Insequenti anno A. Postumium, Postumii consulis fratrem, quem is quadraginta milium armatorum exercitui praefecerat, apud Calamam urbem thesauris regiis conditis inhiantem bello oppressit adque uicto ignominiosissimum foedus exegit. uniuersam paene Africam a Romanis deficientem regno suo iunxit.

postea tamen Metelli consulis integritate et disciplina coercitus, duobus etiam proeliis uictus uidit praesente se et uastari Numidiam suam et non posse defendi: a quo ad deditionem coactus trecentos obsides dedit, frumentum atque alios commeatus persoluturum sese spopondit, tria milia amplius perfugarum reddidit.

exim cum incertus in pace improbos non cohiberet excursus, C. Marii consulis non minore paene, quam ipse praeditus erat, astutia Romanisque uiribus fractus est, maxime postquam Marius urbem Capsam, ab Hercule Phoenice ut ferunt conditam, regiis tunc thesauris confertissimam dolo AVCTORES § 7 Liuius 65 (cf. Periocha) § 8—§ 18 Liuiw 66 1 qua P2 || egrediritur* (er. a) D || eologio D 3 emtorem P || inueneritur| (ur fort. ex corr. add. sed m. 1) D 4 aulum LPBD || postumium om. D || post tumii D om. L 5 XL PB quinqaagenta D || milia P\'BD miliorum P* || perficirat D 6 regiis] R2υ remgiis D regia LPR1 7 praessit (sic) P pr∗essit (a eras.) B || adque] scripsi cuique codices, eique uel cui quoque coni. h || exigit PB1 || uniuersamque G 8 pene PRbD || iun∗xit (er. c) B iancxit D 9 cohercitus PRa 10 praesente se] praesentare (a alt. in ras. m. 1) D 11 editionem B1 12 coactos L || ccc PB || adque P1R1 18 persoluiturum R1 persoliturum D || espopondit D || tria milia amplius perfugarum] D III milia amplius per figuram (fugarum m. 2) PB tria milia fugarum ampline L 14 reddit B || ezim] LD exin PB || pacem D || inproboe (-us D) PB\'D n prohiberet PB 15 g- L g- P gal D om. B* ·gagι· s. s. m. 1 B || mari consul. (us post mari 8. 8. m. 2 P) PR1 marii consul B* || no° (n m. 2) B || pene R2 16 erat] est t (st in eo litterar. genere his ra similes sunt) D || maximae Ra 17 chapsam P cha∗psam B captam D || phynice P phinice D phinicae (in in en corr. m. 2) B 18 tunc m. 2 s. 8. in B (non om. P) || thensauris D circumuenit et cepit.

diffidens deinde propriis rebus et uiribus Iugurtha so\'cietatem cum Boccho Manrorum rege fecit, cuius equitatu in immensum auctus Marianum exercitum creberrimis incursionibus fatigauit.

postremo apud Cirtam, urbem antiquam, Masinissae regiam, aduersum Romanos expugnationem eius parantes sexaginta milibus equitum instructus occurrit.

numquam ulla Romano militi tumultuosior pugna et terribilior fuit, adeo ut discursu et fremitu circumcursantium et impetentium equitum suscitatus puluis caelum subtexuerit, diem ademerit noctemque obduxerit, tantus autem telorum nimbus ingruerit, ut nulla pars corporis ab ictu tuta esset, quippe quibus et uisus ad prospiciendum impedimento caliginis et.

expeditio ad cauendum compressione multitudinis deerat. nec laborabat eques Maurus ac Numida, ut bene conlocatum hostem opportuno teli impetu rimaretur, sed potius in incertum pila mittebant certi quod uulnera incerta non essent. ita 1 coepit B*D || in propriis PR 2 (cn)m incipit S || bocco SRa || rege maurorum L || re(g)e S 3 equitatum P aequitatum (a pr. et m er.) B || inmensam PB mensum D (in uel im)meneum S || marian|? ?〈um e)xercitum S || ma*rianum (eras. u) D 4 (in)cnrsionib; S || pos(t)remo S || ci(rt)8 S cirtham D cartham L || (a)ntiqua(m) S 5 masinissae] LbD masinissae∗∗∗(sae in ras. ampliore) P masin〈i〉ssę S maainisse R1 manissae L* || regium PaR1 (r)egii S || aduersus PR (a)duers(u..) B || expug| (n)ationem S expugnatione PB 6 paran*tes (n ex m) P parentes S* || 〈s〉exaginta S LX PR || milia PR1 || ęquitum (i)nstructuB S || ∗equitum (er. a) B 7 nū|〈q〉uam S || ullo B || roma num militamulti osior D || 〈t〉umultuosior 8 || et (t)erribilior S eterribilior L 8 discursum Pa (d)iscursu S || circumcuriantium D cir〈c〉umcursantium S || inpetentium PBXD inpe(t)entium 8 9 ∗equitam (er. a) B || suscita〈t〉us 8 || subtexu(e)rit 8 10 noc(t)emq: S || (a)utem S || imbus D 11 in(g)raerit S || cor(p)oris S II (q)nippe S 12 uirus D || prospiciendo D pros(p)iciendum S || inpedimento SPB* imp\'dimine (i m. 1) D || (c)aliginis S 13 (c)auendum S || conpressione LP cumpressione B conpręssione S & conprae hensionem D || haec multitudinis deerat nec perierunt in S 14 eque∗∗s P ∗eques (er. a) B eque S || mauru(s) S || nn(m)ida S || coll- Ral 16 oportuno PB oportui(io) B Oportuna D || (r)imaretnr S U in cer tur D incertu〈m〉 S 16 p(il)a S tela D || 〈uu〉l|n〈er〉a ineer(t)a 8 coacti in anum Romani pedites densabantur. intercapedinem tanti periculi nox interueniens dedit.

