I I 1 Etiam corde tardiores, quantum existimo, intellegunt baptis-15 mum Christi nulla peruersitate hominis siue dantis siue accipientis posse uiolari. nec ob aliud illis temporibus, quando ista quaestio contra utilem consuetudinem disputationibus salua caritate atque unitate altercantibus discutiebatur, uisum est quibusdam etiam egregiis uiris, antistitibus Christi, inter quos praecipue beatus Cyprianus eminebat, non esse posse apud haereticos uel schismaticos baptismum Christi, nisi quia non distinguebatur sacramentum ab effectu uel usu sacramenti; et quia eius effectus atque usus in liberatione a peccatis et 1 certe.. P 3 unitatem V eadem P 4 quam] quas P* 5 sint AV: sunt Pv 6 in] om. V positus saluus Al saluos fecit — positoe] om. P* 7 positos (OCTU corr.) A 8 boni catholici (om. et) APv 10 cap. CCXV A CCXX (sic) P CCXXXIII Gv 11 VI de baptismo inter cetera AP\'v multiB] muntis A 12 insidientibus P1 13 eus (i add. m. 2) P apostolo] de apostolo v 15 tardi«ores (ar am. 2 in ras.) P exsistimo V 16 nulla] in illa V st. dantis (ue add. m. 2) A 17 aliud] hoc aliud A 19 discutebatur A 20 ęgregiis (3 a m. 2) V antistibus AGV antestibus P 22 schismaticos (h del. m. 2) V scismaticos p" 23 effectum A 24 atque usus] P* in ras. cordis rectitudine apud haereticos non inueniebatur, ipsum quoque sacramentum illic non esse putabatur. sed conuertentibus oculos ad interioris paleae multitudinem, cum et hi qui in ipsa unitate peruersi sunt et perdite uiuunt appareant remissionem peccatorum nec' dare posse nec habere, quia non malignis, sed bonis filiis dictum est: si cui dimiseritis peccata, dimittentur ei; si cui tenueritis, tenebuntur, habere tamen et dare et accipere baptismi sacramentum: satis eluxit pastoribus ecclesiae catholicae toto orbe diffusae, per quos postea plenarii concilii auctoritate originalis consuetudo firmata est, etiam ouem, quae foris errabat et dominicum caracterem a fallacibus depraedatoribus suis foris acceperat, uenientem ad christianae unitatis salutem ab errore corrigi, a captiuitate liberari, a uulnere sanari, caracterem tamen in ea dominicum agnosci potius quam improbari, quando quidem ipsum caracterem multi et lupi et lupis infigunt, qui uidentur quidem intus esse, uerum tamen ad illam ouem, quae etiam ex multis una est, non pertinere morum suorum fructibus conuincuntur, in quibus in finem usque perdurant, quia secundum praescientiam dei, sicut multae oues errant exterius, sic multi lupi insidiantur interius, inter quos tamen nouit deus qui sunt eius, qui non audiunt uocem nisi pastoris, etiam cum clamat per similes pharisaeorum, de quibus dictum est: quae dicunt facite.

Sicut enim homo spiritalis habens finem praecepti, id est caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, 6 Io. 20, 23 24 Matth. 23, 3 26 cf. I Tim. 1, 5 1 hercdicoa A ipso A 2 putebfctur P 3 oculis Vv ioteriores AP 5 nec habere] non habere P 7 dimittuntur A ei] et Pv 10 plenarii] ii ex u corr. V; ex pl.enarii (a ras.) P conchilii (h del. m. 2) V 12 caracterem V depredatoribus Y .13 acciperat APV 14 sanare P1 caracterem APYqu: carapterem V1 15 ea (a ex o corr.) P 16 lupi] lapi A lupi et] om. P 18 multi A 20 praescientiam] presentiam P errant] erant V 22 deus V: dominus AP" 23 clamant P 25 spiritales P1 potest aliquid ex corpore, quod adhuc corrumpitur et aggrauat animam, minus liquide cernere et aliter sapere, quod in eadem caritate permanenti deus cum uoluerit reuelabit: sic in homine carnali atque peruerso potest aliquod bonum et utile reperiri, quod aliunde sit, non ex ipso. nam ut in palmite fructuoso inuenitur aliquid quod purgandum sit, ut maiorem fructum ferat, ita et in harundine sterili atque arida uel alligata solet uua pendere. et ideo, sicut stultum est fructiferi palmitis purgamenta diligere, commode autem facit qui poma suauia ubique suspensa non respuit, ita quisquis ab unitate praecisus propterea rebaptizat, quia Cypriano uisum est ab haereticis uenientes denuo baptizari oportere, laudanda in tanto uiro auersatur et emendanda sectatur nec ea ipsa quae sectatur assequitur. ille enim dum zelo dei grauiter detestatur eos qui se ab unitate separauerunt, etiam ab ipso baptismo separatos esse arbitratus est; isti autem parum sceleris putantes quod ipsi a Christi unitate separati sunt, etiam baptismum eius illic non esse et secum exisse contendunt. tam ergo longe sunt a fecunditate Cypriani, ut nec purgamentis eius aequentur.

Item quisquis non habens caritatem et perditas uias morum ingrediens pessimorum intus uidetur esse, cum foris sit, et baptismum Christi nec in haereticis repetit, nihil eius adiuuat sterilitatem quod non fecundatur suo, sed fructu oneratur 1 cf. Sap. 9, 15 3 cf. Philipp. 3, 15 2 liquide] loquide V loqui Pl *»cernere (de ras.) P 3 caritatem V reuelabit (b ex u corr. m. 1) V 4 aliquod (0 in i r corr.) P repperiri ÅPV!\' repperire P1 5 sit (f add. m. 2) P ut] et P fructuosum P\' infructuoso V 6 quod] add. P\' supr. uers. porgandum Å 7 arundine Av stereli A 8 stulti v frncteferi A fructifero V 10 praecisus] ci ex ib(?) corr. P recedentes v 11 baptixat Å quia] quia qui P haeredicis Å 12 tanto uiro] tantum uero v 13 ea] om. Plv 15 separatos] separatus P 16 parum] pari v sceleri deputantes .v 19 faecunditate V 21 caritate A 23 reppetit P 24 sterelitatem A faecundatur V oneratur P alieno. fieri autem potest, ut aliquis nigeat in radicem caritatis et in quo Cyprianus aliter sapnit rectissime sapiat, et tamen in Cypriano quam in isto plura fecunda sint et in isto quam in Cypriano plura purganda sint. non solum itaque malos catholicos nullo modo comparamus, sed nec bonos facile coaequamus beato Cypriano, quem inter raros et paucos excellentissimae gratiae uiros numerat pia mater ecclesia, quamuis isti et apud haereticos agnoscant baptismum Christi, illi autem aliter uisum sit, ut per eum minus aliquid uidentem et in unitate firmissime permanentem manifestius demonstraretur haereticis, quam sacrilego scelere rumperetur uinculum pacis. neque enim pharisaei caeci, quamuis dicentes aliquando quod fieri debebat, comparandi erant apostolo Petro, quamuis dicenti aliquando quod fieri non debebat. non solum autem istorum ariditas illius uiriditati non conferenda est, sed nec aliorum fructus illius ubertati adaequandus est. gentes enim iudaizare nemo nunc cogit, nec ideo tamen quisquam nunc in ecclesia, quantumlibet profecerit, Petri apostolatui conferendus est. quapropter reddens debitam reuerentiam dignumque honorem, quantum ualeo, persoluens pacifico episcopo et glorioso martyri Cypriano audeo tamen dicere aliter eum sensisse de schismaticis uel haereticis baptizandis, quam postea ueritas prodidit, non ex mea, sed ex uniuersa ecclesiae sententia plenarii concilii auctoritate roborata atque firmata, sicut uenerans pro sui merito Petrum, primum apostolorum et eminentissimum martyrem, audeo tamen dicere non eum 1 1 uegeat A 3 faecunda V sint] sunt A IV sit P* 4 plura O quam in cypriano A porganda A sit (n add. m. 2) P 5 cumparamuB AP 6 aequamus A paucus A 8 baeredicus A agnoscant V: cognoscant APv 9 sit] ex eat corr. A\' < 10 unitatem V 13 debeat P 14 dicendi (t a m. 2) A 15 non conferenda A: conferenda non OPv conferenda Y (cf. p. 618, 11) 16 aliorum (o ex a corr.) P adaequandum OIV 18 proficerit PlVv petro., apostolatui] apoetolo v 19 debita A 22 scismaticis Pv 23 uniuerea V: uniuersae APv 24 conchilii (h del. m. 2) V 25 merito (o ex 11 corr.) P 26 emenentissimum P1 martyrum API Y\'tI VIIII. 44 recte fecisse, ut gentes iudaizare cogerentur. etiam hoc enim dico non ex mea, sed ex apostoli Pauli salutari doctrina per uniuersam ecclesiam retenta atque seruata.

Disputans ergo de sententia Cypriani multum infra merita Cypriani dico sacramentum baptismi et bonos et malos posse habere, posse dare, posse accipere, et bonos quidem utiliter ac salubriter, malos autem perniciose atque poenaliter, cum illud tamen in utrisque sit aequaliter integrum, atque nihil interesse ad eius aequalem in omnibus integritatem, quanto peior id habeat inter malos, sicut nihil interest, quanto melior id habeat inter bonos. ac per hoc nihil etiam interest, quanto peior id tradat, sicut nihil interest, quanto melior; atque ita nihil interest, quanto peior id accipiat, sicut nihil interest, quanto melior. illud enim per se ipsum et in eis qui non aequaliter (iusti sunt et in eis qui non aequaliter) iniqui sunt aequaliter sanctum est.

