorum in separatione, seorsum deputans
deum bonum et seorsum deum iustum? illic consistit bonum
ubi et iustum, a primordio denique creator tam bonus quam
et iustus. pariter utrumque processit. bonitas eius operata
est mundum. iustitia modulata est, quae etiam, dum mundum
iudicauit ex bonis faciendum, [quia] cum bonitatis consilio
iudicauit. iustitiae opus est, quod inter lucem et tenebras
separatio pronuntiata est, inter diem et noctem, inter caelum
et terram, inter aquam superiorem et inferiorem, inter maris
coetum et aridae molem, inter luminaria maiora et minora,
intelkge: damit aber, daji du einen nicht richtendeti Gott billigst,
tehaffst du den richtenden nicht aus dem Wege (Eng) 4 aut da eam
M, aut det eam R1, aut et eam R3, aut eandem Eng: sed displicet
omnino illud aut, quia re diuersum non sit in speciea malitiae deputare
ab eo quod antecedit: accusare. nescio igitur, an rescribendum sit: quae
iudicem praestat. aude eam in species malitiae deputare. 16 separationem
M, separatione R eorum M (earuni in mg. a m. 1) non
potest capere, quo Lat: non potest (potea* M) carere. quo JIR, non
potes canere. quo Oehlerus 21 AumMR, tum Gel 22 quia seclusi
agnitionis [mortis] et uitae, inter orbem et paradisum, inter
aquigena et terrigena animalia. omnia ut bonitas concepit, ita
iustitia distinxit. totum hoc iudicato dispositum et ordinatum
est. omnis situs habitus effectus motus status ortus occasus
singulorum elementorum iudicia sunt creatoris, ne putes eum
exinde iudicem definiendum, quo malum coepit, atque ita
iustitiam de causa mali offusces. his enim modis ostendimus:
eam cum auctrice omnium bonitate prodisse, ut et ipsam
ingenitam deo et naturalem nec obuenticiam deputandam, quae
in domino inuenta sit arbitratrix operum eius.
At enim ut malum postea erupit atque inde iam coepit
bonitas dei cum aduersario agere, aliud quoque negotium eadem
illa iustitia dei nacta est, iam secundum aduersationem dirigendae
bonitatis, ut, seposita libertate eius, qua et ultro deus
bonus, pro meritis cuiusque pensetur, dignis offeratur, indignis
denegetur, ingratis auferatur, proinde omnibus aemulis uindicetur.
ita omne hoc iustitiae opus procuratio bonitatis est:
quod iudicando damnat, quod damnando punit, quod, ut dicitis.
saeuit, utique bono, non malo proficit. denique timor iudicii
ad bonum, non ad malum confert. non enim sufficiebat bonum
per semetipsum commendari. iam sub aduersario laborans.
nam et si commendabile per semetipsum, non tamen et conseruabile,
quia expugnabile iam per aduersarium, nisi uis
aliqua praeesset timendi, quae bonum etiam nolentes adpetere
et custodire compelleret. ceterum tot inlecebris mali expugnantibus
bonum quis illud appeteret, quod impune contemneret?
quis custodiret quod sine periculo amitteret? legis mali uiam
latam et multo frequentiorem: nonne omnes illa laberentur.
Gel: feminam et MR 2 mortis seclusi 6 elementorum
in MB post habitus traditum huc transtuli (cf. 307, 10) creatoris
ne uulgo ne Jl, nec H 10 nec R, ne M 14 aduersationem Eng
(cr. I 154, [II: aduersionem JIR, aueraionem Scal 15 seposita R-:\' hc
possit a ollRt 19 damnat .11 (in ras.) 28 quis-amitteret om. F
r*
23 frequentio*em M (r add. m. 1) illa laberentur Jl, illaberentur h
et uix a malo auellimur. quid, si nihil minaretur? hanc
iustitiam malum dices, quae malo non fauet? hanc bonum
negabis, quae bono prospicit? qualem oportet deum uelles?
qualem malis expediret? sub quo delicta gauderent? cui dia-
, bolus inluderet? illum bonum iudicares deum, qui hominem
posset magis malum facere securitate delicti? quis boni auctor,
nisi qui et exactor? proinde quis mali extraneus, nisi qui et
inimicus? quis inimicus, nisi qui et expugnator? quis expugnator,
nisi qui et punitor? sic totus deus bonus est, dum pro
bono omnia est. sic denique omnipotens, quia et iuuandi et
laedendi potens. minus est tantummodo prodesse, quia non
aliud quid possit quam prodesse. de eiusmodi qua fiducia
bonum sperem, si hoc solum potest? quomodo innocentiae
mercedem secter, si non et nocentiae spectem? diffidam necesse
est, ne nec alteram partem remuneret qui utramque non ualuit.
usque adeo iustitia etiam plenitudo est diuinitatis ipsius, exhibens deum
perfectum, et patrem et dominum, patrem clementia
dominum disciplina, patrem potestate blanda dominum seuera,
patrem diligendum pie dominum timendum necessarie, diligendum,
quia malit misericordiam quam sacrificium, et timendum.
quia nolit peccatum, diligendum, quia malit paenitentiam peccatoris
quam mortem, et timendum, quia nolit peccatores sui
iam non paenitentes. ideo lex utrumque definit : diliges
deum et: timebis deum. aliud obsecutori proposuit,
aliud exorbitatori.