Non coques agnum in lacte matris suae quomodo
intellegatur ad uerborum proprietatem, nescio utrum possit
reperiri. si enim alicuius significationis causa prohibitum
acceperimus agnum in lacte coqui, nullus usus est ita coquendi;
si autem in diebus, quibus lactatur, quis hoc habuit
umquam Iudaeorum in obseruatione, ut agnum non coqueret,
nisi cum desisteret sugere P quid est autem: in lacte matris ,
suae? quasi posset, etiam si hoc intellegeretur, sine huius
praecepti transgressione coqui, si eo nato mortua matre eius
ab oue alia lactaretur, cum alicuius profecto rei significandae
causa esse praeceptum nemo ambigit. sed etiam illa quae
possunt obseruantia factitari, non sine causa ita praecepta
sunt; significant enim aliquid. hoc uero quomodo obseruetur
ad proprietatem uerborum, ant non est aut non elucet. intellectum
tamen de Christo approbo, quod hac prophetia praedictus
est non occidendus a Iudaeis infans, quando Herodes
quaerens eum, ut occideret, non inuenit; ut coques quod
dictum est pertineat ad ignem passionis, hoc est tribulationem.
unde dicitur: uasa figuli probat fornax, et homines
iustos temtatio tribulationis. quia ergo non est tunc
infans passus, cum quaerente Herode huius modi periculum
imminere uideretur, praedictum est his uerbis: non coques
agnum in lacte matris suae.
1 cap. CXX T CXXVII P CXXVIII Gv 3 eodem om. v
libro] libro aupra acxipto c 6 intellegwtnr v 7 repperiri
e caus (a add. m. 2) V 8 aociperimu V 18 dacit (i m e
corr. m. 1) V 19 quod] qao v 21 quoqaee v 25 querende
T 26 eet] om. T 27 lactem V post matris suae add. T:
hinc iam ex alio opere sci augustini quae secantnr adiecta sont
se boni Israhelitae sociarent malis Iudaeis, a quibus Christus passus
est. tribnlatio quippe passionis tamquam ignis est; unde scriptum
est: tamquam aurum in fornace probauit illos,
et sicut holocaustum hostiam suscepit illos. cui »
sententiae dominus quoque attestatur dicens: baptismo habeo
baptizari, quem uos nescitis. hoc enim ait, cum
dixisset: ignem ueni mittere in mundum. dicit enim
Iohannes: ipse uos baptizabit in spiritu sanoto et
igni, quod intellegitur et purgatione sanctificationis et pro-10
batione tribulationis. eundem ignem significauit etiam ipse,
cum ad passionem duceretur; ubi dixit illis qui eum plangebant,
quod super se potius plangere deberent. ita enim terminauit,
ut diceret: si in uiridi ligno hoc faciunt, in
arido quid facient? monentur enim boni, ne ad Christum
crucifigendum malis consentiant. dictus est enim a gnus dei,
qui tollet peccata mundi. non ergo coques agnum
in lacte matris suae: non ingeres Christo ignem passionis
in illo die, quo conceptus est; tunc enim et passus traditur,
id est VIII kaL apriles, ex quo die usque ad kal. ianuarias,
quo natus commendatur, vnn menses computantur decimo
inchoato. perhibentur autem ubera feminarum ex die conceptionis
lac colligere. est autem alius sensus facilior. non
coques agnum in lacte matris suae: paruulum adhuc
et lactantem — qualibus dicit apostolus: lac uobis potum.
dedi, non escam — non mittes in praeproperam passionem:
cf. Io. 1, 33 14 Luc. 23, 81 16 Io. 1, 29 25 I Cor. 3, 2
2 israhelitae boni v a] om. 2 4 fornacem MV 6 et
sicut-illos] om. MV holocaustam (h add. m. 3) T holocausti (i ita
ras. a m. 2) P 6 baptimo V baptismum PT 9 baptizauit
v 10 igne v intellegitur] intelletur v et purgatione]
ad purgationem v et probatibne) ad probatibnem t) 11 etiam] enim
c 15 facient] fiet P* (w ras.) T monenttxr] morienturr tJ
enim] ergo Tv 16 consentient v 17 tollit T1» 20 aprilis
e ad kaL V: in VIII ki Tv 21 commendatus v 22 faeminatum
V 23 antem V: om. Tv 26 mittaa v praepoperam]
propere v -
pepercit, pro quibus se offerens ait: si ergo me quaeritis,
sinite hos abire. atque ut intellegeretur adhuc eos inualidos
et minus idoneos fuisse passioni tamquam agnos in
lacte matris, secutus ait euangelista: ut impleretur sermo,
quem dixit: quia quos dedisti mihi, non perdidi
ex eis quemquam. unde apparet eos, si tunc paterentur,
fuisse perituros; hoc enim tunc non passi sunt quod postea
passi sunt, non adhuc agni in lacte, sed iam arietes in grege.
Propitiatorium quid dicat superimponendum super aream
quaeri solet; sed cum aureum fieri iubeat eiusque longitudinem
et latitudinem tantam exprimat, quanta et ipsius arcae dicta.
est, procul dubio uelut tabulam auream tantae formae fieri
praecepit, qua tegeretur arca: ita ut in ipso propitiatorio
essent duo cherubin, hinc atque inde alterutrum attendentes,
ita ut uultus eorum in propitiatorium essent et pinnis suis
obumbrarent propitiatorium: quod magnum est sacramentum.
aurum quippe significat sapientiam, arca significat secretum
dei. in arca. iussa sunt poni lex et manna et uirga Aaron:
in lege praecepta sunt, uirga potestas significatur, manna
gratia, quia nisi cum gratia non est potestas praecepta faciendi.
uerum tamen quia lex a quouis proficiente non ex omni
parte completur, propitiatorium est desuper. ad hoc enim
opus est, ut propitius sit deus, et ideo superponitur, quia
T 8 non
PTv: om. V 10 cap. CXXI T CXXVIII P CXXYIHI 11; om. Q
11 cur] qua tur P* quare P* archae T 15 quantam (m del.
«. 1) V 16 eat] sit v 18 chernbim v 19 esset T pennie
T 27 deuB om. T superponitur MPV: desuper ponitur re
pinnis suis obumbrant propitiatorium, id est honorant uelando,
quoniam ministeria ista sunt; et inuicem se attendunt, quia
consonant — duo quippe testamenta figurantur ibi — et uultus
eorum sunt in propitiatorium, quia misericordiam dei, in qua
una spes est, ualde commendant. denique hinc se promisit
. locuturum deus ad Mosen de medio cherubin desursum propitiatorii.
porro si creatura rationalis in multitudine scientiae
— quoniam hanc interpretationem habent cherubin — duobus
ipsis animalibus significatur, ideo duo sunt, ut societatem
caritatis commendent, ideo pinnis suis propitiatorium obumbrant,
quia deo, non sibi tribuunt pinnas suas, id est deum
honorant uirtutibus, quibus praestant; et uultus eorum non
sunt nisi in propitiatorium, quia cuicumque prouectui ad
multitudinem\' scientiae spes non est nisi in dei misericordia.
Cum dixisset Moses ad dominum: ostende mihi gloriam
tuam, respondit ei dominus: ego transibo ante te
gloria mea, et uocabo nomine domini in conspectu
tuo; et miserebor cui misertus ero, et misericordiam
praestabo cui misericordiam praestitero;
cum paulo ante dixisset: ipse antecedam te et requiem
MТ2V2v misericordiam v cberabim v
2 pennis Т2v 3 ministeria TV: mia v et] ei v 4 ibi testamenta
figurantur Tv 6 una] unica v 7 moysen v cherubim
v 8 si] aic v 11 pennis v 12 pennas Vv 16 cap. CXXH
T CXXVUII P CXXX v; om. G 17 dicente Ov moysi Qv
20 mojses Ov 21 te] om. T 22 nomen Ov 28 et misericordiam—praestitero]
om. T 25 cam] cai v
te, tamquam non ei populoque praesens in itinere futurus
esset; et ideo ait: si non tu ipse simul ueneris nobis-cum,
ne me educas hinc et cetera. deus autem neque
hoc ei negauit dicens: et hoc tibi uerbum, quod dixisti,
faciam. quomodo ergo, cum dixisset Moses: ostende mihi
gloriam tuam, rursus tamquam praecessurus et non cum
eis simul futurus uidetur dicere: ego transibo ante te,
nisi quia hoc aliud est? ille quippe intellegitur loqui et dicere:
transibo ante te, de quo dicit euangelium: cum
uenisset hora, ut transiret de hoc mundo ad patrem:
qui transitus etiam pascha interpretari perhibetur.
haec itaque magna omnino prophetia est. ipse enim ante
omnes sanctos transiit ad patrem de hoc saeculo parare illis
mansiones regni caelorum, quas dabit eis in resurrectione
mortuorum; quoniam transiturus ante omnes primogenitus a
mortuis factus est
Gratiam uero suam in eo ipso ualde commendat, cum dicit:
et uocabo nomine domini in conspectu tuo, tamquam
in conspectu populi Israhel, cuius Moses, cum. haec audiret,
typum gerebat. in conspectu enim gentis ipsius ubique dispersae
uocatur dominus Christus in omnibus gentibus. uocabo
autem dixit, non" uocabor", actiuum uerbum pro passiuo ponens
genere locutionis inusitato: in quo nimirum magnus sensus
latet. sic enim fortasse significare uoluit se ipsum hoc facere,
id est gratia sua fieri, ut uocetur dominus in omnibus
gentibus.
