1. Iam quidem suggesseram sanctitati tuae, sed commonitorium
suggestae rei tunc offerre meditabar, cum te expeditum
animo ab aliis dictandi necessitatibus esse sensissem. Sed
quoniam domini mei, filii tui, Eutropius et Paulus episcopi
eadem qua et ego puer uester salutis omnium utilitate permoti
commonitorium iam dederunt de aliquantis haeresibus
nec tamen omnes significarunt, necesse me fuit festinato edere
et coaceruare in unum omnes perditionum arbores cum radicibus
et ramis suis et offerre ignienti spiritui tuo, ut tu uiso
agmine perspectaque nequitia permetiaris, quam possis dispositionem
adhibere uirtutis. Tu tantum, beatissime pater, malignas
PRISCILLIANISTARV. ET ORIGENISTARV. A (fol. 48) COMMONI-
TORIVM OROSII PRESBITERI AD SCM AVG. DE PRISCILLIANISTIS.
ET DE ORIGENIS ERRORE. B (fol. 120) CONSULTATIO siue COM-
MONITORIUM OROSII AD AUGUSTINUM, DE ERRORE PRISCIL-
LIANISTARUM ET ORIGENISTARUM$[cf. Aug., retract. II, c.XLIV:
\'Orosii cuiusdam Hispani presbyteri consultationi de Priscillianistis et
de quibusdam Origenis sensibus .... quanta potui breuitate .. respondi —;
et ipsa enim consultatio responsioni meae a capite adiuncta este. q. s.J
4 ante beatiss. praefixa et uox commonitorium A horosius AB 9 puer
ABD, sed \'fortmse presbyter\' i) in margine 10 heresibus A 11 necesse
fuit me festinato BD 12 arbores in ras. man. 1 B 14 permletLaris,
eti in ras. man. 1 B \'Uaticani codices qua possis dispositione
studium adhibere uirtutis\' b 15 tantum] leg. tandem ?
ueram sparge sementem nobis de tuis fontibus rigaturis. Ego
deum testem spondeo et incrementum operis tui spero, quia
terra illa quae nunc ingratos fructus insincera cultura exhibet,
si eam de manna illo recondito apud te mandando et replendo
uisitaueris, usque in centesimum fructum profusa
aliquando liberius ubertate proficiet. Per te dominus deus noster,
per te, inquam, beate pater, quos castigauit in gladio, emendet
in uerbo. Ad te per deum missus sum; de te per eum
spero, dum considero qualiter actum est quod huc ueni. Agnosco,
cur uenerim: sine uoluntate, sine necessitate, sine consensu
de patria egressus sum, occulta quadam ui actus, donec in
istius terrae litus adlatus sum; hic demum in eum resipiui
intellectum quod ad te uenire mandabar. Inpudentem non iudices,
si accipis confitentem. Fac me ad dilectam dominam
meam idoneum negotiatorem, inuenta margarita, non
fugitiuum seruum euersa substantia reuerti. Dilacerati grauius
a doctoribus prauis quam a cruentissimis hostibus sumus. Nos
confitemur offensam: tu peruides plagam; quod solum superest:
adiuuante domino largire medicinam! Breuiter ergo et quid
- ante male plantatum conualuit et quid postea peius insertum
praeualuit, ostendam.
6 cf. Matth. 13, 8 et 23. 11 sine uol. e. q. s.] cf. IV. Reg. 18, 25; Hebr.
7, 3; Ps. 54, 15. Gen. 12, 1; Act. 3, 7. 15 ad - reuerti] Gen. 16, 9.
