Anno ab Vrbe condita DCLXII nondum finito sociali bello Romae primum bellum ciuile commotum est, eodemque anno Mithridaticum bellum etsi minus infame non tamen minus grane coeptum est.

equidem de Mithridatici belli spatio uarie traditum est, utrum abhinc primum coeperit an tunc praecipue exarserit, maxime cum alii triginta alii quadraginta annos AVCTORES § 30 Liuius 76 (cf. Periocha) cap. 19 § 1 usque ad Mithridaticum Eutropius 5, 4 (cf. Oros. 6, 1 § 29) § 2-§ 8 obseruabatur Liuius 77 (§ 3.4.6—8 cf. Periocha; § 2 cf. Oros. 6, 1 § 28 sqq) EXPILATORES 18 Romae—commotum est adhibuit Paulus 113, 5.6 1 omnium om. L 2 congregabantur LD || rama L || adigente (a in ras. scr. sed tamquam ad turpi pertineret) P |adigente (a m. 2 in ras.) R addicente D 3 praecipuas (u in ras. m. 2) R || sui in ras. m. 1 D || considerat Pb 9 hisdem LPBD 10 greciam BD || machedoniae LPR1 11 g. L gaio PD gio Ra || sentio om. D 12 coatus R1 13 ANnum D || • sescentensimo • LX • mo • socundo • L sexcentissimo sexagissimo secundo D || nondam] n5 dom D || sotiali R1 14 rom.e (er. a) R rume D || ciuile bellum PR || commotus P1 15 mitridaticum PR metridaticum D || minus tamen L 16 equidem] LPRD (E m. 2 in ras., ex e ut uid. R) et quidem fsh || methriaatici L mitridatici PR metridatici D || uariae P uarię a. ras. B om. D 17 traditum (tra in ras. paullo latiore statim facta) D || praecipu∗e (er. a) R 18 maxim∗e (er. a) R || triginta alii om. D || xxx PR || quadragenta D XL PR || annis PRD gestum ferant. sed quamuis isdem gesta temporibus perplexis coaceruata malis exarserint, a me tamen speciatim, etsi breuiter, singula proferentur.

Marius, Sulla consule et contra Mithridatem in Asiam cum exercitu profecturo, in Campania tamen propter socialis belli reliquias consistente, adfectauit septimum consulatum et bellum suscipere Mithridaticum.

quo Sulla cognito inpatiens reuera iuuenis intemperataque ira percitus cum quattuor legionibus primum ante Vrbem consedit, ubi Gratidium Marii legatum quasi primam uictimam belli ciuilis ocoidit, mox Vrbem cum exercitu inrupit, faces ad infiammandam Vrbem poposcit. omnibus metu abditis, per Sacram uiam cito agmine in forum uenit.

Marius cum permouere nobilitatem, inflammare plebem, equestrem denique ordinem perarmare aduersus Sullam frustra adtemptasset, postremo seruis spe libertatis et praedae ad arma sollicitatis, nequiquam repugnare ausus, tandem in Capitolium concessit. sed cum eo Sullanae cohortes inruissent, magna suorum caede diffugit.

ibi tunc Sulpicius Marii collega seruo suo prodente prostratus est; seruum uero ipsum, quod hostem indicauerat, manumitti, quod uero dominum prodiderat, saxo Tarpeio deici consules decreuerunt.

Marins fugiens cum persequentum 1 ferant (ra in ras.) B referant h || hisdem LPRD || temporibus gesta v 3 per sengala D || fproferentur ( prior f ddeta) P || aylla LPBD || consulet contra L consale (con ex cum) et contra P 4 mithridatem (utrum -e~, i. e. en, an -e~, i. e. em, sit dubium est) L mitridatem PB metridatim D || profecturo (-ro∗∗∗ B) cum exercitu PR 5 sotialis R1 || consiBtentem D || affectauit PB effectauit D 6 mitridaticum (cum in ras. al. m. B) PB metr- D 7 sylla LPBD || impatiens (im in ras., t ex c al. m.) B || intemparataque (a radendo in e) B 8 percitus (p) i. e. per m. 1, soluit m. 2) P 10 irrupit B7 11 meta om. L || abditis] addictis R2 12 citato R2Dfsh || marias cum] mariorcum D 13 ∗equestrem B 14 syllam LP2RD yllam P1 || temptassit D 15 seruispe L 16 nec quid quam D || pugnare PB || cacpitolium (c altera del.) P capitulium D 17 eo] in eam B* || syllanae LPR2 syllane B1 sillane D || irruissent JB* || suorum] seruorũ (eruoril in ras. al. m.) |∗∗∗∗∗∗∗ B 18 solpicius D 20 proderat D || tarp. deici] tar podeci D 21 fugiens ex corr. add. m. 1 P || peraequentium PB instantia circumsaeptus esset, in Minturnensium paludibus sese abdidit; e quibus infeliciter luto oblitus ignominioseque protraetus, turpi autem spectaculo Minturnas deductus contrususque in carcerem percussorem ad se missum solo uultu exterruit.

deinde lapsus e uinculis in Africam transfugit sollicitatoque ex Vtica filio, ubi in custodia obseruabatur, continuo Romam regressus Cinnae consuli societate scelerum coniunctus est.

igitur ad profligandam uniuersam rempublicam exercitum sibi in quattuor partes diuiserunt. tres siquidem legiones Mario datae, parti copiarum Cn. Carbo praepositus est, partem Sertorius accepit, ille scilicet Sertorius, iam hic ciuilis belli incentor et particeps, qui etiam hoc finito aliud post in Hispania bellum excitauit, quod per multos! annos maximis Romanorum cladibus traxit. cetera nero exercitus portio Cinnam secuta est. porro autem Cn.