Quod uero addidit: et miserebor cui misertus ero,
ras.) T
populoqae V: populo cui v populo T 6 moyses v 8 uideretur
v 10 dicitur in euangelio v 11 aenisset] uidisset v transiret]
transiret ihs Tv 15 eia] illis T 16 promogenitus V*
18 gntia V commenclat] commemorat c 19 nomen v tno -
90 conapectu] om. v 20 maysea v 21 ubique Tv: ubi MV 22 uocatur]
uocaturus T 24 ∗∗genere (in? ras.) T 26 enim om. v
praestitero, plane expressius ostendit uocationem, qua nos
uocauit in suum regnum et gloriam, non pro meritis nostris,
sed pro misericordia sua. quoniam enim se gentes introducturum
pollicebatur dicens: uocabo nomine domini in
conspectu tuo, commendauit hoc se misericorditer facere;
sicut apostolus dicit: dico enim Christum ministrum
fuisse circumcisionis propter ueritatem dei ad confirmandas
promissiones patrum, gentes autem
super misericordiam glorificare deum. hoc ergo praedictum
est: miserebor cui misertus ero, et misericordiam
praestabo cui misericordiam praestitero.
quibus uerbis prohibuit hominem uelut de propriarum uirtutum
meritis gloriari, ut qui gloriatur in domino glorietur.
non enim ait: "miserebor talibus uel talibus", sed: cui misericors fuero:
ut neminem praecedentibus bonis operibus suis
misericordiam tantae uocationis meruisse demonstret. etenim
Christus pro impiis mortuus est.
Sed utrum hoc idem repetere uoluerit, cum addidit: misericordiam
praestabo cui misericordiam praesti-IO
tero - uel, sicut alii interpretati sunt: cui misericors fuero,
— an aliquid intersit nescio. quod enim in graeca lingua duobus
uerbis dictum est, ε̉λεήω et οι̉ϰτειϱήϭω — quod unum atque
idem uidetur significare — non potuit latinus diuersis uerbis
dicere et diuersis modis eandem misericordiam repetiuit. si
autem diceretur: "miserebor cui misereor et miserebor cui
misereor", aut "miserebor cui misertus ero", non satis commode
Tv expraessios V cocatione T
3 uocauit] ostendit v nostris] om. T 4 miBericordiam snam
(corr. m. 1) V gentes] egentes v 5 nomen v 6 hoc] Ofn.
v 7 dicit] dixit v 17 demonstet (r add. m. 2) T 22 in greco
(om. liDgna) v 23 TV leeso v
V oeetyreso T on se cheso
ras. 6 litt. in T 26 misereor] miierior T misertai v et] aat
v 21 misereor—cui] om. r commodo Y pr.
aut ipsius misericordiae suae firmitatem deus ista repetitione
monstranit-sicut: "amen, amen" sicut: "fiat. fiat" sicut repetitio
somnii Pharaonis pluraque similia — ant in utrisque populis,
gentibus et Hebraeis, hoc modo deus praenuntiauit misericordiam
se esse facturum. quod apostolus ita dicit: sicut
enim uos aliquando non credidistis deo, nunc
autem misericordiam consecuti estis illorum incredulitate:
sic et ipsi nunc non crediderunt in
uestra misericordia, ut et ipsi misericordiam consequantur.
conclusit enim deus omnes in incredulitatem,
ut omnium misereatur.
Deinde post hanc suae misericordiae commendationem respondit
ad illud quod ei dictum fuerat: ostende mihi
gloriam tuam, uel quod supra petiuerat Moses dicens :
ostende mihi temet ipsum, manifeste uideam te:
non poteris, inquit, uidere faciem meam; non enim
uidebit homo faciem meam et uiuet: ostendens huic
uitae, quae agitur in sensibus mortalibus corruptibilis carnis,
deum sicuti est apparere non posse; id est, sicut est uideri
in illa uita potest, ubi ut uiuatur huic uitae moriendum est.
Item interposito articulo dicente scriptura: et ait dominus,
sequitur et loquitur: ecce locus penes me. quis
enim locus non penes deum est, qui nusquam est absens? sed
ecclesiam significat dicendo: ecce locus penes me, tamquam
templum suum commendans. et stabis, inquit, super
petram — quia super hanc petram, ait dominus, aedificabo
ecclesiam meam — statim ut transiet gloria
rØl.) T 6 facturum esse V ita] om.
t 7 uos] om. v 8 illorum] in illorum T 10 aestram
misericordiam T 11 incredolitate T" 15 moyses v 16 uideam
PlY: nt nideam P2Tv 18 nidebit] uidet v 19 corruptibilibus
v 20 ricnti] sicnt T 21 potest om. v 24 loeu]
locutos (ut dd. m.2) V paenes T deum (OIR. eat) T1
28 traoriVit b \'
petram, quia post transitum Christi, id est post passionem et
resurrectionem Christi, stetit populus fidelis super petram.
et ponam te, inquit, in cauerna petrae: munimen firmissimum
significat. alii autem interpretati sunt: in specula
petrae. sed graecus habet
cauernam rectius interpretamur.
Et tegam manu mea super te, donec transeam;
et auferam manum meam, et tunc uidebis posteriora
mea; facies autem mea non uidebitur tibi. cum
iam dixisset: stabis super petram, statim ut transiet
gloria mea — ubi intellegitur post transitum suum promisisse
super petram stabilitatem — quomodo accipiendum est
quod ait: ponam te in cauerna petrae et tegam
manu mea super te, donec transeam; et auferam
manum, et tunc uidebis posteriora mea? quasi
iam illo in petra constituto tegat manu sua super eum
et deinde transeat, cum esse in petra non possit nisi post
eius transitum. sed recapitulatio intellegenda est rei praetermissae,
quali solet uti scriptura in multis locis; postea
quippe dixit quod ordine temporis prius est. qui ordo ita
se habet: tegam manu mea super te, donec transeam,
et tunc uidebis posteriora mea; nam facies
mea non uidebitur tibi; et stabis super petram,
statim ut transiet gloria mea, et ponam te in cauerna
petrae. hoc enim factum est in eis quos tunc significabat
persona Mosi, hoc est Israhelitis, qui in dominum
Iesum, sicut Actus apostolorum indicant, postea crediderunt,
id est statim ut transiit eius gloria. nam posteaquam
v 6 ο̉πήν] open TV ope v
7 caaerna v 8 tegam] ptegam v manum meam v 9 meam]
meam naq. hic v posteriora] posterio T 14 tegam] tangam v
15 manum meam v 16 manum] manum meam v 19 recapitulati*
(0 add. m. 2) T 20 quali] qua v postea (ostea a m. 2 in ras.)
T 21 dixit] dicere v 22 manum meam v 24 stabis] atabilis
T 26 cauernam v 27 moysi v hoc F: id Tv israheliticia
v 29 transiuit 11
sancto cum linguis omnium gentium apostoli loquerentur,
compuncti sunt corde multi ex eis qui crucifixerant Christum;
quem ut non cognouissent et dominum gloriae crucifixissent,.
caecitas ex parte Israhel facta est, sicut dictum fuerat:
tegam manu mea super te donec transeam. unde
psalmus dicit: quoniam die ac nocte grauata est
super me manus tua, diem appellans, quando Christus
diuina miracula faciebat, noctem, quando sicut homo moriebatur,
quando et illi titubauerunt qui in die crediderant. hoc
est ergo: cum transiero, tunc uidebis posteriora
mea: "transiero de hoc mundo ad patrem; posterius in me
credituri sunt quorum typum geris". tunc enim compuncti
corde dixerunt: quid faciemus? et iussi sunt ab apostolis.
agere paenitentiam et baptizari in nomine Iesu Christi, ut
dimitterentur illis peccata eorum. quod in psalmo illo sequitur,
cum dictum esset: die ac nocte grauata est super me
manus tua — id est: ut non cognoscerem; si enim cognouissent,
numquam dominum gloriae crucifixissent\'
— sequitur et iungit: conuersus sum in haerumnam,
dum confringeretur spina, id est: cum essem corde
compunctus. deinde addidit: peccatum meum cognoui
et facinus meum non operui: posteaquam uiderunt,
quanto scelere Christum crucifixerint. et quia receperunt consilium,
ut agerent paenitentiam et in baptismo remissionem
acciperent peccatorum: dixi, inquit, pronuntiabo aduersum
me delictum meum domino, et tu remisisti
impietatem cordis mei.