16 negot. — marg.] Matth. 13, 45. 46. 17 euersa s.] cf. Gen. 7, 4. 23; al. BD 4 ingratos AD] uitiatos B insincera cultura A]
insincere culta Нl) exibet B 5 si eandem anno ullo recondito apud
te mand. A si eam de manna illo recondito tu apud me B% . editi
in sincera cultura exhibet, si eamdem anno illo recondito apud te mandando;
castigantur subsidio ms. Sigiramnensis (seu S. Cigiranni) b
6 pfusa B 7 liberius AD] uberius B 8 leg. beatissime? 10 ueni
AR] uenirem D agnosco] agnosce coni. Sam. Brandt 11 cur] quur A
13 adlatus A] ablatus B, littus allatus$resipiui A] resipui B% 15 \'editi
dilectum dominum meum, at mss: dilectam dominam meam, patriam scilicet,
ad quam reuerti cupit\' b 18 ruentissimis A man. 1, cruentissimis
B 19 plaga/// (erat plagam) A 22 preualuit B; cf. supra adp. 46,22
2. Priscillianus primum in eo Manichaeis miserior, quod ex
ueteri quoque testamento haeresim confirmauit, docens animam
quae a deo nata sit de quodam promptuario procedere, profiteri
ante deum se pugnaturam et instrui adoratu angelorum:
dehinc descendentem per quosdam circulos a principatibus malignis
capi et secundum uoluntatem uictoris principis in corpora
diuersa contrudi eisque adscribi chirographum. Unde et
mathesim praeualere firmabat, adserens quia hoc chirographum
soluerit Christus et adfixerit cruci per passionem suam,
sicut ipse Priscillianus in quadam epistula sua dicit:
Haec prima sapientia est in animarum typis diuinarum
uirtutum intellegere naturas et corporis dispositionem, in
qua obligatum caelum uidetur et terra omnesque principatus
saeculi uidentur adstricti; sanctorum uero dispositiones superare.
Nam primum circulum et mittendarum in carne
animarum diuinum chirographum, angelorum et dei et omnium
animarum consensibus fabricatum patriarchae tenent;
qui contra formalis militiae opus possident, et reliqua.
Tradidit autem nomina patriarcharum membra esse animae,
eo quod esset Ruben in capite, Iuda in pectore, Leui in corde,
Beniamin in femoribus, et similia; contra* autem in membris
Orosium sequitur Augustinus de haeres. c. 70 (ed. Oehler, corp.
haeres. I, 218): hoc uersutiores etiam Manichaeis quod nihil scripturarum
canonicarum repudiant e. q. 8. 5 ibid. (p. 217): (animas) per quosdam
gradatim descendere principatus et malignum principem incurrere ~ atque
ab hoc principe per diuersa carnis corpora seminari. 17 patriarchae]
cf. supra p. 81,11. AB 2 heresim AB conformauit in ras. man. 1 B
4 et om. BD adoratu A] adhortatu ВD, \'adhortatu Uaticani mss., at
editi adoratu\' b 7 ascribi cyrogr., unde et mathe in ras. man. 1 B
chyrrogr. A 8 mathesym A quia AB] quod i) cyrrogr. A, cyrogr. B
9 solueret A 10 dicit Ai), dixit B 11 sapientia om. B 13 que
post omnes om. B 14 uero om. ВD dispositiones] dispositione B
(in eodrema pagina) 15 dei addunt post primum BD carne] cf. supra
p. 55, 6 al. 16 cyrogr. AB 17 erat fabricarum B, corr. altera fort.
man. 18 qui] \'sola editio Lov. quae\' b 20 iudas B
taurum in ceruice, geminos in brachiis, cancrum in pectore
et cetera, uolens subintellegi tenebras aeternas et ex his principem
mundi processisse, et hoc ipsum confirmans ex libro
quodam qui inscribitur \'memoria apostolorum\', ubi saluator
interrogari a discipulis uidetur secreto et ostendere de parabola
euangelica quae habet exiit seminans seminare quia
non fuerit seminator bonus, adserens quia si bonus fuisset,
non fuisset neglegens uel secus uiam uel in petrosis uel
in incultis iaceret semen, uolens intellegi hunc esse seminantem
qui animas captas spargeret in corpora diuersa quae
uellet. In quo etiam libro de principe humidorum et de principe
ignis plurima dicta sunt, uolens intellegi arte, non potentia
dei omnia bona agi in hoc mundo. Dicit enim esse
uirginem quandam lucem, quam deus uolens dare pluuiam
hominibus principi humidorum ostendat, qui, dum eam adprehendere
cupit, commotus consudet et pluuiam faciat et destitutus
ab eo mugitu suo tonitrua concitet. Trinitatem autem
solo uerbo loquebatur, nam unionem absque ulla exsistentia
..... v Hacth. 13,.3 (cf, Prodestinati de haeres. lib. 1., c. 43). 9 cf.
