XVII. Quae cum ita sint, magna uidelicet nobis praerogatiua
de nomine Christianitatis blandiri possumus, qui ita
agimus ac uiuimus, ut hoc ipso quod Christianus populus esse
dicimur obprobrium Christi esse uideamur. at e diuerso in
paganis quid horum simile quae dicimus ? numquid dici de
Chunis potest: ecce quales sunt, qui Christiani esse dicuntur?
numquid de Saxonibus aut Francis: ecce quae faciunt, qui
se adserunt Christi esse cultores?
numquid propter Maurorum
efferos mores lex sacrosancta culpatur? numquid Scytharum
aut Gipidarum inhumanissimi ritus in maledictum atque
blasphemiam nomen domini saluatoris inducunt? numquid
dici de ullis istorum potest: ubi est lex catholica, quam credunt?
ubi sunt pietatis et castitatis praecepta, quae discunt?
euangelia legunt et impudici sunt, apostolos audiunt et inebriantur,
Christum sequuntur et rapiunt, uitam improbam
agunt et probam legem habere se dicunt. numquid haec de
ulla istarum gentium dici queunt? non utique: de nobis
quippe omnia ista dicuntur, in nobis Christus patitur obprobrium,
in nobis patitur lex Christiana maledictum. de
nobis enim dicitur illud, quod supra diximus: ecce quales
sunt qui Christum colunt.
falsum plane illud est, quod aiunt
B nos its-est in caelis om. B m. 1 suppleta
sunt in marg. e d 8. l. m. 2 fili B 7 blandiri ex blandire
A eorr. m. 1 9 nideatur Halmius ; sed unanimen omniutn
codic. scripturam uideamur retinendam et hoc ipsum mutandum in hoc
ipso putaui (\'wir sind eine Schmach filr Christus gerade dadurch, dass
wir Christen heissen*) 10 quid horum ex quidorum A corr. m. 2
item statim Chnnis ex Chnnos (hunis B) . 14 scytamm A
15 gipydarum hoc loco Å gepidarum B immanissimi Bittershusius
16 blasphemia Å . 19 legiunt B 23 pro nobis ex
in nobis d corr. m. 2 26 aiunt ex agunt A corr. tn. 2
si enim bona discerent, boni essent. talis profecto secta
est quales et sectatores: hoc sunt absque dubio, quod docentur.
apparet itaque et prophetas, quos habent, impuritatem docere,
et apostolos, quos legunt, nefaria sanxisse, et euangelia, quibus
imbuuntur, haec quae ipsi faciunt praedicare.
postremo sancta
a Christianis fierent, si Christus sancta docuisset. aestimari
itaque de cultoribus suis potest ille qui colitur. quomodo
enim bonus magister est, cuius tam malos uidemus esse discipulos
? ex ipso enim Christiani sunt, ipsum audiunt, ipsum
legunt. promptum est omnibus Christi intellegere doctrinam.
uide Christiani quid agant, et euidenter potes de Christo scire
quid doceat.
denique quam praue ac nefarie pagani semper
de sacris dominicis opinati sint, docent persecutorum immanium
cruentissimae quaestiones, qui in sacrificiis christianis
nihil aliud quam impura quaedam fieri atque abominanda
credebant. siquidem etiam initia ipsa nostrae religionis nonnisi
a duobus maximis facinoribus oriri arbitrabantur, primum
scilicet homicidio, deinde, quod homicidio est grauius, incestu,
nec homicidio solum et incestu, sed quod sceleratius quiddam
est incestu ipso et homicidio, incestu matrum sacrosanctarum
et homicidio innocentium paruulorum, quos non occidi tantum
a Christianis, sed, quod magis abominandum est, etiam uorari
existimabant: et haec omnia ad placandum deum, quasi ullo
facinore magis posset offendi, ad purgandum piaculum, quasi
ullum aliud maius esset, ad commendandum sacrificium, quasi
B 2 talis ex tales Å corr. m. 2 3 docent
sed ras. supra t Zit. Å 5 sanciisse Å 7 aestimari ex -re d
corr, m. 2 item statim ille ex illis, malos ex malus, uidemut ex nidimus
11 leguot] audiunt (atc iterum) B 12 christianis sed 8
finali punct. Å christianos B potest sed t finali ptmCt. Å
13 quid doceat ex qjiod d. A corr. m. 2 denique ac quam B
14 peroequutorum B 16 abhominanda sed h del. Å item pauio
post 17 etiam om. B 18 oriri ex orire d corr. m. 2 arbitrantur
B 19 est om. B m.1 20 nec homicidio—incestu om.
B m. 1 quidem ex quidam d corr. m. 2 (quiddam Bet. v corr,
Brassicanus) . 25 posset Halmius: posait AB (et rea.) 26 mar
gisB
uitam aeternam, quasi uero, etiamsi possit his rebus accipi,
tanti esset ad eam per scelera tam immania peruenire.