eadem postera die et belli et periculi facies: erumpere in hostem quamuis stricto miles gladio non ualebat, eminus enim iaculis repellebatur; fugere non poterant, undique enim uelocior ad persequendum eques incluserat.

iam tertia dies et nullum undecumque suffragium, dira undique mortis facies obiciebatur: tandem Marius consul forti desperatione spei uiam fecit, uniuerso simul agmine prorupit e uallo campoque sese simul et proelio dedit.

et cum iterum circumfusi hostes non solum agminis extrema laniarent, uerum etiam media excussis procul telis caederent turbatosque Romanos insuper etiam aestus solis, intolerantia sitis, mortis circumstantia usque ad extremum desperationis defetigaret, subito notum illud Romanorum aduersus Afros tempestatum imbriumque suffragium caelo missum insperatae saluti fuit.

siquidem repentina pluuia sitientibus Romanis et aestuantibus refrigerium potumque praebuit, porro autem Numidis hastilia telorum, quae manu intorquere sine ammentis solent, lubrica ac per hoc inutilia reddidit;

scuta etiam, quae elephanti corio extento atque durato habilia 1 in nno romani D H roman<i>| 8 || pedites] LSPB equites peditesque T equites (-tis D) in unum pedites DGZh, interpolata ex Sal- lustio Iug. 97 § 5 n In(t)erl capedinem 8 intercapidinem LPR\'D 2 (tanti) pericn(li) 8 || interae(niens d)edit e(a)d(e)m poster(a) d(i)e 8 II pos*tera D 3 be(ll)i S 1 facie(s) enunpel(r)e S || strictum milis gladium D || s<tr>ic|<t>o S 4 no(o) ualeb<at> (emina)s en(im ia)culis repe<lle>| desinit S || et minus D || repellabatur D 5 poterant] LPRD (t fin. in ras. P, at ex t statim corr. D) poterat v || uelotior R || p<sequendũ equis inclaserant) (quae inclusi in ras. angustiore scr. sunt m. 1) D 6 eque**s P *eques R || post dies m. 2 illnx 8. s. B 7 obicibatur D 8 cons R 9 agmine] agi inne D || cãṗpo que (corr. m. 1) D || sese] ee D 12 cederent L || aestusolis LPBD 13 circumstanciae D 14 defetigaret] LP1R1 defitigarit D defatigaret P2R2 defatigarent B rec. ut uid. m., v || nutum illo D 15 aduersos R1 || afros (f ex g ut uid.) P || caelum D 19 sine in ras. ampliore P || admentisolent D || ammentis] L a*|mentis (er. m) B amentis PD 20 scua (t post u 8. s.; a ex u corr. ut uid.) L || elefanti L || adque LP1R1 et tuta gestabant — cuius ea natura est, ut acceptum imbrem tamquam spongia ebibat ac per hoc intractabile repentino pondere fiat — quia circumferri non poterant, defendere nequiuerunt. ita ex insperato conturbatis destitutisque Mauris ac Numidis Bocchus ac Iugurtha fugerunt.

post hoc nonaginta milia armatorum nouissimo bello ab isdem regibus obiecta; haec quoque usque ad internecionem Romanis uincentibus caesa referuntur. ex eo Bocchus spem belli abiciens, pacem petiuit atque in pretium pacis Iugurtham dolo captum catenisque obrutum per Sullam legatum misit ad Marium.

qui in triumpho ante currum cum duobus filiis suis actus et mox in carcere strangulatus est.