Matth. 13, 4. 5. August. I. 1., p. 217: astruunt --- corpus nostrum secundum duodecim
signa caeli esse compositum, sicut hi qui mathematici uulgo appellantur,
constituentes in capite arietem, taurum in ceruice, geminos in humeris,
cancrum in pectore et cetera nominatim signa percurrentes e. q. s.
5 mem. ap.] cf. Luebkerti librum in praef. nostra cap. I appellatum, p. 19 sq.
(et Iren. ap. Theodor., Migne patr. gr. 83, 351). 14 cf. Luebkert 1. 1.
p. 31 sq., al. (et supra p. 24,14). 18 trinit.] cf. supra p. 37,21; 39,15; 49,3. in ras. man. 1 B 2 pro pectore exh. capite A
4 praecessisse A et in ras. man. 1 B 5 scribitur pro inscrib. B
6 uidetur de patre ostendendo quia de B, uidetur secreto et ostendere
quia de i) 7 post seminare addit 2) semen suum quia h. l. om. BD
(cf. supra ad lin. 6) 8 si bonus fuisset et non neglegens, non uel B
si bonus fuisset, non fuisset negligens, non uel i) 10 iacere A, iaceret
J32) hunc esse seminantem in ras. man. 1 B 12 In quo etiam libro
AB, Quo etiam in libro 2) 14 modo A 16 adpraehendere A, apprehensam
B 17 facit A et post faciat om. B
sanctum hunc esse unum Christum docebat.
3. Tunc duo ciues mei Auitus et alius Auitus, cum iam
tam turpem confusionem per se ipsam ueritas sola nudaret,
peregrina petierunt. Nam unus Hierosolymam, alius Romam
profectus est; reuersi unus rettulit Origenem alius Uictorinum;
ex his duobus alter alteri cessit: Priscillianum tamen ambo
damnarunt. Uictorinum parum nouimus, quia adhuc paene
ante editiones suas Uictorini sectator cessit Origeni. Coeperunt
ergo ex Origene magnifica plura proponi quae ex modica occasione
ueritas ipsa praecideret. Didicimus enim de trinitate
doctrinam satis sanam, omnia quae facta essent a deo
facta esse et omnia bona ualde et facta de nihilo: tunc
deinde scripturarum solutiones satis sobrias. Omnia haec statim
a sapientibus fideli pristinorum expurgatione suscepta sunt;
remansit sola offensa de nihilo. Credere enim persuasum erat
esse animam, non tamen persuaderi poterat factam esse de
nihilo, argumentantes quia uoluntas dei nihil esse non possit.
Hoc paene usque nunc manet. Isti uero Auiti duo et cum
his sanctus Basilius Graecus, qui haec, beatissime, docebant,
quaedam ex libris ipsius Origenis non recta, ut nunc
August. contra Prisc. et Orig.
c. 2 sq.; 9. 12. A patrem filium et spiritum sanctum D (recte omittunt
et AB) \'in Uaticanis mss. sublato et patre, filium ac\' b 2 docebat
AB, dicebat$5 hierosolimam A, ierosolimam B 6 retulit
BD, detulit A 9 ceperunt B 11 praecideret A, praecederet BD
13 et omnia] ut omnia B nichilo B \'in iisdem codd. (Uaticanis)
solutione satis sobria, omnia haec ac\' b 17 potuerat B 18 uoluntas
dei nihil esse A, id quod Franciscus Florius in Dissert. I. ad Bachiarium
§. 3 pag. 24 recte coniecerat (uid. Gallandii bibl. uet. patr. IX, p. 175 not.);
uoluntas de nichilo B 19 usque nunc A, usque ad nunc B%, < Uaticani
codd. usque adhuc manet\' b 20 grecus AB beatissima edocebant B,
uirgulis inclusi beatissime, cum sit uocatiuus, non aduerbium 21 ut
nunc perintellegunt A, ut nuper intelligo B%, ad quem locum b: \'sic
mss., at editi ut nunc perintelligunt\'
semper in dei sapientia facta mansisse, dicentes hoc uerbo:
<deus enim quaecumque fecit, faciendo non coepit\'; deinde dixerunt
angelorum principatuum potestatum animarum ac daemonum
unum principium et unam esse substantiam et uel
archangelo uel animae uel daemoni locum pro meritorum qualitate
datum esse, utentes hoc uerbo: \'maiorem locum minor
culpa promeruit\'. Mundum nouissime ideo esse factum, ut in
eo animae purgarentur quae ante peccarunt; ignem sane aeternum
quo peccatores puniantur neque esse ignem uerum neque
aeternum praedicauerunt, dicentes dictum esse ignem propriae
conscientiae punitionem, aeternum autem iuxta etymologiam
graecam non esse perpetuum, etiam latino testimonio adiecto,
quia dictum sit in aeternum et \'in saeculum saeculum
postposuerit \'aeterno\': ac sic omnes peccatorum animas post
purgationem conscientiae in unitatem corporis Christi esse redituras.