18 I Cor. 2, 8 22 Ps. 31, 5 V: in israhel Tv 6 manum meam
* 10 crediderunt v 11 est] oм. P ergo] ergo ait P\'
uidebunt P 12 transiero PTlVi cum transiero T\'p 17 cum] nto
enet] eet v 18 cognoscerent v 19 dominom] deum
v 20 aernmna v 21 confringitur v configeretar T 23 meus
v uiderent T 24 crncifiierunt v 26 aduersus v 27 delicta
mea v
Hanc autem prophetiam, quam locutus est dominas ad
Mosen, satis res ipsa indicat, quando quidem de petra uel
cauerna eius et de manus eius superpositione, de uisione
posteriorum eius nihil postea uisibili opere subsecutum legitur.
mox enim adiungit interposito articulo scriptura: et dixit
dominus ad Mosen, cum\' ipse dominus utique etiam illa
quae supra sunt loqueretur; atque inde contexit quid deinceps
dominus dicat: excide tibi duas tabulas lapideas sicut
et primas et cetera.
Et scripsit in tabulas uerba testamenti, decem
uerba. de Mose dictum est, quod ipse scripserit, cui etiam
deus paulo ante dixerat: scribe tibi uerba haec. cum
uero primum legem accepit, cuius tabulas abiecit et fregit,
nec ipse excidisse dictus est tabulas lapideas et modo dictum
est: excide tibi duas tabulas lapideas; nec ei dictum
est, ut scriberet, sicut ei modo dicitur; nec eas ipse scripsisse
narratur, sicut modo narrat scriptura et dicit: scripsit in
tabulis uerba testamenti, decem uerba. sed tunc
dictum est: et dedit Mosi, statim ut cessauit loqui
ad eum in monte Sina, duas tabulas testimonii,
tabulas lapideas scriptas digito dei. deinde paulo
Y: pr. potius fuisse P" pr. potaiBBe fuisse T 2 moysen
Pv 5 scripture v 6 moysen Pv 8 sicut (om. et)
v 10 cap. CXXIII T. CXXX P CXXXI v, om. G 11 moses
T 15 exodi] ex e5 P genesi MY 16 tabulis To testamenta
Tl 17 moyse Pv 21 est] om. v 23 narrat] OWl. v et]
om. v 25 moysi v 26 Sina] sine v 27 scripta T
et duae tabulae testimonii in manibus eius, tabulae
lapideae, scriptae ex utraque parte earum,
hinc atque hinc erant scriptae, et tabulae opus dei
erant, et scriptura scriptura dei et sculpta in
tabulis. proinde magna oritur quaestio, quomodo illae tabulae,
quae erat Moses utique deo praesciente fracturus, non
hominis opus dicantur esse nec ab homine scriptae, sed scriptura
dei, digito dei; posteriores uero tabulae tamdiu mansurae
et in tabernaculo ac templo dei futurae iubente quidem
deo, tamen ab homine excisae sint, ab homine scriptae. an
forte in illis prioribus gratia dei significabatur, non hominis
opus, qua gratia indigni facti sunt reuertentes corde in
Aegyptum et faciendo idolum; unde illo beneficio priuati sunt,
et propterea Moses tabulas fregit? istis uero tabulis posterioribus
significati sunt qui de suis operibus gloriantur — unde
dicit apostolus: ignorantes dei iustitiam et suam uolentes
constituere iustitiae dei non sunt subiecti
ideo tabulae humano opere sculptae et humano opere scriptae
datae sunt, quae cum ipsis manerent, ad eos significandos
de suis operibus gloriaturos, non de digito dei, hoc est de
spiritu dei?
Certe ergo repetitio legis nonum testamentum significat;
illud autem uetus significabat; unde confractum et abolitum
est. maxime cum secundo lex datur, nullo terrore datur, sicut
illa in tanto strepitu ignium, nubium et tubarum, unde tremefactus
populus dixit: non loquatur deus ad nos, ne
moriamur: unde significatur timor esse in uetere testamento,
in nouo dilectio. quomodo igitur soluitur haec quaestio, quare
scriptara Vv: scriptara T et sculpta] eat sculpta v 7 moyaes
o deo utiijue T" 8 hominis opus TV: ab homine v
10 templum T 13 opus qua TV: ac per hoc illa v cordae
T 15 moyses v 19 opere-quae cum] T* in ras. eiculptae
T1 20 ad] om. v 25 mazirae TVv: maxime quoniam a
28 aeteri c 29 haec soluitur Tv
dei, istae scriptae ab homine? an forte ideo magis in illis
prioribus uetus significatum est testamentum, quia deus ibi
praecepit, sed homo non fecit? lex enim posita est in uetere
testamento, quae conuinceret transgressores; quae subintrauit,
ut abundaret delictum. non implebatur timore,
quae non impletur nisi caritate. et ideo dicitur opus dei,
quia deus legem constituit, deus conscripsit; nullum opus
hominis, quia homo deo non obtemperauit et eum potius lex
reum fecit. in secundis autem tabulis homo per adiutorium
dei tabulas facit atque conscribit, quia noui testamenti caritas
legem facit. unde dicit dominus: non ueni legem soluere,
sed implere. dicit autem apostolus: plenitudo legis
caritas; (et: fides), quae per dilectionem operatur.
factum est itaque homini in nouo testamento quod in uetere
difficile fuit, habenti fidem, quae per dilectionem operatur,
atque illo digito dei, hoc est spiritu dei, intus ea in
corde scribente, non foris in lapide. unde dicit apostolus:
non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus;
quoniam caritas dei, qua ueraciter impletur
praeceptum, diffusa est in cordibus nostris per spiritum
sanctum, qui datus est nobis. hoc est ergo:
primo data est lex — ubi significatur uetus testamentum, quod
est opus tantummodo dei et conscriptio digiti dei — quod
apostolus dicit: itaque lex sancta et mandatum sanctum
et iustum et bonum. lex ergo sancta et bona dei
5, 6 19 II Cor. 3, 3 20 Rom. 5, 5 25 Rom. 7, 12 TV: opere v 2 scriptae] om. v ab homine TV:
opus hominis v ante an add. v: et ille conscripte digito clI. iste conscripte
ab homine 3 praecepit ibi e 4 neteri v 6 habondaret
v non V: non enim T" implebantur V 7 impletur PVv. implebatnr
T nisi PVv: om. T 8 opos e* 9 reum ler
Tv 11 fecit v conscribit TV: scripsit v 12 fecit v
solnere legem v 14 et fides a: om. OPTVv 20 qua-praeceptum]
om. v 21 nostris] om. T 24 conscritio v digito T
25 lex V: lex quidem PTfJ
potius premitur lege minante atque damnante. peccatum
enim, inquit, ut appareat peccatum, per bonum mihi
operatum est mortem. beatus autem homo est, cum hoc
mandatum sanctum et iustum et bonum est etiam opus eius,
sed per gratiam dei.
Prius ergo ut aduertatis et intellegatis, admoneo non dixisse
dominum: "omnis blasphemia in spiritum non remittetur",
neque dixisse: "qui dixerit quodcumque uerbum contra spiritum
sanctum, non remittetur ei", sed: qui dixerit uerbum.
illud enim si dixisset, nihil nobis omnino remaneret, unde
disputare possemus. quoniam, si omnis blasphemia et omne
uerbum, quod dicitur contra spiritum sanctum, non remitteretur
hominibus, ex nullo genere impietatis eorum qui dono Christi
et sanctificationi ecclesiae contradicunt, uel paganorum uel
Iudaeorum aut quorumlibet haereticorum, nonnullorum etiam
in ipsa catholica imperitorum quemquam ecclesia lucraretur.
sed absit, ut hoc dominus diceret; absit, inquam, ut ueritas
diceret omnem blasphemiam uel omne uerbum, quod contra
spiritum sanctum diceretur, non habere remissionem neque in,
hoc saeculo neque in futuro.