Isdem diebus obscenum prodigium ac triste uisum est. L. Heluius eques Romanus cum uxore et filia de Roma in Apuliam rediens, tempestate correptus cum filiam consternatam uideret, ut citius propioribus tectis succederent, relictis uehiculis arreptisque equis filiam uirginem equo insidentem in medium agmen accepit.

puella continuo ictu fulminis exanimata est, AVCTORES § 19 Liuius 67 (cf. Periocha) § 20 et 21 Liuius lib. ut uid. 63 (cf. Obseq. 37) EXPILATORES 5 nonaginta—8 caesa] hinc xc armatorum ad internicionem cecidit Eutropianis inseruit Paulus 102 not. Un. 8 14 de Roma-p. 313, 5 dissolutis excerpsit Paulus 104, 26-105 not. lin. 3 2 tan.quam (n ex m) B || spongia ebibat (p in ras.) P sphongeaebibebat L 8 poterat La perant B* || detendere D || nequiuerant (a uid. del. fuisse sed post restit.) P nequiuerint R nequeuerunt D 4 maures D || ac] et h 5 ac] et PBDh || fug*erunt (er. i, non a ut uid.) B || nonagenta D LX. (fuit LXL) PB 6 hisdem LPBD 7 quoq; (quo m. 1 in ras., ex haec ut uid.) D || internecionem (ec in ic) P ternitionem (internet- 2) R1 internitionem D 8 bocchos PR1 9 adque P1R1 || praetium PB || cathenisque L 10 syllam LPB silla| D 11 currum] curso D 13 hisdem LPBD || lucius PBD 14 beluius B eluius LD || eque**s P ęques R1 || r. L romanos R1 || apolia D 16 ut cicius (.nt ci in ras. m. 1) D II proprioribus a. ras. B || |rib; tectis incipit S || uehiculae R1 17 adrepjtis (omisso que) S || ęquo B* 18 pue<1>|la S sed omnibus sine scissura aliqua uestimentis ademptis ac pectoris pedumque uinculis dissolutis, monilibus etiam anulisque discussis, ipso quoque corpore inlaeso, nisi quod obscenum in modum nuda et lingua paululum exerta iacuit; equus quoque ipse, quo utebatur, straturis frenis et cingulis dissolutis passim ac dispersis exanimis procul iacuit.

Paruo post hoc intercessu temporis L. Veturius eques Romanus Aemiliam uirginem Vestalem furtiuo stupro polluit. duas praeterea uirgines Vestales eadem Aemilia ad participationem incesti sollicitatas contubernalibus sui corruptoris exposuit ac tradidit. indicio per seruum facto supplicium de omnibus sumptum est.

Isdem praeterea Iugurthini belli temporibus L. Cassius consul in Gallia Tigurinos usque Oceanum persecutus rursusque ab isdem insidiis circumuentus occisus est.

Lucius quoque Piso uir consularis, legatus Cassii consulis, interfectus. C. Publius alter legatus, ne residua exercitus portio, quae in castra confugerat, deleretur, obsides et dimidiam partem rerum omnium Tigurinis turpissimo foedere dedit: qui Romam AVCTORES § 22 Liuius 63 (cf Periocha et Obseq. 37) § 23 et § 24 Liuius 65 (cf. Periocha) 1 o<m>|nib; S || sines cersnra D || sine** (i in ras.) P || ademtis P adeptig Sa || ac pectoris] accep toris D 2 dissolutis om. e || anu*lisque P 3 discuse(is) S discursis D || inleso (pro e fuisse poteat ę) B 4 nuda om. L || panlolom D || exer(ta)I(a) j desinit S || *equus R quos D 5 stratoris D; stratoriis R* (sec. Vulg. Reg. 2, 17, 28) 7 haoc (a del.) L || intercersn D || lucius PRD || ueturius] LPRD; cf. Fabricius ad. I. et M. Haupt, Opp. 1 p. 156 || ęques R* 8 aemeliam D || ust*pro P 9 aemelia D 11 ac] 6 D || inditio R 12 snmtils (s fin. del.) P 13 isdem P hiBdem LRD || ingnrtini L || lucius PRD 14 tibnrinas D *tign*rinos (ante r er. r) P tigurionis igurin| .. R1 tnguriones igurinos|** R2 || ocianum D 15 hisdem LPRD || l. L 16 cassii (ii in ras. ampliore) P cassii* radendo m. 2, ex -ui ? R || consul P1R1 om. L || g. L gaius PR gains ex jaoios m. 1 D; Q. fs 17 publius] LPRDfs; Popillius h || que DR1 19 tIgurinis (v et i tert., q. est in ras., m. 2) R reuersus, a Caelio tribuno plebi die dicta eo quod Tigurinis obsides dederat, in exilium profugit.

Caepio proconsule capta urbe Gallorum, cui nomen est Tolosae, centum milia pondo auri et argenti centum decem milia e templo Apollinis sustulit: quod cum ad Massiliam, amicam populo Romano urbem, cum praesidiis misisset, interfectis clam — sicut quidam contestantur — quibus ea custodienda et peruehenda commiserat, cuncta per scelus furatus fuisse narratur. unde etiam magna quaestio post Romae acta est.