XVIII. Intellegere ergo possumus, aut quales esse pagani
crediderint Christianos, qui talibus sacrificiis deum colerent,
aut qualem sollicitent deum ipsum, qui haec sacra docuisset.
et hoc cur ita? cur utique nisi ob eos, qui Christiani esse
dicuntur et non sunt, qui per flagitia ac turpitudines suas
nomen religionis infamant, qui, ut scriptum est, fatentur se
nosse deum, factis autem negant, cum sint abominabiles et
increduli, ad omne autem opus bonum reprobi; per quos, ut
legimus, uia ueritatis blasphematur et sacrosanctum domini
dei nomen sacrilegorum hominum maledictione uiolatur ?
quam
grauis autem ac singularis piaculi malum sit nomen diuinitatis
in blasphemiam gentium dare, etiam Dauid beatissimi
edocemur exemplo: qui cum suffragio iustitiarum suarum
aeternam pro offensionibus suis poenam per unam tantum
confessionem meruerit euadere, huius tamen criminis ueniam
nec per paenitentiam patrocinantem potuit impetrare. nam
cum ei errores proprios confitenti Natham propheta dixisset:
transtulit deus peccatum tuum, non morieris, subdidit
statim: uerumtamen quia blasphemare fecisti
inimicos domini propter uerbum hoc, filius, qui
ex te natus est, morietur.
et quid post haec? deposito
scilicet diademate proiectis gemmis, exutus purpuris remoto
omni splendore regiae dignitatis, cum pro his omnibus solitarius
gemens clusus, sacco squalidus fletu madidus cinere
sordidatus, uitam paruuli sui tot lamentationum suffragiis
ex possit A corr. m. 2: possit B 3 immania ex immaniam
eorr. Tv m. 2: immaniam A in qua praecedit sceleratam (sic)
et B peroeum B 4 quales ex qualis A corr. m. 2 \' 10 abhominabiles-
A \' 15 beatissimi ex -me A corr. m. 2 19 poenit:
ex penit. A corr. m. 2 20 nathan B 25 exutis B remoto \'
Baluzius : remota B (et AT quod apud Halmium deest.) sptendore
regiae dignitatis T: - splendoris regiae dignitate AB 27 clausns
B sacco ex saccu A corr. m. 2\'.
sic rogans et obsecrans obtinere non potuit,. cum tamen, quod
fortissimum petentibus adiumentum est, impetraturum se quod-sic
a deo peteret credidisset.
ex qua intellegi poteat, quod
nullum penitus maioris piaculi crimen est,. quam blasphemandi
causam gentibus dare. quicumque enim. sine blasphemia aliorum
grauiter errauerit. sibi tantum . adfert damnationem:
qui autem blasphemare alios fecerit multos secum praecipitat..
in mortem, et necesse erit ut. sit pro tantis reus, quantos
secum traxerit in reatum, nec solum hoc, sed quioumque,
peccator ita peccat, ut alios tamen peccato suo blasphemare
non faciat, peccatum suum ipsi obest tantummodo, qui peccauerit,
sacrosanctum autem dei nomen sacrilega blasphemantium
maledictione non laedit. qui uero blasphemare alios
peccans fecerit, necesse est peccatum huius supra criminis
humani esse mensuram, quia per conuicia plurimorum inaestimabilem
deo fecit iniuriam.
XVIIII. Hoc autem, ut dixi, malum peculiariter tantum
Christianorum est, quia per eos tantummodo blasphematur
deus, qui bona discunt et mala faciunt, qui, ut scriptum est,
deum uerbis confitentur et factis negant, qui, ut idem apostolus
ait, adquiescunt legi et sciunt uoluntatem eius et probant,
quae potiora sunt, qui habent formam scientiae et
ueritatis in lege, qui praedicant non furandum et furantur,
qui legunt non moechandum et moechantur, qui in lege gloriantur
et per praeuaricationem legis deum inhonorant.
et ideo
hoc ipso Christiani deteriores sunt, quia meliores esse deberent;
non enim probant quod profitentur, et impugnant professionem
B bis habet 3 est ex et B corr. 8 alio A
et statim immortem 10 trax (sic) A . 11 alios ex alius A corr.
m. 2 12 facit d qui Rittershusius: quae A quod B
15 est om. B .17 fecit A quod Halmium fugit: facit B 19 est
A 8. Z. m. 2 20 discunt] sciunt malit HCfrlelius; at cf. Ô. 83.
est B s. Z. 22 legis sed s puncta A 2\'4 et furantur om. A
25 legem sed m punct. A .27 quia. Hartelius conl. pag. 100, 4: qui
AB edd. 28 confitentur B.
titulus bonitatis accusat, et reatus impii est pium nomen.
