propterea nullum est animal, ut ait
Cicero, praeter hominem quod habeat notitiam aliquam
dei. solus enim sapientia instructus est, ut religionem
solus intellegat, et haec est hominis atque mutorum uel
praecipua uel sola distantia.
nam cetera quae uidentur esse
homini propria, etsi non sunt talia in mutis, tamen similia
uideri possunt. proprius est homini sermo, est tamen et in
illis quaedam similitudo sermonis. nam et dinoscunt inuicem
se uocibus et cum irascuntur, edunt sonum iurgio similem
et cum se ex interuallo uident, gratulandi officium uoce declarant.
nobis quidem uoces eorum uidentur inconditae
sicut et illis fortasse nostrae, sed ipsis quiAVCTORES 12-14] Cic. de legg. I 8, 24. § 6 ss.] cf. Senec.
de ira I 3, 6-8. BPJ 1 uejlint P 2 runiuersa quae\' B3 3 pr. quirs\' B7 ta»imprudens
(ã et i part. m. 2) P 4 homine (e ex i m. 1 uel 2) in diuini B
6 festa, om. cum deo mani-, P 7 nos om. P 8 aequalis Bl (corr.
B2) P illorum B; an retinendum est et pecudibus eiciendum ? cf.
muta § 2. 6. 7. 12. 14 naturA B 9 intuegtur (n exp. m. 1) P;
intuentur codd. rec. et edd. 16 qua P uidCntur B2 18 alt. est om. P
19 quaVdam B2 19 dinoscuntur (sic), om. inuicem se uocibus et cum
irascuntur. P 20 se (s in er. d ? m. 2) B; cf. Inst. III 10, 2. VI20, 2
sojjinum (m up. m. 2) P similS (\' m. 2) B 22 incondite ut
uid. Bl. inco gn it a\'e B2 23 et om. B fortasse (f add. m. 2) P
ante ipsis s. l. add. et Bz quia] Heumannus, qui BP, quae Isaeus
quibus habitum mentis ostendant.
risus quoque est
homini proprius et tamen uidemus in aliis animalibus quaedam
signa laetitiae, cum ad lusum gestiunt, aures demulcent,
rictum contrahunt, frontem serenant, oculos in lasciuiam
resoluunt.
quid tam homini proprium quam ratio et prouidentia
futuri? atquin sunt animalia quae latibulis suis diuersos
et plures exitus pandant, ut si quod periculum inciderit, fuga
pateat obsessis: quod non facerent, nisi inesset illis intellegentia
et cogitatio.
alia prouident in futurum, ut
ut apes,
longum est si exsequi uelim quae a singulis generibus animalium
fieri soleant humanae sollertiae simillima. quod si
horum omnium quae adscribi homini solent, in mutis quoque
deprehenditur similitudo, apparet solam esse religionem cuius
in mutis nec uestigium aliquod nec ulla suspicio inueniri
potest.
religionis est propria iustitia, quae nullum aliud
AVCTORES 11 s.] Verg. Aen. IV 402 s. 14—16] Verg. Georg.
IV 155-157. BP] 1 denique] P, derquae B uoces notis scripsi (cf. Inst. III
10. 2 suas noces propriis inter se notis discernunt atque dinoscunt).
uocis notas edd.; noces notas (no s. I. R3, sed n in 2 litt. er. et o ex
u uel e) BP 5 rictum (i m. 2, ct in 2 litt. er. m. 3) B 7 animaliaq.
Bl, corr. B1 diuersis Bl, corr. B3 8 eJ.J B2 pluris Bl,
corr. B1 11 acerbum Bl, corr. B2 12 cum populant (um in er.
on ? B2) BP cum codd. Vergilii, quod propter editores monendum est
paene omnes comportant scribentes hiemes P1 14 quae] et Vergil.
soUae (e er.) B, solae (a exp. m. 2, sic) P 17 exse*qui (x in ras. tn.
3, ante q er. t ?) B ueljlim (i minus cert.) m. 1, uelimjea. add. im
m. 3, ea in ras. m. 2, B 18 soleat BlPl, s. 1. corr. B3P2 19 rnu.tis
(l er.) B 21 mutis B 22 quji, B2
sunt. iustitiae autem dei cultus adscribitur: quem qui
non suscipit, hic a natura hominis alienus uitam pecudum
sub humana specie uiuet.
cum uero a ceteris animalibus
hoc paene solo differamus, quod soli omnium diuinam uim
potestatemque sentimus, in illis autem nullus sit intellectus
dei, certe illud fieri non potest ut in hoc uel muta plus
sapiant uel humana natura desipiat, cum homini ob sapientiam
et cuncta quae spirant et omnis rerum natura subiecta
sit.
quare si ratio, si uis hominis hoc praecellit et superat
ceteras animantes, quod solus notitiam dei capit, apparet
religionem nullo modo posse dissolui.