Sed, ut dictum est, nihil interest ad baptismi sanctitatem, quanto quisque peior id habeat et quanto peiori tradat. potest tamen tradere separatus, sicut potest habere separatus; sed 2 cf. Gal. 2, 14 3 retenda (d in t corr.) P retentam A seruatam A 4 infra merita V: infra merita positus AP infirmaret apostius v 5 bonos Al 7 perniciosae A 8 utriusque P\'v sit] si v 9 quanto] quando v 10 id habeat] habeat id v habebat (om. id) Pl 11 id] om. P 15 iusti lont-aequaliter a: om. Ubri 17 cap. CCXVI A CCXXXIII P CCXXXIIII Gv 18 de baptismo VI AP 19 dimittuntur v 20 sacrilegio A diniaioni. (s ras.) A 21 et de laude - Cypriani] om. A sancti laude P" 22 baptismo Pl 23 id habeat] habeat id P habeat GJt7 et] id eat v 24 (habere) saparatus A quam perniciose tradere! ille autem cui tradit potest salubriter accipere, si ipse non separatus accipiat, sicut plerisque accidit, ut catholico animo et corde ab unitate pacis non alienato aliqua necessitate mortis urguentis in aliquem haereticum irruerent et ab eo Christi baptismum sine illius peruersitate perciperent et, sine defuncti siue liberati, nequaquam apud eos remanerent ad quos numquam corde transierant. si autem etiam ipse separatus accipiat, tanto perniciosius accipit, quanto magis bonum est quod non bene accipit, et tanto magis ualet ad exitium separato, quanto magis posset ad salutem ualere coniuncto. et ideo, si ab illa peruersitate correctus et a separatione conuersus uenerit ad catholicam pacem, sub eodem baptismate, quod acceperat, eius peccata dimittentur propter uinculum caritatis, sub quo baptismate peccata eius tenebantur propter sacrilegium diuisionis, quia illud et in homine iusto et in homine iniusto semper sanctum est, quod neque alicuius aequitate augetur neque alicuius iniquitate minuitur.

Quae cum ita sint, quid huic perspicuae ueritati offuit, quod multi coepiscopi Cypriano in illam sententiam consenserunt suasque in idem conuenientes proprias protulerint, nisi ut magis magisque illius uiri erga unitatem Christi caritas innotescat? si enim solus ista sentiens nullo consentiente remaneret, uideretur propterea refriguisse ab scelere schismatis, quia socios non inueniebat erroris; tam multis autem 1 perniciose AOlMPV perneciose 17: p. habere tam perniciose aG\' 3 accedit P 4 alienato] alimento v nrguentis MV: urgente A urgentia (u add., is ex es corr. m. 2) P Ilrgentes" 5 irruerunt v illiua] ullius P 7 apud eos] om. Pl 8 accipiat MY: acceperit AGPv 9 (et 10) accepit P1 quanto magie-accipitj om. Ml 10 exitum (i add. m. 2) P 12 ab] ad M 13 eadem M 14 acciperat MY 15 baptismate (e ex is corr.) P tenebuntur M 18 minuetur v 19 perspicue MY" offuit MY: officit AGPv 21 Msuasque (in ras.) P 22 magis] om. P1 23 ista] ita P* 24 schismatis (h del. m. 2) Y scismatis Pv 25 socius P* 44* sibi consentientibus quod cum ceteris diuersa sentientibus in unitate permansit catholicae uniuersitatis, sanctissimum uinculum non timore solitudinis, sed pacis amore seruauit.

Potest ergo fieri, ut aliquis peior sit ethnico et tamen in eo Christi sacramentum non solum sit sed etiam non sit peius quam in homine sancto et iusto. etsi enim, quantum in illo homine est, non eum seruauit, sed animo et uoluntate uiolauit, tamen, quantum ad ipsum attinet sacramentum, et cum contemtore et repudiatore suo integrum inuiolatumque permansit. nonne Sodomitae ethnici erant, id est gentiles ? peiores ergo erant Iudaei, quibus dominus dicit: tolerabilius erit Sodomis in die iudicii quam uobis, et quibus propheta dicit: iustificastis Sodomam, id est: in comparatione uestra Sodoma iustificata est. numquid tamen ideo sacramenta diuina, quae apud Iudaeos erant, talia erant, quales ipsi erant? quae dominus quoque ipse suscepit et ad ea celebranda leprosos, quos mundauerat, misit, et ea Zachariae ministranti angelus astitit eumque in templo sacrificantem 14 Matth. 11, 24 16 Ezech. 16, 51 20 cf. Luc. 17,14 cf. Luc. 1, 11 sqq. 1 sibiJ ibi A conseiitientibus] conuenientibus A 3 timore] more v solitudinis] sollicitudinis MP 4 csp. CCiVll A ccxxxnn P CCXXXV Gv 5 VI] VI de baptismo Pv 7 ethinco A 8 non sit] n pr. ex f corr. m. 1 V peius (u ex o eorr.) A 9 etsi] si A quanto v 10 uiolaoit] biolauit V 11 et cum] in A 12 contemtore AP1: contemtorem V temptore 111 13 ethinci Å 16 iustificatia (?) Vv comparationemeetra (m deL, n add. m. 2) V 19 ipse] om. v suacipit A .20 leprosoi (os ex UB corr.) A ea] owt. v zaccariae A 21 tdatitit AJB asistit Y eumque] cumque F templum V exauditum esse nuntiauit. haec eadem sacramenta et in bonis hominibus illius temporis erant et in malis peioribus quam sunt ethnici, quando quidem in malitia Sodomitis praelati sunt, et tamen illa sacramenta erant utrisque integra atque diuina.

Nam et ipsi gentiles si quid diuinum et rectum in doctrinis suis habere potuerunt, non improbauerunt sancti nostri, quamuis illi per suas superstitiones et idolatriam et superbiam ceterosque perditos mores detestandi essent et, nisi corrigerentur, diuino iudicio puniendi. nam et Paulus apostolus apud Athenienses, cum de deo quaedam diceret, perhibuit testimonium, quod quidam eorum tale aliquid dixerint, quod utique, si ad Christum uenirent, agnosceretur in eis, non improbaretur, et sanctus Cyprianus talibus aduersus eosdem ethnicos utitur testibus. nam cum de magis loqueretur: tamen, inquit, praecipuus Ostanes et formam ueri dei negat conspici posse et angelos ueros dicit sedi eius assistere. in quo et Plato pari ratione consentit et unum deum seruans ceteros angelos uel daemonas dicit; Hermes quoque Trimegistus unum deum loquitur et eum incomprehensibilem atque inaestimabilem confitetur. si ergo isti uenissent ad percipiendam christianam salutem, non eis utique diceretur: "hoc malum habetis" uel: "falsum habetis", sed plane merito diceretur: "hoc uobis, quamuis integrum et uerum, nihil tamen prodesset, nisi ad Christi gratiam ueniretis". si 11 cf. Act. 17, 28 16 Cypr. Quod idol. dii n. s. 6 (I 24, 2 ed. Hartel) 2 peioribus] et peioribus v 3 ethinci A 4 utrisque V: in utrisque Av adque A 7 nostri] om. v 8 hidolatriam (h del. m. 2) V idolatrium A 11 perhibuit] phibuit A 12 tali A 13 uenirent] uenerint quod utiq. A in] om. A 14 et] om. v 16 tamen MV: quorum tamen AGPv precipuus A praecipuos Gt", Ostanes AG3MP7V: ostantes GlPlv, alibi CoCrenes G1 in mg. ueri] om. A 18 adsistere A 20 daemona A daemones v 21 incompraehensibilem A 22 adque A 25 integram A 26 ueneritis A"

ergo in ipsis ethnicis potest aliquid diuinum inueniri recteque approbari, quamuis eis salus adhuc a Christo praestanda sit, non oportet nos ita moueri, etiam si peiores sint haeretici, ut quod in eis malum ipsorum est uelimus corrigere et quod in eis bonum est Christi nolimus agnoscere.

Verius uniuersitati ecclesiae catholicae placuit, ut haeretici uel schismatici, qui iam Christi baptismum illic unde ueniunt acceperunt, in catholicam communionem cum illo admittantur ab errore suo correcti, in caritate radicati atque fundati, ut, quod attinet ad baptismi sacramentum, non adsit quod deerat, sed prosit quod inerat. et beatus quidem Cyprianus iam corpore, quod corrumpitur, non aggrauante animam nec deprimente terrena inhabitatione sensum multa cogitantem serenius perspicit ueritatem, quam meruit adipisci per caritatem. adiuuet itaque nos orationibus suis in istius carnis mortalitate tamquam in caliginosa nube laborantes, ut donante domino bona eius, quantum possumus, imitemur. si quid autem aliter sensit et quibusdam fratribus collegisque persuasit, quod nunc eo quem dilexit reuelante iam cernit, nos longe impares meritis suis ecclesiae tamen catholicae auctoritatem, cuius ipse egregium et carissimum membrum est, pro nostra infirmitate sectantes aduersus haereticos atque schismaticos 16 cf. Sap. 9, 15 2 sit] sic A 6 cap. CCXVIII A CCXXXV P CCXXXVI Gv 7 de baptismo VII A sancti MV: om. AGPv 11 schismatici (h del. m. 2) V scismatici Pv 12 acciperunt A 13 atque] et v 17 aerenus Pv 19 mortalitate] mortali delit. A 23 eo] cklituit in A impares] inp***« A 25 ęgregium (q a m. 2) V egregius A 26 heredicos A atque V: uel Av schismaticos (h del. m. 2) V scismaticos Pv enotemus A enodemus: quos praecisos ab unitate, quam tenuit, et arescentes caritate, qua uiguit, et elapsos ab humilitate, qua stetit, tanto amplius improbat atque condemnat, quanto magis eos nouit ad insidiandum perscrutari uelle quod scripsit et ad paciicandum imitari nolle quod fecit. sicut illi qui se christianos

Nazarenos uocant et more iudaico carnalia praeputia circumcidunt, nati haeretici ex illo errore, in quem Petrus deuians a Paulo reuocatus est, in hoc adhuc usque persistunt: sicut ergo illi Petro in primatu apostolorum martyrii gloria coronato in sua peruersitate praecisi ab ecclesia remanserunt, sic isti Cypriano per abundantiam caritatis in sorte sanctorum passionis claritate suscepto se ipsos exules unitatis agnoscunt et contra unitatis patriam pro suis calumniis ciuem unitatis opponunt.