Uoluerunt etiam de diabolo adserere, sed non praeualuerunt:
eo quod, cum substantia in eo bona facta perire non
possit, exusta in totum malitia diaboli aliquando saluandam
esse substantiam. De corpore uero domini sic tradiderunt quia,
cum usque ad nos ueniens filius dei post tot milia annorum
otiosus eo usque non fuerit, sed praedicans remissionem angelis
potestatibus atque uniuersis superioribus, cum qualitatem formae
eorum quos uisitaret adsumeret, usque ad palpabilitatem carnis
adsumptionis specie crassuisse: hoc passione et resurrectione
determinans, rursus donec usque ad patrem ueniret ascendendo
August. contra Prisc. c. 5 sqq. August. contra Prisco c. 9 19 diab.
al. salu. e. subst.] de hac Origenis sententia cf. e. g. August. de haeres.
c. 43; Praedestinati de haer. lib. I, c. 43. 24 cf. Orosius, adu. pagan.
57, 11 Zangem.: (tenebrae) crassitudine palpabiles. B 3 cepit A, cepit B 6 promeritorum B
8 pro ideo pos. omnino B 9 peccauerunt BD 10 neque ignem esse
neque aet. (om. uerum) B 11 dictum in ras. man. 1 B 12 aethimol.
A, ęthimol. B 14 dictum S (= est) B 20 esse] cf. supra ad p. 42,1
22 ociosus AB 24 assumeret et usque ad B 25 spetie B crassuisse A,
transiuisse Bi), <edit. Amerbachii et Erasmi specie crassius se hac passione
ac\' b 26 ascendo (!) A, ascendendo B, adscendendo iI
corpore ullo regnantem circumscribi deum. Creaturam quoque
subiectam corruptioni non uolentem intellegendam esse
dicebant solem et lunam et stellas; et haec non elementarios
esse fulgores, sed rationales potestates, praebere autem seruitium
corruptioni propter eum qui subiecit in spe.
4. Haec sicut retinere potui, breuiter expositum est, ut perspectis
omnibus morbis medicinam adhibere festines. Est ueritas
Christi in me, quia propter uenerabilem reuerentiam
sanctitatis tuae esse inpudens non auderem, nisi euidenti iudicio
et ordinatione dei ad illius tanti et talis populi, cui sicut
peccanti plaga inposita est, sic post plagam cura debetur, remedia
proferenda te electum, me missum esse cognoscerem.
Memor mei, beatissime pater, multorumque, qui mecum uelut
ros eloquium tuum ut super eos descendat exspectant, esse
dignare.
12 plag. inp.] cf. Eiod. 9, 14; II. Reg. 17, 9; Luc. 10, 30; Act. 16, 23 al. Augugt. contra Prisc. c. 11 et 14. A, umquam BD, Uaticani mss. cum ed. Am. et Erassm.
usquam fuisse\' b 2 ullo corpore B 3 intellegendam] \'Amerb. et
Erasm. ed. intellectam esse\' b 4 elementario esse fulgoris A 6 spem A
7 haec A, hec B, hoc D 10 iuditio A 12 peccanti] peccatum B
debetur ad rem. B 14 multorumquae A, multorumque mecum. qui
uelut B 16 dignare. EXPLICI COMONITI OROSII AD SSM AVGV-
STINV A dignare. INCIPIT RESPONSIO AVRELII AVGVSTINI
e. q. s. B.