V S apareat v 7 cap. CXXIIII T CXXXI P
CXXXII v, om. O 8 ante ex praemittunt GPTfJ: de (om. PT)
blasphemia in spiritum (spiritu T) sanctum (sancto T) quae non remittetor
uno nomine uocari potest impaenitentia id est cor impaenitens
plasphemia v 10 ut] om. T 11 spiritu T remittitur T
remittet v 12 neque TV: atque v 13 non] no v 15 possimus
r 16 remittetur T 20 in] om. T 22 omuew] omne
T omne] omnem v
Exercere quippe nos uoluit difficultate quaestionis, non
decipere sententiae falsitate. quapropter non est necesse, ut
omnem blasphemiam et omne uerbum, quod dicitur contra
spiritum sanctum, remissionem quisquam existimet non habere;
sed necesse est plane, ut sit aliquid blasphemiae et aliquod
uerbum, quod si dicatur contra spiritum sanctum, nullam
umquam ueniam remissionemque mereatur. quia si omne
acceperimus, quisnam poterit saluari? si autem rursum nullum
putauerimus, contradicimus saluatori. est ergo sine dubio
aliqua blasphemia et aliquod uerbum, quod si dictum fuerit
contra spiritum sanctum, non remittetur. quod sit autem hoc
uerbum, quaeri a nobis dominus uoluit; ideo non expressit.
quaeri, inquam, uoluit, non negari. solent enim scripturae
ita loqui, ut, quando aliquid sic dicitur, ut neque ex toto
neque ex parte dictum definiatur, non sit necesse ex toto, sed
fieri possit, ex parte ut intellegatur. ista ergo sententia ex
toto, id est uniuersaliter pronuntiaretur, si diceretur: "omnis
blasphemia in spiritum non remittetur" aut: "qui dixerit ullum
uerbum contra spiritum sanctum, non remittetur ei neque in
hoc saeculo neque in futuro"; ex parte autem, id est particulariter
pronuntiaretur, si diceretur: "quaedam blasphemia in
spiritu non remittetur". quia nec uniuersaliter ergo nec particulariter
pronuntiata sententia est — non enim dictum est:
"omnis blasphemia spiritus" aut: "quaedam blasphemia", sed
tantummodo indefinite dictum est: spiritus blasphemia
non remittetur; nec dictum est: "qui dixerit quodcumque
uerbum" aut: "qui dixerit quoddam uerbum", sed indefinite:
qui dixerit uerbum — non est necesse, ut omnem
PV: facoltate Tv 5 aliquid. V: aliqua Tv blasphemiae
scripsi: blasphemia PTVv et] ant v 6 si] om. v
contra spiritum sanctum dicatur v 8 acciperimns V rursumj
sursum v 9 contradicemns v 11 remittetnre v 15 diffiniatur
v 16 possit Vv: posset T posse (e in ras. a m. 2) P ut ex
parte PTv ista] ita T 22 nec nninersaliter ergo V: ergo non
uninersaliter PTv 25 indefinitae V balsphemiae v 26 Dee)
neque v 27 qui dixerit] om. v indefinitae V indifinite v
infinite T.
ut quandam blasphemiam et quoddam uerbum uoluerit intellegi
dominus, quamuis id exprimere noluerit, ut quaerendo,
petendo, pulsando si quid recti intellectus acceperimus, non
uiliter habeamus.
Hoc ut manifestius uideatis, illud attendite quod ait idem
ipse de Iudaeis: si non uenissem et locutus eis fuissem,
peccatum non haberent. neque enim ita dictum
est, ut sine ullo omnino peccato uellet intellegi futuros fuisse
Iudaeos, si non uenisset et locutus eis fuisset; plenos quippe
inuenit oneratosque peccatis. propter quod dicit: uenite ad
me omnes, qui laboratis et onerati estis. unde, nisi
sarcinis peccatorum ex transgressionibus legis? quoniam lex
subintrauit, ut abundaret delictum. cum ergo ipse
etiam alibi dicat: non ueni uocare iustos, sed peccatores,
quomodo, si non uenisset, peccatum non haberent, nisi
quia ista sententia nec uniuersaliter nec particulariter, sed
indefinite pronuntiata non omne peccatum cogit intellegi? sed
plane nisi aliquod peccatum intellexerimus, quod non haberent,
nisi Christus uenisset et locutus eis fuisset, falsam — quod
absit- sententiam esse dicemus. non ergo ait: "si non uenissem
et locutus eis fuissem, nullum peccatum haberent", ne ueritas
mentiretur. nec rursus definite dixit: "si non uenissem et
locutus eis fuissem, quoddam peccatum non haberent", ne
pium studium parum exerceretur. in omni quippe copia
scripturarum sanctarum pascimur apertis et exercemur obscuris:
illinc famis expellitur, hinc fastidium. quia ergo
15 Matth. 9, 13 T nerbum] uer v 3 id] om. v 4 acciperimus
V non uiliter] non ui**liter (ri ras.) T uiriliter v 8 haberet
T 9 ullo TV: illo v peccato TV: peccatores v
10 uenisset] inuenisset T 15 dicit T1 18 indefinite T: indifinite
v infinitae V pronuntiat v cogit Tv: coget V
19 intelleIerimus) non intellexerimus v 20 eis] om. v 21 diceremuB
v 23 definitae V difinite v 24 ne pium] nempe dum v
26 et V: om. Tv 27 illinc] om. v
cum peccatores Iudaeos, etiam si dominus non uenisset, agnoscimus;
sed tamen quia dictum est: si non uenissem,
peccatum non haberent. unde necesse est, etiam si non
omne, aliquod tamen eos ex aduentu domini quod non habebant
contraxisse peccatum. illud ipsum profecto est, quod in
praesentem sibique loquentem non crediderunt eumque inimicum
deputantes, quoniam uera dicebat, insuper occiderunt.
hoc peccatum tam magnum et horrendum, si non uenisset et
locutus eis fuisset, utique non haberent. sicut ergo ibi cum
audiuimus: peccatum non haberent, non omne, sed ali-
. quod peccatum intellegimus, ita in hodierna lectione cum
audiuimus: spiritus blasphemia non remittetur, non
omnem blasphemiam, sed quandam; et cum audissemus: qui
dicit uerbum contra spiritum sanctum, non remittetur
ei, non omne uerbum, sed quoddam intellegere debemus.
nam et hoc ipsum quod ait: spiritus autem blasphemia
non remittetur, utique non omnis spiritus, sed
spiritus sancti blasphemiam necesse est intellegamus. quod
etsi planius alibi non diceret, quis tam uecors esset, ut aliud
intellegeret? secundum hanc regulam locutionis et illud accipitur:
nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu.
non enim ait: "et ab spiritu sancto", et tamen hoc intellegitur.
nec quoniam dixit: ex aqua et spiritu, omnem spiritum
quisquam intellegere cogitur. quocirca cum audis: spiritus
autem blasphemia non remittetur, sicut non omnem
spiritum, ita non omnem blasphemiam oportet accipias.
Tv haberent] habent T non haberent v
pertnraemur Y 5 aliquid T 7 sibique PT2 Vv: sibi TI. eamque]
cumque v 9 orrendam v 10 utique] om. v sicutnon
haberent] om. v 11 non omne] utiqae non omne v omne.
{s ras.) T 12 intellegamus v hodierna∗∗ T 13 blasphemiae
v 15 uerbum] add. T* in mg. 17 spiritum T 20 planiua)
plenine v non] om. T1 21 accipietar v 23 et ab Y: et ibi
T ibi v 25 qaacirca v cum (um in ras. a m. 2) T: eum Y"
27 accipiamus v
Audire iam uelle uos uideo, quoniam non est omnis, quaenam
sit illa blasphemia spiritus, quae non remittetur, et quod
sit uerbum — quoniam non est omne — quod si dictum fuerit
contra spiritum sanctum, non remittetur neque in hoc saeculo
neque in futuro. iam et ego uellem dicere quod intentissime
exspectatis audire; sed tolerate aliquantas maioris diligentiae
moras, donec adiuuante domino totum quod occurrerit expediam.
alii quippe duo euangelistae Marcus et Lucas, cum
de hac re loquerentur, non dixerunt blasphemiam seu uerbum,
ut intellegeremus non omnem blasphemiam, sed quandam,
nec uerbum omne, sed quoddam.
Quia non potest omnis intellegi, ne paganis, Iudaeis, haereticis
omnique hominum generi, qui diuersis erroribus et
contradictionibus blasphemant in spiritum sanctum, spem remissionis,
si se correxerint, auferamus, restat utique, ut in eo
quod scriptum est: qui blasphemauerit in spiritum
sanctum, non habet remissionem in aeternum, ille
intellegatur qui non omni modo, sed eo modo blasphemauerit,
ut ei numquam possit ignosci.
Sicut enim in eo quod dictum est: deus neminem temtat,
non omni, sed quodam temtationis modo deus neminem
temtare intellegendus est, ne falsum sit illud quod scriptum
est: temtat uos dominus deus uester, et ne Christum
negemus deum uel dicamus falsum euangelium, ubi legimus,
quod interrogabat discipulum temtans eum; ipse autem
13, 3 26 Io. 6, 6-a m. 2 in ras.) P nellem
dieere PVv: olim dicerem T 7 occurrit v 10 intellegerimos
V* blasphemiam] blftaphemiam iam (iam dd. m. 2) Y 11 quodam
V 12 item inter cetera] om. PT 13 quia] quia ergo T
15 contradictionibus] c. Buis PT" in] om. T 16 in] om. v
17 spirltu aancto fe 22 quodam Tv. quod Y 23 illud] om.