Ostendit dominus deus noster per pacificum episcopum Cyprianum et illos qui ei consenserunt, quantum sit catholica unitas diligenda, ut in eo quod aliter sapiebant, donec deus id quoque reuelaret, tolerarent potius diuersa sentientes quam se ab eis nefario schismate separarent. ubi Donatistarum prorsus ora clauduntur, etiam si de Maximianistis nihil 8 cf. Gal. 2, 14 21 cf. Philipp. 3, 15 2 caritate V: a caritate Av elabsos V lapsoa G*v lapsus G* 4 quod scripsit-nolle) om. v 7 nati Vv: nam A 11 sortem v 12 claritate o: caritate libri unitates A 13 pro suis AGPv: prorsus MV 15 cap. CCXVIIIIA CCXXXVI P CCXXXVII Gv 16 VII] VII de baptismo AGPv 17 baptismus AGPv quod] qui GPv 18 sed prodesse-haereticil] om. A quod] qui GPv et] om. Pv 19 ostendit MV: ubi nobis ostendit AGPv 20 illos] de illos MV 21 eo] dditiiit in A sapiebat v 22 quoque] quod A 23 schismate (h ckl. m. 2) V scismate Pv 24 nihil dicamus] n**«* ***«mus A dicamus. si enim mali bonos in unitate contaminant, nullam iam ecclesiam, cui sociaretur, uel ipse Cyprianus inuenit: si autem mali bonos in unitate non maculant, nullam causam separationis sacrilegus Donatista proponit. baptismum autem si habent et tradunt alii tam multi, qui operantur opera carnis — qualia qui agunt regnum dei non possidebunt — habent ac tradunt et haeretici, qui inter illa opera enumerati sunt. quod quia recedendo non amiserunt, et tradere manendo potuerunt; sed tam infructuose atque inutiliter tales talibus, quam et illi ceteri pares eorum in eo quod regnum dei non possidebunt. et quemadmodum illis correctis baptisma non incipit adesse, quod erat de, sed prodesse, quod inerat, sic et haereticis. unde Cyprianus et qui cum eo senserunt catholicae ecclesiae, quam noluerunt praecidere, non potuerunt praescribere. quod uero aliter sapuerunt non expauiscimus, quia cum eis ueneramur et Petrum; quod autem ab unitate non recesserunt gaudemus, quia cum eis aedificamur in petra.

Timore itaque casto permanenti in saeculum saeculi timeat deum omne semen Israhel. timeant quem diligunt non alta sapiendo, sed humilibus consentiendo, cum timore et tremore suam ipsorum salutem operentur. deus est enim, qui operatur in eis et uelle et Operari pro bona uoluntate.. 6 cf. Gal. 5, 19 sqq. 20 cf. Matth. 8, 12 21 cf. Ps. 18, 10 23 cf. Philipp. 2, 12 sq. 1 bony A nullam] numquid v 2 sotiaretur A 4 baptismum] baptiel/ll A 6 acunt A ac] hac A 7 et] om. v renumerati Å numerati v 9 tam] tamen v infructuosae A 11 correctis] om. v 12 erat de (de del. m. 2) V erada M\' (cf. p. 262, uy. deerat AGМ\'Pv sed-inerat] om. r 14 praecidere] praedidere V praescribere] fscribeie v 15 expauescimus v 18 cap. CCXX A CCXXXVII P CCXXXVIII Gv 21 permanente v 24 est] om. v

Merito ergo istorum qui saturantur uiuunt corda in saeculum saeculi. uita enim Christus est, qui habitat in cordibus eorum, interim per fidem, post etiam per speciem. uident enim nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. unde ipsa caritas nunc in bonis operibus dilectionis exercetur, qua se ad subueniendum quaquauersum potest porrigit; et haec latitudo est. nunc longanimitate aduersa tolerat et in eo quod ueraciter tenuit perseuerat; et haec longitudo est. hoc autem totum propter adipiscendam uitam facit aeternam, quae illi promittitur in excelso; et haec altitudo est. exsistit uero ex occulto ista caritas, ubi fundati quodam modo et radicati sumus, ubi causae uoluntatis dei non inuestigantur, cuius 5 Pa. 18,10 10 cf. Eph. 3,18 12 cf. Pe. 21, 27 14 I Cor. 13, 12 1 solas (a ex u corr.) A timore adhuc v timore AOPv. more MV 2 exteris] exterioribus v impune] imponi v 3 numquam] num quo v 7 cadit AV: cadet GPv 8 cap. CCXXI A CCXXXVin P CCXXXVIIII Ov 9 libro] 1. supra scripto Pv. 10 et altitudo] om. v 12 uiuent Av 14 post APv: potest V 15 enigmate APVv facie] faciem (m del. m. 2) A 17 qua se} quasi v porriget v porrigi A 18 eat] om. v tolerat] tulerat Å 19 haec] hoc v 21 altitudo APv: latitodo V ex] in v 23 uestigantur ÅP gratia sumus salui facti, non ex operibus iustitiae, quae nos fecimus, sed secundum eius misericordiam. uoluntarie quippe genuit nos uerbo ueritatis, et haec uoluntas eius in abdito est. cuius secreti profunditatem quodam modo expauescens apostolus clamat: o altitudo d i ui tiar um sa.pientiae dei ao scientiae! quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! quis enim cognouit sensum domini? et hoc est profundum. alti- . tudo quippe commune nomen est excelso et profundo, sed cum in excelso dicitur, sublimitatis eminentia commendatur, cum autem in profundo, difficultas inuestigationis et cognitionis. unde et illud deo dicitur: quam magnificata sunt opera tua, domine; nimis profundae factae sunt cogitationes tuae. et iterum: iudicia tua uelut multa abyssus. hinc igitur est illud apostoli quod requirendum inter cetera posuisti: huius rei gratia, inquit, flecto genua mea ad patrem domini nostri Iesu Christi, ex quo omnis paternitas in caelo et in terra nominatur, ut det uobis secundum diuitias gloriae suae uirtute corroborari per spiritum eius in interiorem hominem, habitare Christum per fidem in cordibus uestris, ut in caritate radicati et fundati praeualeatis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo et longitudo et altitudo et profundum, scire etiam supereminentem scientiam caritatis Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem dei. 1 cf. Tit. 3, 5 2 Iac. 1, 18 5 Rom. 11, 38 sq. 12 Ps. 91, 6 14 Ps. 35, 7 16 Eph. 3, 14-20 2 uolantariae AV 4 abdito V: abditu A abscondito v modum V 5 expauiscens A 6 dei ac scientiae V: et scientiae dei AP" 9 nomen] numen A excelsum v profundum v 10 cummendatur A 11 inuistigationiB A 14 cogitationis A iudicia- igitur est AGPv: om. V 20 interiorem Y: interiore A interiori v 21 hominem V: homine A" 23 compraehendere A cum] coni A 24 latitudo Av: altitudo V 26 omni v 27 plenitudine v

Quaeris a me, utrum parentes baptizatis paruulis suis noceant, cum eos daemoniorum sacrificiis sanare conantur, et si non nocent, quomodo eis prosit, cum baptizantur, parentum fi les, quorum eis non potest obesse perfidia. ubi respondeo tantam illius sacramenti, hoc est baptismi salutaris, esse uirtutem in sancta compage corporis Christi, ut semel generatus per aliorum carnalem uoluptatem, cum semel regeneratus fuerit per aliorum spiritalem uoluntatem, deinceps non possit uinculo alienae iniquitatis obstringi, cui nulla sua uoluntate consentit. etenim anima patris mea est, inquit, et anima filii mea est; anima, quae peccauerit, ipsa morietur ur. non autem peccat ipsa, cum parentes ei omnino 5 Rora. 9, 20 6 cf. Ps. 21, 27 23 Ezech. 18, 4 1 eipectatio Å" 3 exurgit A exsnrget v 4 uestigare APV: inuestigare" conantibuB v 5 quia] qui A 7 flagnntiam A 8 suam (m del. m. 2) Å 9 cap. CCXXII A CCXXXVIIII P CCXL Gv 10 bonifacium Pv bouefacium G paruolis A 11 auÎJ MV: om. AGPv 13 cf. p. 714, 2 not. 14 quaeria GPv: quaerea  V paruolis A 21 uuluntatem Å 22 oinculo (o ex um corr.) A 23 etenim anima V: et anima enim Av 25 ei] et v VIIII. 45 nescienti uel quilibet alius adhibet sacrilegia daemoniorum. sed ideo ex Adam traxit quod sacramenti illius gratia solueretur, quia nondum erat anima separatim uiuens, id est altera anima, de qua diceretur: et anima patris mea est, et anima filii mea est. iam itaque, cum homo in se ipso est ab eo qui genuit alter effectus, peccato alterius sine sua consensione non tenetur obnoxius. traxit ergo reatum, quia unus erat cum illo a quo traxit, quando quod traxit admissum est. non autem trahit alter ab altero, quando sua unoquoque propria uita uiuente. iam est unde dicatur: anima, quae peccauerit, ipsa morietur.