unde etiam saluator in Apocalypsi ad tepidum Christianum
ait: utinam aut calidus esses aut frigidus: nunc
autem, quia tepidus es, incipiam te euomere ex ore
meo. omnem Christianum dominus fide ac spiritu iubet esse
feruentem. sic enim scriptum est: ut simus spiritu feruentes,
domino seruientes.
in hoc ergo feruore spiritus
fidei religiosae ardor ostenditur: de quo ardore qui plurimum
habet feruens esse agnoscitur et fidelis: qui nihil omnino
habet frigidus esse intellegitur ac paganus; qui uero inter
utrumque uel neutrum est, tepidus atque exosus est domino
Christianus, et ideo ad eum dicitur: utinam aut calidus
esses aut frigidus: nunc autem, quia tepidus es,
incipiam te euomere ex oremeo. hoc est dicere: utinamis
aut calorem et fidem haberes bonorum Christianorum aut
certe frigus et ignorantiam paganorum. aut enim fides te
calida deo insinuaret aut certe ad praesens adhuc legis ignorantia
aliquatenus excusaret. nunc autem quia Christum iam
agnouisti et neglegis quem agnouisti, qui susceptus es quasi
intra os dei per fidei agnitionem proiceris per teporem.
quod
quidem etiam beatus apostolus Petrus euidenter exposuit dicens
de uitiosis ac tepidis, id est male uiuentibus Christianis:
melius erat illis non cognoscere ueritatem quam
cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi
mandato. contigit illis res ueri prouerbii: canis
reuersus ad suum uomitum aut sus lota in uolutabro
caeni.\' quod ut euidenter de his dictum intellegamus,
qui sub Christiano nomine in sordibus mundi atque impuritatibus
uiuunt, audi, quid de isdem in eodem loco dicat:
scr. m. 2 gi A item § 92 (13) 6 fidem sed m punct. A
16 et] aut B 20 suscepisti sed punct. isti et 8. scr. m. 2 tus es
d 21 dei] d* (sic) A proicieris B 27 sues sed e punct.
A sues B uolutrabro B 28 cęni A: Iuti B euidenter
ex uidenter A corr. m. 2 30 quid de hisdem ex quidehisdem d
corr. m. 2 quid eisdem (om. de) B
in agnitionem domini nostri et conseruatoris Iesu
Christi his rursus impliciti superantur, facta sunt
illis nouissima -peiora prioribus.
quod quidem et
beatus apostolus Paulus in eundem modum dicit: circumcisio
quidem prodest, si legem custodias: si autem
praeuaricator legis sis, circumcisio tua praeputium
facta est. circumcisionem autem christianitatem intellegendam
ipse euidentissime docet dicens: nos enim sumus
circumcisio, qui spiritu deo seruimus et non in
carne confidimus. ac per hoc uidemus, quod malos
. Christianos paganis comparat, nec comparat tantum, sed paene
postponit dicens: si autem praeputium iustitias legis
custodiat, nonne praeputium illius in circumcisione
reputabitur, et iudicabit id, quod ex natura
est praeputium, legem consummans, te, qui per
litteram et circumcisionem praeuaricator legis
es? ac per hoc intellegimus, ut supra dixi, culpabiliores nos !
multo esse, qui legem dei habemus et spernimus, quam illos,
qui nec habent omnino nec norunt: nemo enim ignota contemnit.
concupiscentiam quippe, apostolus, nesciebam,
inquit, nisi lex diceret: non concupisces. neque enim
praeuaricantur a lege, quam non habent, quia, ut scriptum
est, ubi non est lex, nec praeuaricatio. ac per hoc,
2, 26 21 Rom. 7, 7 24 Rom. 4, 15 ex -res A corr. m.2 5 in eodem modum B
11 malos Christianos ex malus Christianus A corr. m. 2 20 contempnit
d ut statim contempnnnt 21 apostolna nesciebam inquit
omnes codd. nesciebam, apostolus inquit cum edd. HaZmiva; equidem
m uerborum collocatione quae est in codd. non offenderim nee retinere
dvbitaui; si uero mutanda est, certe acribendum: inquit apostolus
non ap. inquit; ubicumque enim inquit una cum subiecto in omnibus
Saluiani scriptis apparet, subiectum postponitur uerbo inquit nusquam
praeponittW; sic locis quindecim (ut statim F, 1): inquit apostolus,
decem inquit sacra scriptura s. scriptura 8. sermo diuinus; quinquies
inquit saluator, bis inquit dominus, semel inquit beatisaimua Paulus s.
deus 8. diabolns s. propheta
legis scita quae non habent, quia nemo, ut dixi,
potest despicere quod nescit. nos ergo et contemptores pariter
. at, praeuaricatores sumus ac per hoc paganis deteriores, quia
illi non norunt dei mandata, nos nouimus: illi ea non habent,
nos habemus;, illi inaudita non faciunt, nos lecta calcamus.
et ideo apud illos ignorantia est apud nos praeuaricatio, quia
minoris criminis reatus est legem nescire quam spernere.
AB