T scriptum] dictum v 25 euangelium] testimonium v
peccatum, qua deus neminem temtat; et est temtatio
probans fidem, qua et deus temtare dignatur — ita cum
audimus: qui blasphemauerit in spiritum sanctum,
non omne blasphemandi genus debemus accipere, sicut nec ibi
omne temtandi. item cum audimus: qui crediderit et
baptizatus fuerit, saluus erit, non utique intellegimus
eo modo credentes, quo et daemones credunt et contremescunt,
nec in eo numero baptizatos, in quo magus Simon
baptizari potuit, sed saluus esse non potuit. sicut ergo cum
diceret: qui crediderit et baptizatus fuerit, saluus
erit, non omnes credentes et baptizatos, sed quosdam intuebatur,
in ea scilicet constitutos fide, quae apostolo distinguente
per dilectionem operatur: ita cum dixit: qui
blasphemauerit in spiritu sancto, non habet remissionem
in aeternum, non omnem, sed quendam blasphemantis
spiritum sanctum intendebat reatum, quo quisque
fuerit obligatus, nulla umquam remissione soluetur.
Illud etiam quod ait: is qui manducat meam carnem
et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in
illo, quomodo intellecturi sumus? numquid etiam illos hic
poterimus accipere, de quibus dicit apostolus quod iudicium
sibi manducent et bibant, cum ipsam carnem manducent et
ipsum sanguinem bibant ? numquid et ludas, magistri uenditor
et traditor impius, quamuis primum ipsum manibus eius
confectum sacramentum carnis et sanguinis eius cum ceteris
discipulis, sicut apertius Lucas euangelista declarat, manducarit
5, 6 19 Io. 6, 56 22 cf. I Cor. 11, 29 27 cf. Luc. 22, 21 Vv: quia T 3 qua et] qua v 4 audiuimus Tv
5 accipere] om. v 6 audiuimus v 8 eo] quo v credunt
om. v 9 baptizatus v 15 spiritu sancto V: spiritum sanctum
Tv 16 quandam T blasphemantis] blasphemantem in v
18 soluatur T 19 is] his P\'; om. T 20 bibit PTv: bibet
MV 22 poterimus] debemus v 24 et] om. T 27 discipulis
PVv: apostolis T mandncaret Tv
denique, qui uel corde ficto carnem illam manducant et sanguinem
bibunt uel, cum manducauerint et biberint, apostatae
fiunt, numquid manent in Christo aut Christus in eis? sed
profecto est quidam modus manducandi illam carnem et
bibendi illum sanguinem, quo modo qui manducauerit et
biberit, in Christo manet et Christus in eo. non ergo quocumque
modo quisque manducauerit carnem Christi et biberit
sanguinem Christi, manet in Christo et in illo Christus, sed
certo quodam modo: quem modum ipse utique uidebat, quando
ista dicebat. sic igitur et in eo quod ait: qui blasphemauerit
in spiritum sanctum, non habet remissionem
in aeternum, non quocumque modo blasphemauerit, reus est
huius inremissibilis delicti, sed modo quodam, quem nos quaerere
atque intellegere uoluit qui hanc sententiam ueram terribilemque
depromsit.
Pro captu nostro, quantum ista per speculum et in aenigmate,
praesertim talibus quales adhuc sumus uidere conceditur,
insinuatur nobis in patre auctoritas, in filio natiuitas, in
spiritu sancto patris filiique communitas, in tribus aequalitas.
quod ergo commune est patri et filio, per hoc nos uoluerunt
habere communionem et inter nos et secum, per illud donum
nos colligere in unum, quod ambo habent unum, hoc est per
spiritum sanctum deum et donum dei. in hoc enim diuinitati
reconciliamur eaque delectamur. nam quid nobis prodesset
quidquid boni nossemus, nisi etiam diligeremus? sicut autem
ueritate discimus, ita caritate diligimus, ut et plenius cognoscamus
et beati cognito perfruamur. caritas porro diffusa est
Tv 10 utique ipse T 11 sic (c add. m. 2) T
17 item inter cetera] om. T 20 patre (re a m. 2 in ras.) T
auctoritas] anctoritas et Tv 22 uoluit Tv 25 deum Tv: om.
MV 26 reconchiliamur V quid] quid boni v 27 aicutdiligimus]
om. v 28 urritatem MV caritatera MV
et quia peccatis alienabamur a possessione uerorum bonorum,
caritas cooperit multitudinem peccatorum. est ergo pater filio
ueritati origo uerax et filius de ueraci patre orta ueritas et
spiritus sanctus a patre bono et filio bono effusa bonitas.
omnium est autem non impar diuinitas nec separabilis unitas.
primo ergo in nos ad accipiendam uitam aeternam, quae in
nouissimo dabitur de bonitate dei munus, uenit ab initio fidei
remissio peccatorum.
Per quod beneficium eruimur de potestate tenebrarum et
princeps huius mundi mittetur foras a fide nostra, qui operatur
in filiis infidelitatis nulla ui alia nisi societate et obligatione
peccati. in spiritu enim sancto, quo in unum dei
populus congregatur, eicitur spiritus immundus, qui in se
ipsum diuiditur. contra hoc donum gratuitum, contra istam
dei gratiam loquitur cor impaenitens. ipsa ergo impaenitentia
est spiritus blasphemia, quae non remittetur neque in hoc
saeculo neque in futuro. contra enim spiritum sanctum, quo
baptizantur quorum peccata omnia dimittuntur et quem accepit
ecclesia, ut cui dimiserit peccata dimittantur ei, uerbum ualde
malum et nimis impium siue cogitatione siue etiam lingua
sua dicit. quem patientia dei cum ad paenitentiam adducit,
ipse secundum duritiam cordis sui et cor impaenitens thesaurizat
sibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii dei,
qui reddet unicuique secundum opera eius. haec ergo impaenitentia
— sic enim uno aliquo nomine possumus
24 cf. Rom. 2, 4sqq.
2 possione (ee add. m. 2) V uerorum] uirorum T 4 ueritati]
ueritatia v ueracis v 5 effusa] effusa est T 10 item inter
cetera V: om. Tv 11 eruimur] meruimur T 12 mittitur T
nostra] nam v 13 ui] uia v 15 congregatus v 17 impaeniten
(s add. m. 2) T 18 est] et T blasphemiam MV
20 accipit v 21 dimittentur t; 26 reddit v
quod remissionem non habet in aeternum — haec, inquam,
impaenitentia, contra quam clamabat et praeco et iudex dicentes:
paenitentiam agite; appropinquauit enim
regnum caelorum; contra quam dominus os euangelicae
praedicationis aperuit et contra quam ipsum euangelium in
toto orbe praedicandum esse praedixit, ubi posteaquam resurrexit
a mortuis, ait discipulis suis: oportebat Christum
pati et resurgere a mortuis tertio die et praedicari
in nomine eius paenitentiam et remissionem peccatorum
per omnes gentes incipientibus ab Hierusalem:
haec omnino impaenitentia non habet remissionem
neque in hoc saeculo neque in futuro, quia paenitentia impetrat
remissionem in hoc saeculo, quae ualeat in futuro.
Sed ista impaenitentia uel cor impaenitens quamdiu quisque
in hac carne uiuit non potest iudicari. de nullo enim desperandum
est, quamdiu patientia dei ad paenitentiam adducit
nec de hac uita rapit impium; qui non uult mortem impii,
quantum reuertatur et uiuat. paganus est hodie; unde scis,
utrum sit futurus crastino christianus? Iudaeus infidelis est
hodie; quid, si cras credit in Christum? haereticus est hodie;
quid, si cras sequitur catholicam ueritatem ? schismaticus est
hodie; quid, si cras amplectitur catholicam pacem? quid, si
isti quos in quocumque genere erroris notas et tamquam
desperatissimos modo damnas, antequam finiant istam uitam,
agunt paenitentiam et inueniunt ueram uitam ? proinde, fratres,
etiam ad hoc uos admoneat quod ait apostolus: nolite
ante tempus quicquam indicare. haec enim blasphemia
27 I Cor. 4, 5 v adpropinquabit v 8 pati
xpm T 14 quae ualeat in futuro PTv: om. MV; in V spatium
•cwwi relictum 22 fere lilt. ualet P\' 16 iudicare v
diipMandum Vv 19 scis Tv: scit MV 20 est] om. T1
21 xpo v 22 scismaticus v 25 diaperatissimos Vv 26 agant
tt 27 hoc (oc a m. 2 in ras.) T huc v
sed quandam intellegimus eamque perseuerantem duritiam
cordis impaenitentis uel diximus uel inuenimus uel etiam,
quantum existimamus, ostendimus — non potest in quoquam,
sicut diximus, dum adhuc in hac uita est, deprehendi. quod
non ideo uideatur absurdum, quia cum homo usque in finem
huius uitae in dura impaenitentia perseuerans diu multumque
loquatur aduersus hanc gratiam spiritus sancti, euangelium
tamen tam longam contradictionem cordis impaenitentis quasi
breue aliquod uerbum appellauit dicens: quicumque dixerit
uerbum contra filium hominis, remittetur
ei; qui autem dixerit contra spiritum sanctum,
non remittetur ei neque in hoc saeculo neque in
futuro. haec enim quamuis prolixa sit et plurimis uerbis
contexta et producta blasphemia, solet tamen scriptura etiam
multa uerba uerbum appellare. neque enim unum uerbum
locutus est quicumque propheta; et tamen sic legitur: ,,uerbum,
quod factum est ad illum uel illum prophetam". et
apostolus: presbyteri, inquit, duplici honore honorentur,
maxime qui laborant in uerbo et doctrina;
non ait "in uerbis", sed: in uerbo. et sanctus Iacobus: estote,
inquit, factores uerbi, et non auditores tantum; non
ait et ipse: "uerborum" sed: uerbi, quamuis tam multa uerba
de scripturis sanctis in ecclesia celebriter et sollemniter
legantur, dicantur, audiantur. sicut ergo quantocumque tempore
quisque nostrum in praedicando euangelio laborauerit, non
uerborum, sed uerbi dicitur praedicator; et quantocumque
tempore quisque uestrum nostram praedicationem diligenter
atque instanter audierit, non uerborum, sed uerbi audiendi
cf. Es. 2, 1 Ioel 1, 1 Seph. 1, 1
19 I Tim. 5, 17 21 Iac. 1, 22 PTv: umquam V 4 exsistimamus V 7 impaenitentia]
penitentia v 9 cordis TV: cor eius v 12 ei] om.