Vt autem possit regenerari per officium uoluntatis alienae, cum offertur consecrandus, facit hoc unus spiritus, ex quo regeneratur oblatus. non enim scriptum est : "nisi quis renatus fuerit ex parentum uoluntate aut ex offerentium uel ministrantium fide", sed: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu. aqua igitur exhibens forinsecus sacramentum gratiae et spiritus operans intrinsecus beneficium gratiae, soluens uinculum culpae, reconcilians bonum naturae regenerant hominem in uno Christo, ex uno Adam generatum. regenerans ergo spiritus in maioribus offerentibus ut paruulo oblato renatoque communis est. ideo per societatem unius eiusdemque spiritus prodest offerentium uoluntas paruulo oblato. quando autem in paruulum maiores peccant offerentes eum atque obligare conantes daemonum sacrilegis uinculis, non est anima utrorumque communis, ut etiam culpam possint habere 4 (et 10) Ezech. 18, 4 16 Io. 3, 5 2 Adam] udam A solueretur Av: saluaretur V 5 fili V in] om. A ipso Av: ipaa MPV 6 alter AMPVv: aliter a effectus AP*v: affectus Mpt V peccato] peccata MI V peccata M\' alterius] aliterius A sine sua] in ea v 7 teneretur A 8 ammissum A amissum Vv 10 quae] qui A 12 possit Av: posset V 15 ministrantum A 19 reconchilians (h del. m. 2) V regenerans v 21 in] et in v ut F: et Av (et 28) paruolo A oblatu V 24 paruolum A 25 daemonium V 26 possint Av: possent V communeml cummune A communem; non enim sic communicatur culpa per alterius uoluntatem, quemadmodum communicatur gratia per sancti spiritus unitatem. potest enim et in hoc et in illo homine esse unus spiritus sanctus, etiam si inuicem nesciant per quem sit utriusque gratia communis. non autem potest spiritus hominis esse et huius et illius, per quem peccante altero et altero non peccante sit tamen culpa communis; ac per hoc potest paruulus semel ex parentum carne generatus dei spiritu regenerari, ut ex illis obligatio contracta soluatur. non potest autem semel dei spiritu regeneratus ex parentum carne regenerari, ut obligatio, quae soluta est, iterum contrahatur; et ideo semel perceptam paruulus Christi gratiam non amittit nisi propria impietate, si aetatis accessu tam malus euaserit. tunc enim etiam propria incipiet habere peccata, quae non regeneratione auferantur, sed alia curatione sanentur.

Verum tamen recte dicuntur parentes uel quicumque maiores filios seu quoslibet paruulos baptizatos daemoniorum sacrilegio obligare conantes spiritaliter homicidae. nam in illis quidem interfectionem non faciunt, sed, quantum in ipsis est, interfectores fiunt. recte illis dicitur, quando ab hoc scelere prohibentur: nolite occidere paruulos uestros; dicit enim apostolus: spiritum nolite extinguere, non quia ille extingui potest, sed, quantum in ipsis est, extinctores eius merito dicuntur, qui sic agunt, ut extinctum uelint.

Si enim sacramenta quandam similitudinem rerum earum, quarum sacramenta sunt, non haberent, omnino sacramenta 22 I Thesa. 5, 19 2 per] om. v spiritus sancti v 3 unitate v hoc] hoci (i del. m. 2) V 4 sanctus] om. A 5 utriusque A: utrumque V ntrisque v spiritus poteat v 6 esae huius (om. et) v peccante] peccant V alterom et A 7 non] om. v sit] si V 8 pamolufl A 10 carne .(ne add. m. 1 in mg.) V 11 regenera (ri add. m. 1) V : generari APv 12 paruolas A 15 sanantur v 17 paruolos A 21 paruulos A 25 inter cetera MY: om. GPv item inter c. A 45* non essent. ex hac autem similitudine plerumque iam ipsarum rerum nomina accipiunt. sicut ergo secundum quandam sacramentum corporis Christi corpus Christi est, sacramentum sanguinis Christi sanguis Christi est, ita sacramentum fidei fides est. nihil est autem aliud credere quam fidem habere; ac per hoc, cum respondetur paruulus credere, qui fidei nondum habet affectum, respondetur fidem habere propter fidei sacramentum et conuertere se ad deum propter conuersionis sacramentum, quia et ipsa responsio ad celebrationem pertinet sacramenti; sicut de ipso baptismo apostolus: consepulti, inquit, sumus Christo per baptismum in mortem; non ait: sepulturam significauimus", sed prorsus ait: consepulti sumus. sacramentum enim tantae rei non nisi eiusdem rei uocabulo nuncupauit.

Itaque paruulum etsi nondum fides illa, quae in credentium uoluntate consistit, iam tamen ipsius fidei sacramentum fidelem facit. nam sicut credere respondentur, ita etiam fideles uocantur, non rem ipsam mente annuendo, sed ipsius rei sacramentum percipiendo. cum autem sapere homo coeperit, non illud sacramentum repetit, sed intellegit eiusque ueritati consona etiam uoluntate coaptabitur. hoc quamdiu non potest, ualebit sacramentum ad eius tutelam aduersus contrarias potestates et tantum ualebit, ut, si ante maioris usum ex hac uita emigrauerit, per ipsum sacramentum commendante ecclesiae caritate ab illa condemnatione, quae per unum hominem intrauit in mundum, christiano adiutorio liberetur. hoc qui non credit et fieri non posse arbitratur, profecto infidelis est, etsi habeat fidei sacramentum, longeque melior est ille 10 Bom. 6, 4 25 cf. Rom. 5, 12 2 quandam (sc. similitudinem) F: quendam modum A" 6 nondum] non v 7 habet APv- habent V 9 pertinet] om. o 11 sumns inquit v Christo] xpi A 12 sepultnra A aignificabimns A 13 enim Y: ergo AP" 15 paruolum A 17 fidelis A 20 repetet A intellegit V: intelleget Av 23 maioris APV (». e. quem natu maior facere poteat): om. v; rationis a usum v: usn AP V ex] e ex f corr. m. 1 V 26 christiano] xpi v liberatur A paruulus, qui etiam si fidem nondum habet in cogitatione, non ei tamen obicem contrariae cogitationis opponit, unde sacramentum eius salubriter percipit.

Nescio quale cor habeat qui, cum apostolos baptizatos dicat, Petrum baptizatum negat. quod autem dicitur Petrus egisse paenitentiam, cauendus est, ne ita putetur egisse, quomodo agunt in ecclesia qui proprie paenitentes uocantur. et quis hoc ferat, ut primum apostolorum inter tales paenitentes numerandum putemus? paenituit enim eum negasse Christum, quod eius indicant lacrimae; sic enim scriptum est, quia fleuit amare. nondum enim fuerant resurrectione domini confortati ex illo aduentu spiritus sancti, qui apparuit die pentecostes, uel illa inspiratione, quam demonstrauit dominus, post quam resurrexit a mortuis, cum exsufflauit in eorum faciem dicens: accipite spiritum sanctum.

Vnde recte dici potest quia, cum Petrus negauit dominum, nondum fuerant apostoli baptizati, non tamen aqua, sed spiritu sancto. hoc eis dixit, posteaquam resurrexit et conuersatus est cum eis: Iohannes quidem baptizauit aqua, uos autem baptizabimini spiritu sancto, quem accepturi estis non post multos hos dies usque ad pentecosten. alii autem codices habent: uos autem spiritu sancto incipietis baptizari. sed siue dicatur 14 Mattb. 26, 75 18 Io. 20, 22 22 Act. 1. 5 3 percepit v 4 cap. CCXXIII A CCXL P CCXLI Gv 5 epistoIa p., Seleucianam A: seleucianum MPVv 7 qui cum PVv: quam A apostolus A 9 cauendus V: canendam AP" 11 ferat PYv: fecerat A primus v 15 confortati MV: conflrmati A" ex V: et Av 16 pentecosten v illa] om. o 17 posteaquam Av ezsuflauit V insuflaait A insufflauit v 18 accipete A 20 fuerant] om. v 21 hoc V: hoc enim AP" 22 iohannis A baptizabimini, siue dicatur incipietis baptizari, ad rem nihil interest; nam in quibuscumque codicibus inueniuntur baptizabitis aut incipietis baptizare, mendosi sunt: qui ex graecis facillime conuincuntur. si autem dicimus aqua non fuisse baptizatos, metuendum est, ne grauiter in eis erremus, ne demus hominibus auctoritatem contemnendi baptismum, quem usque adeo non contemnendum ipsa apostolica disciplina commendat, ut Cornelius centurio et hi qui cum illo erant etiam accepto spiritu sancto fuerint baptizati.