Pompeius, qui a senatu cum exercitu arcessitus, ut reipublicae opitularetur, et diu sese nouarum rerum aucupatione suspenderat, contemptus a Mario, uel Cinna ad Octauium alterum consulem sese contulit et mox cum Sertorio conflixit.

infelicem pugnam interuentus noctis diremit; sescenteni ex utrae parte milites trucidati sunt.

postera die cum permixtim corpora ad sepulturam discernerentur, miles Pompeianus fratris sui, quem ipse interfecerat, corpus adgnouit: in concursu enim utrique cognitionem AVCTORES § 8 Romam — § 13 Liuius. 79 exceptis iwprimis his g 12 quamuis sqq. Orosianis 1 instantia] insania PB II cironmseptus PRD || myntnrnensium L myrtirnensium P myrtyrnensium B 2 abdidit e] abdijte D || E m. 2 in ras., ex e ? R II oblitas loto D II prostratus PB* 3 myrtirnM PB 4 percursorem La 5 afriga D 6 in] Lh is PRDv 7 cinna tunsolu D II cinae R1 || iunctus D 8 remp-L 9 quatuor P 10 gn- L gneus PBD II carpo B om. L 11 serturius D II hic] LPRfs binc Dh 12 aliut P* 14 cętera a. ras. B II uere D || cinam R1 16 gn. L gneus PRD \' 16 aooersitos PB arcersitus D II reip- L || dius es|qrenouarumD 17 contenptus D contemtus P 19 cum] contra D U serturio D 20 dirimit P II sescenteni] P sexcenteni sed x in ras. m. 2 B sexcentem (o ilico ex t) D sescenti L 21 postera antem fah || permixtim] LbPRbD permiztam La permixtum Ra; permixta 0 23 agnouit PBD || in concursu] incursu D uultus galea, considerationem furor ademerat; quamuis parum sit culpae circa ignorantiam, ut uideatur nescisse de fratre quem non ambigitur scisse de ciue.

itaque uictor uicto infelicior, ubi et fratris corpus agnouit et parricidium suum, exsecratus bella ciuilia ilico pectus suum gladio transuerberans simulque lacrimas et sanguinem fundens super fraternum sese cadauer abiecit.

Et quid hoc profuit ad confusionem crudelis incepti, quod in primo statim bellorum ciuilium exordio infamis fama percrebruit, concurrisse ignaros quidem fratres sed conscios ciues, petisse fratrem scelere uictorem spolia fratris occisi ac mox tantae immanitatis reum eodem gladio atque eadem manu per suam necem parricidium, quod admiserat, uindicasse?

numquid intentarum animositates partium tam triste mouit exemplum? numquid apud quemquam periculum sceleris reppulit terror erroris? numquid haec, quae communis est etiam cum beluis, pietas et reuerentis- naturae?. quod unus perimendo ac pereundo commisit, quia in se agi posset intremuit seseque ab huiusmodi incepto conscientia uictus remouit?

quin potius annis fere quadraginta consequentibus in tantum continuata sunt bella ciuilia, ut magnitudo laudis adpendenda ex magnitudine sceleris putaretur. omnes enim post tale documentum AVCTORES § 14—§ 16 Orosius; insunt fort. quaedam TAuiana 1 galese R2 || furorque P 3 scisse] niscisse D || uicto infelicior] uictoran filicior D || infelitior R1 4 et (posterius) ex D 5 ex.ecratus (er. s) B etaecretua D 6 lacrimans (n det. m. 1 aut 2) L 9 ciuilium belloram PB || percrebuit Ra percrepuit D 10 concursisse D || consocios PB consorcius D 12 inmanitatis PB || eodem] etdem D || gladium D || adque PR1 adquae D 14 intentarum] LRD (-om D) intantarum (eed an ligatis et fort. ex corr. m. 3) P; aliquem (ex cod. Peris.) in tantarum h || animositates] LD animositas (as m.1 corr. ex e?) B animositate Ph 15 periculMum B 16 tenor erroris] terroris D U numquis coni. h || quae om. T 17 biluis D || pietar L* || post naturae lacunam indicGui; excidisse uelut num (uel ... ? num) quisquam hoc, uidetur 19 hniusmodin cepto D ||incoepto P incQpto a. ras. B || uicta cod. Peris. || pontius D 20 anni L || XL PB || in tantum om. D || continuata (pr. a ex corr. add.) P 21 ciuile aut D || adpendenda] appetenda PBD || ex magnitudine) PRD (-done coniunct. cum s seq. D) ad magnitudine (sic) L 22 post (t m. 2) B in tali militia parricidiorum pericula refugissent, nisi parricidia ipsa uoluissent.

Igitur Marius coloniam Ostiensem ui ingressus omnia ibi genera libidinis auaritiae et crudelitatis exercuit.

Pompeius fulmine adflatus interiit; exercitus uero eius pestilentia correptus paene totus absumptus est. nam undecim milia uirorum de castris Pompei mortua, sex milia autem de parte Octauii consulis siderata sunt.

Marius Antium et Arioiam ciuitates hostiliter inrupit cunctosque in his praeter proditores interfecit, bona suis diripienda permisit. post Cinna consul cum legionibus et Marius cum fugitiuis Vrbem ingressi nobilissimos quosque e senatu et plurimos consulares uiros interfecerunt.\'

Sed quota haec portio ostentatae miseriae est? **uno uerbo definisse caedem bonorum, cuius fuit tanta numerositas, tanta diuturnitas, tanta crudelitas tantaque diuersitas?