v 19 praesbiteri V prespiteri v 23 ipse (om. et) v 24 solemniter
Vv 25 quantumcumque Ml 27 quantoscumque v
\'28 uestrum] nostrum T
et quem nouit ecclesiastica consuetudo, quisquis uniuersa sua
uita, quam in ista gerat carne, quantalibet longitudine protendatur,
quaecumque uerba uel ore uel sola cogitatione locutus
fuerit corde impaenitenti contra remissionem peccatorum, quae
fit in ecclesia, uerbum dicit contra spiritum sanctum. ideo
autem non solum uerbum, quod dictum fuerit contra filium
hominis, sed omne prorsus peccatum et blasphemia remittetur
hominibus; quia ubi hoc peccatum non fuerit cordis impaenitentis
contra spiritum sanctum, quo in ecclesia peccata soluuntur,
cuncta alia dimittuntur. quomodo autem hoc remittetur,
quod etiam remissionem impedit aliorum? omnia ergo dimittuntur
eis, in quibus hoc non est quod numquam dimittitur;
in quibus est autem, quoniam hoc numquam dimittitur, nec
alia dimittuntur, quia omnium remissio uinculo istius impeditur.
non ergo propterea quicumque dixerit uerbum contra
filium hominis, remittetur ei, qui autem dixerit contra spiritum
sanctum, non remittetur, quia in trinitate maior est filio
spiritus sanctus, quod nullus umquam uel haereticus dixit;
sed quoniam quisque restiterit ueritati et blasphemauerit ueritatem,
quod est Christus, etiam post tantam sui praedicationem,
at uerbum apud homines caro fieret et habitaret in nobis,
quod est filius hominis ipse idem Christus, si non dixerit uerbum
illud cordis impaenitentis contra spiritum sanctum —
de quo dictum est: qui non renatus fuerit ex aqua et
spiritu, et de quo item dictum est: accipite spiritum
sanctum; si cui dimiseritis peccata, dimittentur
illi — id est si paenituerit eum, accipiet per donum remis-
1
M scriptura PTv (a in ras. a m. 2 T): scribtam
MV 2 quem] quae v uniuersam suam uitam v 3 isto
pt gerit PTv quantalibet] quanta habet v 10 quo] que
t 13 dimittetur T 14 quoniam] om. v hoc] hoc quod v
dimittetur T 17 ei] et T 19 nullus PTv: ullus MV
20 quieqae MY: quisquis P\'T quis Plv resisterit v 23 idem
ipse PTv 24 illud] om. T 27 si cui] sicut T dimittentur
MV: dimittuntur Tv 28 illis v
contra filium hominis, quia peccato ignorantiae siue contumaciae
uel cuiusque blasphemiae non addidit peccatum impaenitentiae
contra donum dei et gratiam regenerationis uel reconciliationis,
quae fit in ecclesia spiritu sancto.
Proinde nec illud sentiendum est quod quidam putant, ideo
remitti uerbum, quod dicitur contra filium hominis, non remitti
autem quod dicitur contra spiritum sanctum, quia propter
susceptam carnem factus est filius hominis Christus: qua carne
utique maior est spiritus sanctus, qui substantia proprie aequalis
est patri et unigenito filio secundum eius diuinitatem, secundum
quam et ipse unigenitus filius aequalis est patri et spiritui
sancto. nam si hoc propterea dictum esset, profecto de omni
cetera blasphemia taceretur, ut haec sola remissibilis uideretur
quae contra filium hominis dicitur, quia sicut homo solum
putatur. cum uero praemissum sit: omne peccatum et
blasphemia remittetur hominibus - quod etiam apud
alium euangelistam ita positum est: omnia dimittentur
filiis hominum peccata et blasphemiae, quibus
blasphemauerint — procul dubio et illa blasphemia, quae
contra patrem dicitur, ista generalitate concluditur; et tamen
haec sola inremissibilis definitur, quae dicitur contra spiritum
sanctum. numquidnam et pater formam serui accepit, qua sit
maior spiritus sanctus ? non utique; sed ideo post uniuersalem
commemorationem omnium peccatorum omnisque blasphemiae
eminentius uoluit exprimere blasphemiam, quae dicitur contra
filium hominis, quia etiam si illo peccato fuerint homines
obligati — quod commemorauit ubi ait: si non uenissem
et locutus eis fuissem, peccatum non haberent; quod
om. v quo] quoniam v 3 cuiusque MPVv: cuiuscumque
T addit v 4 reconchiliationis V 5 spiritu PTV:
in spiritu v 7 remitti. autem (t ras.) T 10 proprie Vv- propria
T 14 remisibilis T 15 quia MTV: qua Pv 17 apud PTv:
om. MY 18 aliam T euangelista MV 29 fuissom] non
fuissem v
esse peccatum, ubi ait de ipso spiritu sancto, cum eum se
missurum esse promitteret: ille arguet mundum de peccato,
de iustitia et de iudicio; de peccato quidem,
quod non crediderunt in me —: tamen si non dixerit
illa cordis impaenitentis duritia uerbum contra spiritum
sanctum, etiam hoc quod dictum est contra filium hominis
remittetur.
Hinc fortassis aliquis quaerat, utrum tantummodo spiritus
sanctus peccata dimittat an et pater et filius. respondemus,
quod et pater et filius. ipse enim filius de patre dicit: si
dimiseritis peccata hominibus, dimittet uobis pater
uester peccata uestra. cui nos quoque dicimus in
oratione dominica: pater noster, qui es in caelis; atque
inter cetera et hoc petimus dicentes: dimitte nobis debita.
nostra. de se ipso autem ait: ut sciatis, quod habet
filius hominis potestatem in terra dimittendi peccata.
si ergo, inquis, et pater et filius et spiritus sanctus
peccata dimittunt, cur illa impaenitentia, quae numquam dimittitur,
tantummodo ad spiritus blasphemiam dicitur pertinere,
tamquam ille qui hoc impaenitentiae peccato fuerit obligatus
dono sancti spiritus resistere uideatur, quod eo dono fiat
remissio peccatorum ?
Haec ita dicuntur, ut tamen inseparabilis intellegatur
operatio trinitatis, ita ut cum operatio patris dicitur, non
eam sine filio et spiritu sancto operari intellegatur; et cum
operatio filii, non sine operatione patris et spiritus sancti;
et cum operatio spiritus sancti, non sine patre et filio.
16 Matth. 9, 6 TV2v 2 se eum v 8 arguit v
4 de iudicio V: indicio Tv 9 hinc V: hic PTv fortasses
T 10 dimitta.t (n ras.) P remittat T 15 inter] in terra &
v demitte T1 16 se] om. T1 habeat v 18 inquit
v 19 dimittitur Vv. dimittetur P\'T 23 post peccatorum add.
c: Inter cetera 24 ita.. T 26 cum (et om.) v 27 operatione
patris MV: patre PTv spiritus sancti MV: spiritu sancto PTfJ
et illud ideo dictum esse de patre: ipse facit
opera, quod ab illo sit origo etiam operum, a quo est exsistentia
cooperantium personarum, quia et filius de illo natus
est et spiritus sanctus principaliter de illo procedit, de quo
natus est filius et cum quo illi communis est idem spiritus.
hinc est quod dominus Iesus in spiritu sancto daemones eicit.
neque enim et solus hoc implere non poterat atque illum
adiutorium tamquam huic operi non sufficiens assumebat; sed
spiritum diuisum in semet ipsum eo spiritu congruebat expelli,
quem pater et filius non diuisum in semet ipso communiter
habent.