Sicut antiqui iusti si non circumciderentur, non erat eis peccatum, postea uero quam iussit deus, ut circumcideretur Abraham eiusque posteritas, iam, si non fieret, graue peccatum fuit: sic etiam antequam dominus Christus in ecclesia sua sacramentum noui testamenti pro circumcisione carnis sanctum baptismum dedit et apertissime dixit: si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum, iam non debemus quaerere, quando quisque fuerit baptizatus, sed quoscumque legimus in corpore Christi, quod est ecclesia, pertinere ad regnum caelorum, non nisi baptizatos intellegere debemus, nisi forte quos angustia passionis inuenit et nolentes negare Christum, antequam baptizarentur, occisi sunt; quibus ipsa passio pro baptismo deputata est. sed numquid hoc possumus de apostolis dicere, qui usque adeo largum tempus habuerunt, quo baptizarentur,. ut alios etiam baptizauerint? sed non omnia, quae facta sunt, etiam scripta inueniuntur, uerum tamen facta esse ex, ceteris documentis probatur. scriptum est, quando baptizatus est apostolus Paulus, et scriptum non est, quando baptizati sunt 8 cf. Act. 10, 48 15 Io. 3, 5 27 cf. Act. 9, 18 bt 2 inuenitur v 3 baptizatis (bi add. m. 2) P 4 qui PVv: quia A grecia Av conuinoontur A dicimus Av: dicis V 5 meduendum A 6 ne demus] et ne d. v 7 contempnendum A 9 etiam Vv: etiam iam A fuerant v 12 eius* (q. add. m. 2) A 21 negare] necare A 24 adeo] adeam (m dd. m. 2) A 26 tamen] etiam v 27 probatur Vv: probantur A 28 sunt] sint v apostoli alii; uerum tamen etiam ipsos baptizatos intellegere debemus, quemadmodum scriptum est, quando baptizatae sunt plebes ecclesiarum in Hierusalem et in Samaria; quando autem baptizatae sint aliae plebes gentium, quibus apostoli epistulas miserunt, non est utique scriptum, et tamen etiam ipsas minime dubitamus propter illam domini sententiam: nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum.

Vtrumque autem de domino scriptum est, et quia baptizabat plus quam Iohannes, et quia ipse non baptizabat, sed discipuli eius, ut intellegeremus et ipsum quidem baptizasse praesentia maiestatis, non tamen ipsum baptizasse manibus. ipsius enim erat baptismi sacramentum, ad discipulos autem baptizandi ministerium pertinebat. tunc ergo, quando dicit Iohannes euangelista in euangelio suo: post haec exiit Iesus et discipuli eius in Iudaeam terram et illic morabatur cum eis et baptizabat, tunc paulo post de ipso loquens ait: ut ergo cognouit Iesus, quod audierunt pharisaei, quod Iesus plures discipulos haberet et baptizaret plures quam Iohannes — quamquam Iesus ipse non baptizaret, sed discipuli eius — reliquit Iudaeam terram et abiit iterum in Galilaeam: tunc ergo, quando ab Hierosolymis exiit cum discipulis suis in Iudaeam et illic morabatur cum eis, baptizabat non per se ipsum, sed per discipulos suos, quos intellegimus iam fuisse baptizatos siue baptismo Iohannis, sicut nonnulli arbitrantur, siue, quod magis credibile est, baptismo Christi. neque enim ministerium baptizandi 3 cf. Act 2, 41 et 8, 12 7 Io. 3, 5 16 Io. 3, 22 18 Io. 4, 1-3 1 alii apostoli APv 8 sunt PVv: sint A hierusalem (om. in) v 6 ipsas MV: ipsas baptisatas Av 10 iohanniB A ipse non PVv: non ipse A 11 ut PlY: utet APxv 13 manibos F: manibus suis Av 15 quando PlY: om. AP*v iohannis A 17 terram] suam v 18 ipso V: illo Av 19 quod aud. V: quia a. Av audierant Av 20 discipulus A baptizare v quam Iohannes] on. v 22 reliquid V 23 galileam Av quando quando (corr. m. 1) V 28 enim] enim ei v...... defugeret, ut haberet baptizatos seruos, per quos ceteros baptizaret, qui non defugit memorabilis illius humilitatis ministerium, quando eis lauit pedes et petenti Petro, ut non tantum pedes, uerum etiam manus et caput ei lauaret, respondit: qui lotus est, non indiget, nisi ut pedes lauet, sed est mundus totus; ubi intellegitur, quod iam Petrus fuerat baptizatus.

Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum est quod deus fieri prohibuerat, diabolus hominem non cepisset, ni iam ille sibi ipsi placere coepisset. hinc enim et delectauit quod dictum est: eritis sicut di. quod melius esse possent summo ueroque principio cohaerendo per oboedientiam, non suum sibi exsistendo principium per superbiam. di enim creati non sua ueritate, sed dei ueri participatione sunt di. plus autem appetendo minus est qui, dum sibi sufficere delegit, ab illo qui ei uere sufficit defecit. illud itaque malum, quo, cum sibi homo placet, tamquam sit et ipse lumen, auertitur ab eo lumine, quod ei si placeat et ipse fit lumen — illud, inquam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hoc malum, quod 5 Io. 13, 10 15 Gen. 3, 5 1 defugeret AV: defuerat v 2 difugit v memorabile v 4 capud A 6 totus mundus v 8 cap. CCXXIIII A CCXLI P CCXLII Gv; deest in MY inter-locum A: om. GPfJ 10 aliquod] aliquo A apertum] aptum A 13 homine A eoepisset AP ni A: nisi GPv sibi ille Gv 14 ipai] ipse Gv 15 di] dl A dii GPv poesent] possit Gv 16 coherendo AGv 17 per auperbiatn di A: per superbiendi Gx saperbiendo G*v p supbia quando G* enim] om. Gv 18 di AGl: dii G"P" 19 delegit A: diligit Gv 20 defecit AGl: deficit G1 v quo] quod A 22 ei AG\': et GItJ illum A 23 praecesiit] percessit Gl perpetratum est in aperto. ueram est enim quod scriptum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. illa prorsus ruina, quae fit in occulto, praecedit ruinam, quae est in manifesto, dum illa ruina esse non putatur. quis enim exaltationem ruinam putat, cum iam ibi sit defectus, quo est relictus excelsus? quis autem ruinam esse non uideat, quando fit mandati euidens atque indubitata transgressio ? propter hoc deus illud prohibuit, quod cum esset admissum, nulla defendi posset imaginatione iustitiae. et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi placendo ceciderant. salubrius enim Petrus sibi displicuit, quando fleuit, quam sibi placuit, quando praesumsit. hoc dicit et sacer psalmus: imple facies eorum ignominia, et quaerunt nomen tuum, domine, id est, ut et tu eis placeas quaerentibus nomen tuum, qui sibi placuerant quaerendo suum.

Sed est peior damnabiliorque superbia, qua etiam in peccatis manifestis suffugium excusationis inquiritur; sicut illi primi homines, quorum et illa dixit: serpens seduxit me, et manducaui, et ille dixit: mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. nusquam hic sonat petitio ueniae, nusquam imploratio medicinae.] 2 Prou. 18, 12 12 cf. Mattb. 26, 33 et 75 14 Pa. 82, 17 20 Gen. 8, 13 21 Qen. 3, 12 2 exaltatar A\' 9 ammisaum A amiMum 01 possit A 10 audeo] audio 01 11 displiciant A iam sibi] iam ipsi Gl iam sibi ipsis G*v 13 praesumpsit libri 15 quaerunt A: quaerant 01 quaerent 02" tu (om. et) G3P, - om. v eis] om. Gv 16 placoerant A quaerendum A 18 qua] quae O\'tJ 19 inquiritur AGinquirit G2tJ 21 mecum AG1: mihi G\'v 22 a AP: de Gv 23 nusquamj numquam 01

Cogitationis carnalis compositionem uanumque figmentum ubi uera ratio labefactare incipiet, continuo intus illo adiuuante atque inluminante qui cum talibus idolis in corde nostro habitare non uult, ita ista confringere atque a fide nostra quodam modo excussare festinamus, ut ne puluerem quidem ullum talium phantasmatum illic manere patiamur.

Quam ob rem nisi rationem disputationis, qua forinsecus admoniti ipsi intrinsecus ueritate lucente haec falsa esse perspicimus, fides in nostro corde antecessisset, quae nos indueret pietate, nonne incassum quae uera sunt audiremus? ac per hoc, quoniam id quod ad eam pertinebat fides egit, ideo subsequens ratio aliquid eorum quae inquirebat inuenit. falsae itaque rationi non solum ratio uera, qua id quod credimus intellegimus, uerum etiam fides ipsa rerum nondum intellectarum sine dubio praeferenda est. melius est enim quamuis nondum uisum credere quod uerum est, quam putare te uerum uidere quod falsum est. habet namque fides oculos suos, quibus quodam modo uidet uerum esse quod nondum uidet, et quibus certissime uidet nondum se uidere quod credit. porro autem qui uera ratione iam quod tantummodo credebat 1 cap. CCXXV A CCXLII P CCXLIII Gv 2 ex] om. P cetera de trinitate ex epistola A consentiam A post Consentium add. MV: et si non nocet quomodo eis prosit cum baptiaantur parentum fides quorum eia non potest obesse perfidia; cf. cap. CCXXI 3 cogitationes V carnales AVv figmentum] firmamentum v 4 aera ratio] ueneratio v labefactari v incipiet V: incipit Pv coeperit A 6 conf.ingere (r ras.) P atque] om. A a dPsn : ad p. V fidem nostram P\'V 7 ezcussare scripst (cr. Bdnsch t. c. p. 215): excusare V excutere Å" festinemns v puluere V 8 fantasmatum v manere V: remanere APv 9 ratione v forensecus A 10 aeritatis v lucente] luce ne v praespicimas I A 12 audirem v 15 rationi] ratione (corr. m. 2) A ratio V 16 intellecturum A 18 te] om. v 19 nideri v 21 et] ex v intellegit, profecto praeponendus est ei qui cupit adhuc intellegere quod credit. si autem nec cupit et ea quae intellegenda sunt credenda tantummodo existimat, cui rei fides prosit ignorat. nam pia fides sine spe et sine caritate esse non uult. sic igitur homo fidelis debet credere quod nondum uidet, ut uisionem et speret et amet.

Et uisibilium quidem rerum praeteritarum, quae temporaliter transierunt, sola fides est, quoniam non adhuc uidenda sperantur, sed facta et transacta creduntur. sicut est illud, quod Christus semel pro peccatis nostris mortuus est et resurrexit, nec iam moritur et mors ei ultra non dominabitur. ea uero quae nondum sunt, sed futura sunt, sicut nostrorum spiritalium corporum resurrectio, ita creduntur, ut etiam uidenda sperentur, sed ostendi modo nullo possunt modo. quae uero ita sunt, ut neque praetereant neque futura sint, sed aeterna permaneant, partim sunt inuisibilia, sicut iustitia, sicut sapientia, partim uisibilia, sicut Christi immortale iam corpus. sed inuisibilia intellecta conspiciuntur ac per hoc et ipsa modo quodam sibi congruo uidentur et, cum uidentur, multo certiora sunt quam ea quae corporis sensus attingit; sed ideo dicuntur inuisibilia, quia oculis istis mortalibus uideri omnino non possunt. at illa quae uisibilia sunt permanentia possunt, si ostendantur, etiam his mortalibus oculis conspici, sicut se discipulis post resurrectionem dominus ostendit, sicut etiam post ascensionem apostolo Paulo et diacono Stephano. 10 cf. Rom. 6, 9sq. 24 cf. Matth. 28 Marc. 16 Luc. 24 Io. 20 sq. 25 cf. Act. 9, 8 sq. et 7, 55 1 proponendus A 8 exsistimat V 5 nondum PVv: non A 6 uidet (e ex i corr.) A ut] et v 8 speratur Y 10 semel] om. v nostris] om. v resorrexit A 11 moritur V ■ {cf. gr. anoih>rjoxei): morietur Av 13 etiam AV: iam v 14 modo nnllo] nullo modo v 15 ut neque PVv: utque A 17 sapientia] patientia v uisibilia 1\\ fol. 66" bilia A 18 conspicuuntur A 19 cum uidentur] om. v 20 cerciora A quae] quam v 22 permanentia possunt] om. v 23 ostendatur A 25 ascensione V Paulo PVv: om. A

Proinde ista uisibilia permanentia ita credimus, ut, etiam si non demonstrentur, speremus ea nos quandoque uisuros, nec ea conemur ratione intellectuque comprehendere, nisi ut ea, quia uisibilia sunt, ab inuisibilibus distinctius cogitemus: et cum cogitatione qualia sint imaginamur, satis utique nouimus ea nobis nota non esse. nam et Antiochiam cogito incognitam, sed non sicut Carthaginem cognitam; illam quippe uisionem cogitatio mea fingit, hanc recolit, nequaquam tamen dubito, sine quod de illa testibus multis, sine quod de ista meis aspectibus credidi. iustitiam uero et sapientiam et quid- quid eius modi est non aliter imaginamur, aliter contuemur, sed haec inuisibilia simplici mentis atque rationis intentione intellecta conspicimus sine ullis formis et modulis corporalibus, sine ullis liniamentis figurisque membrorum, sine ullis localibus siue finibus sine spatiis infinitis. ipsumque lumen, quo cuncta ista discernimus, in quo nobis satis apparet quid credamus incognitum, quid cognitum teneamus, quam formam corporis recordemur, quam cogitatione fingamus, quid corporis sensus attingat, quid imaginetur animus simile corpori, quid certum et omnium corporum dissimillimum intellegentia contempletur: hoc ergo lumen, ubi haec cuncta diiudicantur, non utique sicut huius solis et cuiusque corporei luminis fulgore per localia spatia circumquaque diffunditur mentemque nostram quasi uisibili candore conlustrat, sed inuisibiliter et ineffabiliter, et tamen intellegibiliter lucet tamque nobis certum est, quam nobis efficit certa quae secundum ipsum cuncta conspicimus. 1 bisibili» (b in v corr. m. 2) V 3 compraehendere A 5 cum] com A 6 et] om. v anthiociam V anthiochiam A antiociam v 7 cartaginem A illam (a eas u corr.) A 8 hanc] haec A 9 ista "eis (m add. m. 2) A 13 modulis V: molibus Av 15 ipsoque A 18 recordemur] refordemur (d del., m add. m. 2) V fingamus] ficamus A 19 simili A 20 disaimillimum V: dissimillium A dissimillimam v intelligentiam v 21 deiudicantur A 22 fulgor AP\'v 25 et tamen intellegibiliter] om. MV 26 efficit V: efflcet A effecit v quae] quo v

Cum igitur tria sint rerum genera, quae uidentur, unum corporalium, sicut hoc caelum et terra et quidquid in eis corporeus sensus cernit et tangit, alterum simile corporalibus, sicut sunt ea quae spiritu cogitata imaginamur, siue recordata uel oblata quasi corpora contuemur; unde sunt etiam uisiones, quae uel in somnis uel in aliquo mentis excessu his quasi localibus quantitatibus ingeruntur; tertium ab utroque discretum, quod neque sit corpus neque habeat ullam similitudinem corporis, sicuti est sapientia, quae mente intellecta conspicitur et in cuius luce de his omnibus ueraciter iudicatur: in quo istorum genere credendum est esse istam quam nosse uolumus trinitatem ? profecto aut in aliquo aut in nullo. si in aliquo, eo utique quod est aliis duobus praestantius, sicut est sapientia. quod si donum eius in nobis est et minus est quam illa summa et incommutabilis quae dei sapientia dicitur, puto quod non debemus dono suo inferius cogitare donantem. si autem aliquis splendor eius in nobis est, quae nostra sapientia dicitur, quantumcumque eius per speculum et in aenigmate capere possumus, oportet eam et ab omnibus corporibus et ab omnibus corporum similitudinibus secernamus.

Si autem in nullo istorum genere esse putanda est ista trinitas et sic est inuisibilis, ut nec mente uideatur, multo minus de illa huius modi opinionem habere debemus, ut eam rebus corporalibus uel corporalium rerum imaginibus similem esse credamus. non enim corpora pulchritudine molis aut magnitudine superat, sed dissimilitudine ac disparilitate 2 hoc] hunc P" terram v 3 aimele A 4 spirito A II imanamur (corr. m. 2) A 5 oblata AGlVv. oblita G* contaentor v 7 loqualibus V 8 similitudine A 10 conspiciuntur v 13 si AV- om. v 15 summam (m del. m. 2) A 16 puto quod-18 dicitur AGPv: om. MY 18 quantumque A 19 in] om. v enigmate libri 20 corporibus et ab omnibus] om. v 22 putanda PVv: pacanda A 24 de illa APv: om. V at Av: quod V eam] ea A 25 simile A 26 pulchritudine molis Av: pulchritudinein oculis V 27 magnitudinem (m del. m. 1) Y naturae. et si discreta est a comparatione bonorum animi nostri, qualia sunt sapientia, iustitia, caritas, castitas et cetera talia, quae profecto non mole corporis pendimus nec eorum quasi corporeas formas cogitatione figuramus, sed ea quando recte intellegimus, sine aliqua corpulentia uel similitudine corpulentiae in luce mentis aspicimus: quanto est ab omnium qualitatum et quantitatum corporalium comparatione discretior? non eam tamen a nostro intellectu omnino abhorrere apostolus testis est, ubi ait: inuisibilia enim eius a constitutione Mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius uirtus ac diuinitas. ac per hoc, cum eadem trinitas fecerit et corpus et animam, sine dubitatione est utroque praestantior. anima itaque considerata maxime humana et rationalis atque intellectualis, quae ad eius imaginem facta est, si cogitationes nostras et intellegentias non euicerit, sed eius quod habet praecipuum, id est ipsam mentem atque intellegentiam, mente atque intellegentia potuerimus apprehendere, non erit fortassis absurdum, ut eam ad suum quoque creatorem intellegendum ipso adiuuante meditemur attollere. si autem in se ipsa deficit sibique succumbit, pia fide contenta sit, quamdiu peregrinatur a domino, donec fiat in homine quod promissum est, faciente illo, qui potens est, sicut ait apostolus, facere supra quam petimus et intellegimus.

Restat itaque, ut ita credamus unius esse substantiae trinitatem, ut ipsa essentia non aliud sit quam ipsa trinitas. ad quam uidendam quantumlibet in hac uita proficiamus, per speculum erit et in aenigmate quod uidebimus. cum uero 9 Rom. 1, 20 22 cf. II Cor. 5, 6 23 Eph. 3, 20 8 tali a] alia A nec] non A 5 corpulentia] copnlentia F uel AV: sine v 9 testes A 14 maximae A humana et] humanae V 17 quod] quid v 18 mente atque intellegentia] eras. V; om. v appraehendere A 20 attollere] re eras. V 21 in se] ipse (p in n corr. m. 1) V 22 quamdio A 26 sub- \'tantiae A 29 enigmate libri quod in resurrectione promittitur spiritale corpus habere coeperimus, sine illam mente siue mirabili modo, quoniam ineffabilis est spiritalis corporis gratia, etiam corpore uideamus, non tamen per locorum interualla nec in parte minorem, in parte maiorem, quoniam non est corpus et ubique tota est, pro nostra capacitate uidebimus.