Sic et peccata, quia praeter ecclesiam non dimittuntur, in
eo spiritu dimitti oportebat, quo in unum ecclesia congregatur.
denique si quemquam extra ecclesiam suorum paeniteat peccatorum
et huius tanti peccati, quod alienus est ab ecclesia
dei, cor impaenitens habeat, quid ei prodest illa paenitentia,
cum isto solo uerbum dicat contra spiritum sanctum, quod
extraneus est ab ecclesia, quae accepit hoc donum, ut in
spiritu sancto fiat remissio peccatorum? quam remissionem
cum trinitas faciat, proprie tamen ad spiritum sanctum intellegitur
pertinere. ipse enim spiritus adoptionis filiorum, in
quo clamamus: abba pater, ut ei possimus dicere: dimitte
nobis debita nostra. et in hoc cognoscimus,
sicut Iohannes apostolus ait, quoniam Christus in nobis
manet et de spiritu, quem dedit nobis. ipse spiritus
testimonium reddet spiritui nostro, quia sumus
6, 12 25 I Io. 3, 24 26 Rom. 8, 16 (om. est) T spiritus Vv: christus T 7 eiecit v
9 adiutorium Vv: ad adiutorium T 10 eo V: eo ipso Tv
11 ipsum PlTv 14 eccleaię v 16 huios] huic v quod TV:
quo v alienus] aligenum v 17 impaenitens (s a m. 2 in ras.)
T ei] om. v 18 istum solum v quod] quo v 19 accipit
T 22 pertinere] poenitere v ipse PlVv: ipse est paT
23 ei] om. T\' 26 et plV: om. PTv 27 reddit v
unum corpus unici filii dei. unde scriptum est: si qua igitur
exhortatio in Christo, si quod solacium caritatis,
si qua societas spiritus. propter hanc societatem
illi in quos primitus uenit linguis omnium gentium sunt
locuti, quia per linguas consociatio constat generis humani;
et sic oportebat per linguas omnium gentium significari istam
societa.tem filiorum dei et membrorum Christi futuram in
omnibus gentibus, ut, quemadmodum tunc ille apparebat accepisse
spiritum sanctum, qui loquebatur linguis omnium gentium,
ita ille se nunc agnoscat accepisse spiritum sanctum, qui tenetur
uinculo pacis ecclesiae, quae diffunditur in omnibus gentibus.
unde dicit apostolus: studentes seruare unitatem
spiritus in uinculo pacis.
Quod autem ipse sit spiritus patris, ipse filius dicit: de
patre procedit; et alio loco: non enim uos estis, qui
loquimini, sed spiritus patris uestri, qui loquitur
in uobis. quod uero ipse sit spiritus filii, apostolus dicit:
misit deus spiritum filii sui in corda nostra clamantem:
abba pater, hoc est clamare facientem; nos
enim clamamus, sed in illo, id est ipso diffundente caritatem
in cordibus nostris, sine qua inaniter clamat quicumque clamat.
unde item dicit: quisquis autem spiritum Christi
non habet, hic non est eius. ad quem ergo in trinitate
proprie pertinet huius communio societatis nisi ad eum spiritum,
qui est patri filioque communis? neque enim habitat in
quoquam spiritus sanctus sine patre et filio, sicut nec filius
sine patre et spiritu sancto nec sine illis pater. inseparabilis
10, 20 19 G&L 4, 6 23 Rom. 8, 9 Tv. quo Y uenit (it a m. 2 in ras.)
T 6 perl sicut v 7 stgnificare v 9 gentibos, ut] om. v.
10 qui loquebatur— sanctum] om. v 11 nunc ille se T 18 fili
r* 19 in] om, T\' 20 clamare] clamorfin v 21 illa Pl
diffiundente Pv: diffundeotem V diffunte T caritatem PTv: om.
V 28 item] iterum v xpj non] T\' in ras. 25 propriae T.
26 patri TfI: patris V 27 sicut-sancto] om. r
plerumque per creaturae significationes, non per suam substantiam
demonstrantur, sicut sua temporum spatia syllabis
occupantibus separatim uoce pronuntiantur, nec tamen a se
ipsis ullis interuallis momentisque temporum separantur: non
enim umquam dici possunt simul, cum esse non possint nisi
semper simul. sed, ut iam non semel diximus, ideo remissio
peccatorum, qua in se diuisi spiritus euertitur et expellitur
regnum, ideo societas unitatis ecclesiae, extra quam non fit
ipsa remissio peccatorum, tamquam proprium opus est spiritus
sancti patre sane et filio cooperantibus, quia societas est quodam
modo patris et filii et spiritus sanctus. nam pater non
communiter habetur pater a filio et spiritu sancto, quia non
est pater amborum; et filius non communiter habetur filius a
patre et spiritu sancto, quia non est filius amborum. spiritus
autem sanctus communiter habetur a patre et filio, quia
spiritus est unus amborum.
Quisquis igitur reus fuerit impaenitentiae contra spiritum,
in quo unitas et societas communionis congregatur ecclesiae,
numquam illi remittetur, quia hoc sibi clausit ubi remittitur;
et merito damnabitur cum spiritu, qui in se ipso diuisus est,
diuisus et ipse contra spiritum, qui in se ipso diuisus non est.
Vt de blasphemia spiritus haec sententia diceretur, causa
extitit ex commemoratione spiritus immundi, qui in se ipsum
diuisus est. dictum enim erat de domino, quod in principe
daemonum eiceret daemones. ibi se dominus ait in spiritu
F: habitatio PTv quia F: quorum PTfJ inseparabilis
F: est inseparabilis Pv eet in inseparabilis T habitatio
F: operatio PTv 4 a om. T 6 poslint] possunt v 8 qua
T2v: quam T*F 12 et spiritus V: ipse spiritus Tv 16 tllio] a
fllio v 20 sibi hoc v remittetur v 22 ipso] ipsum P
23 item inter cetera] om. T 24 de om. v blasphemie v 25 ipsum
F: ipso Tv 26 quod] qui M principe Pv: principem MTV (cf.
p. 379, 13) 27 ibi] T1 in ras. ; nbi v se] T1 in ras.
eum qui in se diuisus est uincat atque eiciat, ille autem
homo in eius perditione remaneat, qui in huius qui in se
diuisus non est pacem per impaenitentiam transire detrectat.
hoc enim Marcus ita narrat: amen dico uobis, quoniam
omnia dimittuntur filiis hominum peccata et
blasphemiae, quae blasphemauerint; qui autem
blasphemauerit in spiritum sanctum, non habebit
remissionem in aeternum, sed reus erit aeterni
delicti. haec uerba domini cum. dixisset, sua deinde coniunxit
dicens: quoniam dicebant: spiritum immundum
habet: ut ostenderet hinc fuisse exortam causam, ut hoc
diceret, quod dixerunt eum in Beelzebub principe daemoniorum
daemones repellere: non quia ipsa esset blasphemia, quae non
remittetur, cum et haec remittatur, si recta paenitentia consequatur;
sed quod hinc, ut dixi, causa extitit, ut a domino
illa sententia proferretur facta mentione spiritus immundi,
quem aduersum se ipsum dominus diuisum ostendit propter
spiritum sanctum, qui non solum aduersum se diuisus non
est, sed etiam quos collegit efficit indiuisos, peccata, quae aduersum
se diuisa sunt, dimittendo eosque mundatos inhabitando.
Nam etsi quisquam ita sit contrarius ueritati, ut deo
loquenti non in prophetis, sed in unico filio, cum propter nos
eum, ut nobis in eo loqueretur, filium hominis esse uoluit,
reluctetur: remittetur ei, cum paenitendo conuersus fuerit ad
T in (mate se) add. T* in mg. 4 detractat v
6 dimittentur v 7 quae V: quibus PTv blasphemauerint] plaamarunt
(u in i corr. m. 1) T 8 blaaphemauerit] plasmauerit (it a
«• 2) T. 10 dein v coniungit v 12 exhortam T
13 belzebub V 14 pellere PTv 15 et] om. v 17 proferetur
T proferatur v 18 (et 19) adnersus Tv 20 colligit T"
aduersua re 23 item inter cetera] om. T 25 loquente v.
carn P (in rag.) Tv. ut V 26 ut PTh: et V
reuertatur et uiuat, dedit ecclesiae suae spiritum sanctum,
ut cuicumque in eo peccata dimitteret, dimitterentur ei. qui
uero huic dono extiterit inimicus, ut non illud per paenitentiam
petat, sed ei per impaenitentiam contradicat, fit
inremissibile non quodcumque peccatum, sed contemta uel
etiam oppugnata ipsa remissio peccatorum. atque ita dicitur
uerbum contra spiritum sanctum, cum ex dispersione
ad congregationem numquam uenitur, quae ad remittenda
peccata accepit spiritum sanctum. ad quam congregationem
etiam si per ministrum reprobum et fictum aliquis accesserit
corde non ficto, in ipso spiritu sancto remissionem
accipit peccatorum. qui spiritus in sancta ecclesia etiam isto
tempore, quo uelut area cum palea trituratur, sic operatur,
ut nullius ueram confessionem \'aspernetur, nullius simulatione
fallatur atque ita reprobos fugiat, ut etiam per eorum ministerium
probos colligat. unum ergo suffugium est, ne sit
inremissibilis blasphemia: cor impaenitens caueatur nec aliter
paenitentia prodesse credatur, nisi ut teneatur ecclesia, ubi
remissio peccatorum datur et societas spiritus in pacis uinculo
custoditur.