Quod uero posuisti in epistula tua, uideri tibi, uel potius quod uidebatur tibi nihil uiuum secundum substantiam inesse iustitiae ideoque te non posse adhuc deum, id est uiuentem naturam iustitiae similem cogitare, nquiaquia iustitia" sicut dicis "non in se, sed in nobis uiuit, immo potius nos secundum illam uiuimus, ipsa uero per se iustitia nequaquam uiuit": ad hoc ut tibi ipse respondeas, illud intuere, utrum recte dici possit uitam ipsam non uiuere, qua fit, ut uiuat quidquid non falso dicimus uiuere. puto enim absurdum tibi uideri, ut per uitam uiuatur et uita non uiuat. porro si uita ipsa praecipue uiuit, qua uiuit omne quod uiuit, recole, obsecro, quas dicat scriptura diuina animas mortuas; profecto inuenies iniustas, impias, infideles. nam licet per illas uiuant corpora impiorum, de quibus dictum est, quod mortui sepeliunt mortuos suos, et ibi intellegantur etiam iniquae animae non esse sine aliqua uita — neque enim aliter ex eis possent corpora uiuere, nisi qualicumque uita, qua omnino animae carere non possunt, unde immortales merito uocantur — non tamen ob aliud amissa iustitia dicuntur mortuae, nisi quia et animarum licet immortaliter uita qualicumque uiuentium uerior et maior uita iustitia est, tamquam uita uitarum; quae cum sunt in corporibus, etiam 21 cf. Matth. 8, 22 1 habere Ati: debere V 2 mentem A 3 gratiam A uideamur A 4 minorem in parte GPv: minorem nec in parte GS; om. I AMV 7 epistola v 8 uidebatur] om. v uuum A 10 na-t tura v quia V: quae APv 11 nos Å": non V 13 ad hoc] adhuc v 17 qua Av: qui V 21 sepeliunt V: sepeliant Å" intelleguntur A 23 qua] qu.a (i ras.) A 27 qualiscumque c iustitia est] iuatitiae v 28 uita] uitam A ipsa corpora uiua sunt, quae per se ipsa uiuere nequeunt. quapropter si animae non possunt nisi etiam in se ipsis utcumque uiuere, quia ex eis uiuunt et corpora, a quibus deserta moriuntur: quanto magis uera iustitia etiam in se ipsa uiuere intellegenda est, ex qua sic uiuunt animae, ut hac amissa mortuae nuncupentur, quamuis quantulacumque uita non desinant uiuere.

Ea porro iustitia, quae uiuit in se ipsa, procul dubio deus est atque incommutabiliter uiuit. sicut autem, cum sit in se ipsa uita, etiam nobis fit uita, cum eius efficimur utcumque participes: ita, cum in se ipsa sit iustitia, etiam nobis fit iustitia, cum ei cohaerendo iuste uiuimus et tanto magis minusue iusti sumus, quanto illi magis minusue cohaeremus. unde scriptum est de unigenito filio dei, cum sit utique patris sapientia atque iustitia et semper in se ipsa sit, quod factus sit nobis a deo sapientia et iustitia et sanctificatio et redemtio, ut, quemadmodum scriptum est, qui gloriatur, in domino glorietur. quod quidem et ipse uidisti addendo atque dicendo: "nisi forte non haec humanae aequitatis, sed illa quae deus est sola asseratur esse iustitia". est plane ille summus deus uera iustitia uel ille uerus deus summa iustitia, quam profecto esurire ac sitire, ea nostra est in hac peregrinatione iustitia, et qua postea saturari, ea nostra est in aeternitate plena iustitia. non ergo deum nostrae iustitiae similem cogitemus, sed cogitemus nos potius tanto similiores deo, quanto esse potuerimus eius participatione iustiores. 16 I Cor. 1, 30 sq. 1 nequaeunt A 3 eis AV: his v 6 nunccnpentur A deainant] desinent A sinant v 9 in] om. A 10 eius Vv: eis AP efficiamur A 12 iustitiam A coherendo Av (et 13) magis Av: maius V (cf. p.,44, 12) . 14 unigenitu A 19 ni" forte (si add. m. 2) A 21 summus (us ex e corr. m. 1) V uel illeiustitia AGPv: om. V 22 summa GPo: summus A profecto (to ex tu corr.) A sitire V: sitire debemus AP" 24 nostra] U nam v iustia (ti add. m. 2) A 27 iustioris A

Si ergo cauendum est, ne iustitiae nostrae similem putemus deum, quoniam lumen, quod inluminat, incommutabiliter excellentius illo est quod inluminatur: quanto magis caueri oportet, ne aliquid inferius et quodam modo decoloratius eum esse credamus, quam est nostra iustitia? quid est autem aliud iustitia, cum in nobis est, uel quaelibet uirtus, qua recte sapienterque uiuitur, quam interioris hominis pulchritudo? et certe secundum hanc pulchritudinem magis quam corpus sumus ad imaginem dei. unde nobis dicitur: nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in nouitate mentis uestrae ad probandum uos, quae sit uoluntas dei, quod bonum et placitum et perfectum. si ergo non in mole neque in distantibus per loca sua partibus, sicut corpora siue cernuntur siue cogitantur, sed in uirtute intellegibili, qualis est iustitia, mentem dicimus seu nouimus seu uolumus pulchram et secundum hanc pulchritudinem reformamur ad imaginem dei: profecto ipsius dei, qui nos reformauit et reformat ad imaginem suam, non in aliqua mole corporea suspicanda est pulchritudo, eoque iustorum mentibus credendus est incomparabiliter pulchrior, quo est incommutabiliter iustior. 9 Rom. 12, 2 2 incommutabiliter MV: incomparabiliter AGPv 3 illo est V: est illo AG eat illo v quod] quo V 4 decoloratius AGv: decoratine V 6 rectae A 7 sapienterque] sapienter quia Gl 11 mentes Å 12 placitum] placitum est A bene placitum P 13 in mole] immobile v 16 hunc A 17 profectu A protu fecto—dei] om. v 18 in] om. v 19 pulchrido (tu add. m. 2) V pulcritudo A 20 incommutabiiiter MV: incomparabiliter A GPv VIlli. 46

Qui dixerunt dominum nostrum Iesum Christum non esse deum aut non esse uerum deum aut non cum patre unum et solum deum aut non uere immortalem, quia mutabilem, manifestissima diuinorum testimoniorum et consona uoce conuicti sunt. unde sunt illa: in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. manifeste enim uerbum dei filium dei unicum accipimus, de quo post dicit: et uerbum caro factum est, propter natiuitatem incarnationis eius, quae facta est in tempore ex uirgine. in eo autem declarat non tantum deum esse sed etiam eiusdem cum patre substantiae, quia, cum dixisset: et deus erat uerbum, hoc erat, inquit, in principio aput deum; omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. neque enim dicit omnia, nisi quae facta sunt, id est omnem creaturam. unde liquido apparet ipsum factum non esse per quem facta sunt omnia; et si factus non est, creatura non est; si autem creatura non est, eiusdem cum patre substantiae est. omnis enim substantia, quae deus non est, creatura est, et quae creatura non est, deus est. et si non est filius eiusdem substantiae, cuius pater, ergo facta substantia est; si facta substantia est, non omnia per ipsum facta sunt; at si omnia per ipsum facta 9 Io. 1, 1 12 Io. 1, 14 15 Io. 1, 2sq. 1 cap. CCXXVI A CCXLIII P CCXLIIII G; om, v 2 quae] qui AGP est] P\' in ras.; sunt AGP\' 4 titulo VI] inter cetera et ad locum A 6 aut non cum—solum deum AGPv: om. MY non cum} non esse cum Gv 11 manifeste MV: manifestum A manifestum est Gv enim MV: enim quod AGv uerbum] uerum Gv filium dei AGPvi om. MV 15 quia] qui v 16 inquid A 17 apud AGv 21 si autem] et si v 25 substantia ..t non (est add. m. 2) A 26 at si-facta sunt AGv: om. V at Go: ut A sunt, unius igitur eiusdemque cum patre substantiae est, et ideo non tantum deus sed et uerus deus. quod idem Iohannes apertissime in epistula sua dicit: scimus, quod filius dei uenerit et dederit nobis intellectum, ut cognoscamus uerum et simus in uero, filio eius Iesu Christo. hic est uerus deus et uita aeterna.

Hinc etiam consequenter intellegitur non tantummodo de patre dixisse apostolum Paulum: qui solus habet immortalitatem, sed de uno et solo deo, quod est ipsa trinitas. neque enim ipsa uita aeterna mortalis est secundum aliquam mutabilitatem, ac per hoc filius dei, quia uita aeterna est, cum patre etiam ipse intellegitur, ubi dictum est: solus habet immortalitatem; eius enim uitae aeternae et nos participes facti pro modulo nostro immortales efficimur. sed aliud est ipsa cuius participes efficimur uita aeterna, aliud nos qui eius participatione uiuimus in aeternum. si enim dixisset: "quem temporibus propriis ostendit pater beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem", nec sic inde separatum filium oporteret intellegi. neque enim, quia ipse filius alibi loquens uoce sapientiae — ipse est enim sapientia dei — ait: gyrum caeli circuiui sola, separauit a se patrem, quanto magis ergo non est necesse, ut tantummodo de patre praeter filium intellegatur quod dictum est: solus habet immortalitatem, cum ita dictum sit: ut serues, inquit, mandatum sine macula, inreprehensibile, usque in aduentum domini nostri Iesu Christi, quem temporibus 3 I Io. 5, 20 8 (et 12) I Tim. 6, 16 21 cf. I Cor. 1, 24 Eccli. 24, 5 25 I Tim. 6, 14sqq. 1 substantiae] substantia V 2 iohannis A 5 simne (i ex n corr.) A 7 intelligitur A 11 aetena A 13 aeternaf] ueternae A 14 modolo A immortalis A 15 efficimus v uita aeterna AGv: uitae aeternae V 16 uiuimns V: uiuemus A Gv 17 ostendit AlGlV: ostendet A\'G2v 19 sic] sit A 21 girum v 22 circuiui Vv: circuii A 24 solus] qui solus v 25 inquid A 26 inrepraehensibile A 46* propriis ostendit beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum uidit nec uidere potest; cui est honor et gloria in saecula saeculorum. in quibus uerbis nec pater proprie nominatus est nec filius nec spiritus sanctus, sed beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, quod est unus et solus et uerus deus, ipsa trinitas.

Nisi forte quae secuntur conturbabunt hunc intellectum, quia dixit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, cum hoc etiam ad Christum pertinere secundum eius diuinitatem accipiatur, quam non uiderunt Iudaei, qui tamen carnem uiderunt et crucifixerunt. uideri autem diuinitas humano uisu nullo modo potest, sed eo uisu uidetur, quo iam qui uident, non homines, sed ultra homines sunt. recte ergo ipse deus trinitas intellegitur beatus et solus potens, ostendens aduentum domini nostri Iesu Christi temporibus propriis. sic enim dictum est: solus habet immortalitatem, quomodo dictum est: qui facit mirabilia solus. quod uelim scire, de quo dictum accipiunt; si de patre tantum, quomodo ergo uerum est quod ipse filius dicit: quaecumque enim pater facit, haec eadem et filius facit similiter? an quicquam est inter mirabilia mirabilius quam resuscitare et uiuificare mortuos? dicit autem idem filius: sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. quomodo ergo solus pater facit mirabilia, cum haec uerba nec patrem tantum nec 20 Ps. 71, 18 23 Io. 5, 19 26 Io. 5, 21 1 ostendet v potens] om. v 3 quem] que A 4 uidit Vv: uidet A 6 propriae A 10 sequuntur AGtJ conturbabunt] conturaabunt V perturbabunt AGv 11 uideri (ri ex re corr.) G 13 eius V: eiusdem AGv 15 humano uiau AGv: h. usn V eo] ideo v uiso (o ex u corr.) A 18 ostendens] om. A 21 uelim AV: uellem Gv dictum] dictum est Gl dictum esse G\'" accipiunt V; accipiant AGv 22 quomodo] modo A ergo] om. Gn 24 filius] filius similiter 01 25 autem] h... v filium tantum permittant intellegi, sed utique deum unum, uerum, solum, id est patrem et filium et spiritum sanctum?

Item dicit idem apostolus: nobis unus deus pater, ex quo omnia et nos in ipso, et unus dominus Iesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum. quis dubitet eum omnia quae creata sunt dicere, sicut Iohannes: omnia per ipsum facta sunt? quaero itaque, de quo dicit alio loco: quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia, ipsi gloria in saecula saeculorum? si enim de patre et filio et spiritu sancto, ut singulis personis singula tribuantur, ex ipso, ex patre, per ipsum, per filium, in ipso, spiritu sancto, manifestum, quod pater et filius et spiritus sanctus unus deus est, quando singulariter intulit: ipsi gloria in saecula saeculorum. unde enim coepit hunc sensum, non ait: o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae "patris aut filii aut spiritus sancti", sed sapientiae et scientiae dei; quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae ipsius. quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia; ipsi gloria in saecula saeculorum. amen. si autem hoc de patre tantummodo intellegi uolunt, quomodo ergo omnia per patrem sunt, sicut hic dicitur, et omnia per filium, sicut ad Corinthios, ubi ait: et unus dominus Iesus Christus, per quem omnia, et sicut in euangelio Iohannis: omnia per ipsum facta sunt? si enim alia per patrem, alia per filium, iam non omnia per patrem nec omnia per filium; si autem omnia per patrem et 3 (et 25) I Cor. 8, 6 7 (et 27) Io. 1, 3 8 (et 15) Rom. 11, 33sqq. 1 intellegiaF: intellegant v 7 omnia] om. Gl 11 patre (om. ei) G\'Pv 12 filium (om. per) GlPv spiritu APV: in spiritn Gv 16 fili V 18 iniiistigabiles A ipsius AV: eius v 20 prior dedit illi V: ei prior dedit AGv 24 patrem f): patre dY snnt] om. v 29 nec PVv: et A autem] haec v omnia per filium, eadem per patrem quae per filium. aequalis ergo patri est filius et inseparabilis operatio est patris et filii, quia, si uel filium fecit pater, quem non fecit ipse filius, non omnia per filium facta sunt; at omnia per filium facta sunt: ipse igitur factus non est, ut cum patre faceret omnia, quae facta sunt. quamquam nec ab ipso uerbo tacuerit apostolus et apertissime omnino dixerit: qui cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, hic deum proprie patrem appellans, sicut alibi: caput autem Christi deus est.

Similiter et de spiritu sancto collecta sunt testimonia, quibus ante nos qui haec disputauerunt abundantius usi sunt, quia et ipse deus, et non creatura. quod si non creatura, non tantum deus — nam et homines dicti sunt dii — sed etiam uerus deus. ergo patri et filio prorsus aequalis et in trinitatis unitate consubstantialis et coaeternus. maxime uero illo loco satis claret, quod spiritus sanctus non sit creatura, ubi iubemur non seruire creaturae, sed creatori, non eo modo, quo iubemur per caritatem seruire inuicem, quod est graece dovXeveiv, sed eo modo, quo tantum deo seruitur, quod est graece hxvquveiv\\ unde idololatrae dicuntur qui simulacris eam quae deo debetur exhibent seruitutem. secundum hanc enim seruitutem dictum est: dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies. nam hoc distinctius in graeca scriptura inuenitur ????? enim habet. porro si tali 7 Philipp. 2, 6 10 I Cor. 11, 3 14 cf. Pa. 81, 6 18 cf. Rom. 1, 25 19 cf. Gal. 5, 13 23 Deut. 6, 13 1 quae per tilium] q. p filium A 2 ergo patri est V: eat ergo p. A ergo patri v patris] patri A 3 uel filium] sine filio v 4 at omnia - facta sunt] om. Aj add. P5 in ras. 6 ipso Av: ipse V 9 propriae A patrem proprie v 10 est V: om. AGti 12 usi Av: uisi V 13qu!aF 14 tantum A V: tamen v dii] di A deus uerus A 15 in] om. A 19 est] add. A* supr. uers. 20 AOYAS.YS.IN V: duleuin AOv quo] quod v 21 AATPS.YS.1N V: latreuin AGtJ idololatriae V idolatre AGv 22 seruitutem exhibent (exibent A) quae debetur deo AGv 25 inuenitur] om. Glv AATPSYClC V latreusis AGv seruitute creaturae seruire prohibemur — quando quidem dictum est: dominum deum tuum adorabis et illi soli seruies; unde et apostolus detestatur eos qui coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori—non est utique creatura spiritus sanctus, cui ab omnibus sanctis talis seruitus exhibetur dicente apostolo: nos enim sumus circumcisio, spiritui dei seruientes, quod est in graeco XatQetovreg; plures enim codices etiam latini sic habent: qui spiritui dei seruimus; graeci autem omnes ant paene omnes. in nonnullis autem exemplaribus latinis inuenimus non spiritui dei seruimus, sed spiritu deo seruimus. sed qui in hoc errant et auctoritati grauiori cedere detractant, numquid et illud uarium in codicibus reperiunt: nescitis, quia corpora uestra templum in uobis est spiritus sancti, quem habetis a deo? quid autem insanius magisque sacrilegum est, quam ut quisquam dicere audeat membra Christi templum esse creaturae minoris secundum ipsos, quam Christus est? alio enim loco dicit: corpora uestra membra sunt Christi. si autem quae membra sunt Christi, templum est spiritus sancti, non est creatura spiritus sanctus, quia cui corpus nostrum templum exhibemus, necesse est, ut huic eam seruitutem debeamus, qua non nisi deo seruiendum est, quae graece appellatur wreeia. unde consequenter dicit: glorificate ergo et portate deum in corpore uestro. 2 Deut. 6, 13 6 Philipp. 3, 3 13 I Cor. 6, 19 18 I Cor. 6, 15 24 I Cor. 6, 20 1 seruire creaturae v eeruire] om. Gl 8 testatur Gl 5 omnibus] hominibus A 7 AATPGYONTtC V: latreuontes A O* latreuolentes GS" 8 sic] om. v 9 autem] autem haec v 11 spiritu* (i ras.) G 12 auctoritate AlGlv detractant (e add. m. 3) G 13 repperiunt GVv 14 sancti] scs v 15 magisque] maiusque v 17 quam] qua v 20 sancti] scs v sanctns AGPv: sa V 23 quae] quod v AATPIA V latria AGtJ 24 corpore uestro AGSV: cordibua uestris OSf)