T 5 contradicat
(at a m. 2 ita ras.) T 9 numquam uenitur-congregationem] OWl.
P1 10 accipit V 11 post per add. a: malum clericum, sed
tamen catholicum; om. GMPTVv 18 spiritus] in spiritu v
t
14 quo] quod T 15 nullus (i a m. 2) T 16 etiam] eam T
ministeria v 18 iuremisibilis T 19 teneatnr] redeatur v ecolesla]
in ecclesiam v
Dixerit aliquis non cotidie accipiendam eucharistiam. quaesieris
quare? "quoniam" inquit ,, eligendi sunt dies, quibus purius
homo continentiusque uiuit, quo ad tantum sacramentum
dignus accedat. qui enim manducauerit indigne, iudicium
sibi manducat et bibit". alius contra: ,,immo"
inquit "si tanta est plaga peccati atque impetus morbi, ut
medicamenta differenda sint, auctoritate antistitis debet quisque
ab altario remoueri ad agendam paenitentiam et eadem
auctoritate reconciliari. hoc est enim indigne accipere, si eo
tempore accipiat, quo debet agere paenitentiam, non ut arbitrio
suo, cum libet, uel auferat se communioni uel reddat. ceterum
si tanta non sunt, ut excommunicandus quisque homo iudicetur,
non se debere a cotidiana medicina dominici corporis separare".
rectius inter eos fortasse quispiam dirimit litem, qui monet,
ut praecipue in Christi pace permaneant. faciat autem unusquisque
quod secundum fidem suam pie credit esse faciendum.
neuter autem eorum exhorreat corpus et sanguinem domini,
sed saluberrimum sacramentum certatim honorare contendant.
neque enim litigauerunt inter se aut quisquam eorum se alteri
praeposuit Zacchaeus et ille centurio, cum alter eorum gaudens
1 oap. CXXV T CXXXII P CXXXIII v, om. G 2 cottidie
v 3 caena V domini] om. T communem PTv: communionem
MV (uio vn fias. a m. 2 in V) 4 euchristiam v sumunt] sumunt
narietatwn etiam celebrandorum sstcramentorum docet fleri non obesse
v inquisionea T 6 dixit v 7 inquit (qa a m. 2 in
rat.) T 13 altari v eadem] ad eadem v 14 reconchiliari
V 16 communioni] a communione v . 18 deberet v codidiana
(d prius in t corr. m. 1) V cottidiana v 20 praecipuae T
pace Tv: pacem V 22 autem MV: enim PTv 25 zaccheas
TV zacheas v
■/
dignus, ut sub tectum meum intres: ambo saluatorem
honorificantes diuerso et quasi contrario modo, ambo peccatis
miseri, ambo misericordiam consecuti. ualet enim ad hanc
similitudinem quod in primo populo unicuique fidelium manna
secundum propriam uoluntatem in ore sapiebat: sic in uniuscuiusque
ore christiani sacramentum illud, quo subiugatus
est mundus. nam et ille honorando non audet cotidie sumere
et ille honorando non audet ullo die praetermittere. contemtum
solum non uult cibus iste sicut manna fastidium. inde
enim et apostolus indigne dicit acceptum ab eis qui hoc non
discernebant a ceteris cibis ueneratione singulariter debita.
continuo quippe cum dixisset: iudicium sibi manducat
et bibit, addidit, ut diceret: non diiudicans corpus,
quod satis toto ipso loco in epistula ad Corinthios prima, si
diligenter attendatur, apparet.
Sio aliquis peregrinus in eo forte loco, ubi perseueranter in
obseruatione quadragesimae nec quinta sabbati lauant relaxantue ieiunium:
„noriu inquit "hodie ieiunabo". quaeritur causa.
,,quia non fit" inquit "in patria mea". quid aliud iste nisi consuetudinem
suam consuetudini alterius praeponere conatur?
non enim mihi de libro dei hoc recitaturus est aut uniuersae
qua dilatatur ecclesiae plena uoce certabit aut ostendet illum
contra fidem facere, se autem secundum fidem, moresque hinc
optimos aut illum uiolare aut se custodire conuincet. uiolant
sane quietem et pacem suam de superflua quaestione rixando.
mallem tamen in rebus huius modi, ut et ille in huius et
13 I Cor. 11, 29 om. T\' 4 enim F:
etiam PT" 6 uniuscuiusque in PT" unusquisque in P1
8 cotidie — 11indigne dicit accep(tum) add. T2 in ras. cottidie v
10 inde] in die (i alterum a m. 2 in rM.) V 11 non] nunc (n ex
o corr., c in rM. add. m. 2) V 12 cybis v 14 addit v
15 epistola PT" 17 sic TV: si v 18 nec] ne T 18 labant
MV relaxanue V relaiando (do a m. 2 in ras.) M relaxant v
23 certauit V ostendit TV" 25 optimus V 27 in hniaa
PTv: hnius V..
sine etiam, in aliena patria cum peregrinaretur, ubi maior et
frequentior et feruentior est populus dei, uidit uerbi gratia
bis offerri quinta sabbati ultimae quadragesimae, et mane et
ad uesperam, ■ ueniensque in patria sua, ubi in fine diei mos
est offerri, male atque inlicite fieri contendat, quoniam aliter
ipse uiderit, puerilis est iste sensus, canendus in nobis, tolerandus
et corrigendus in nostris.
His enim causis, id est aut propter fidem aut propter mores,
uel emendari oportet quod perperam fiebat uel institui quod
non fiebat. ipsa quippe mutatio consuetudinis, etiam quae
utilitate adiuuat, nouitate perturbat. quapropter quae utilis
non est, perturbatione infructuosa et consequenter noxia est.
Nec ideo putari debet institutum esse multis locis, ut illa
die post refectionem offeratur, quia scriptum est: identidem
et calicem post cenam dicens. ipsam enim potuit
appellare cenam, quod iam corpus acceperant, ut deinde calicem
acciperent. nam quia alibi dicit: conuenientibus
ergo uobis in unum non est dominicam cenam
manducare—hanc ipsam acceptionem eucharistiae dominicam
cenam uocans — illud magis mouere potuit homines, ut iam
refecti die illo uel offerrent uel sumerent eucharistiam, quod
in euangelio dicit: cum autem illi manducarent, accepit
Iesus panem et benedixit, cum etiam superius
PTv: illias V 2 siue] si uero v 4 quadragenmne
T 5 patria sua V: patriam suam Tv 6 offerre v
ialieitae V aliter PVv- alibi aliter T 7 cabendus MlVl
9 inquisitionem OP inquisionem v c i (cuius supra ?) MV: eiusdem
ianuarii GTv ianuarii P 11 emendare v perperę v uel
institui-fiebat] om. MV; ita V spatium vacuum 23 litt. 13 nobitate
T 14 pertnraatidne V 17 (et 1Q) caenam V; sic semper
18 quod] quo v acciperant V 22 magis] magis magisque v
28 die PTv : de V
cum duodecim. et manducantibus illis dixit: quoniam
unus ex uobis tradet me. post enim tradidit
sacramentum; et liquido apparet, quando primo acceperunt
discipuli corpus et sanguinem domini, non eos accepisse
ieiunos.
Numquid tamen propterea calumniandum est uniuersae ecclesiae,
quod a ieiunis semper accipitur? ex hoc enim placuit
spiritui sancto, ut in honore tanti sacramenti in os christiani
prius dominicum corpus intraret quam ceteri cibi; nam ideo
per uniuersum orbem mos iste seruatur. neque enim quia
post cibos dedit dominus, propterea pransi aut cenati fratres
ad illud sacramentum accipiendum conuenire debeant aut,
sicut faciebant quos apostolus arguit et emendat, mensis suis
ista miscere. namque saluator quo uehementius commendaret
mysterii illius altitudinem, ultimum hoc uoluit infigere cordibus
et memoriae discipulorum, a quibus ad passionem digressurus
erat; et ideo non praecepit, quo deinceps ordine sumeretur,
ut apostolis, per quos ecclesias dispositurus erat, sacraret
hunc locum. nam si hoc ille monuisset, ut post cibos alios
semper acciperetur, credo, quod eum morem nemo uariasset.
cum uero ait apostolus de hoc sacramento loquens: propter
quod, fratres, cum co.nuenitis ad manducandum,
inuicem exspectate; si quis esurit, domi manducet,
ut non ad iudicium conueniatis, statim subtexuit:
cetera autem, cum uenero, ordinabo. unde intellegi
datur — quia multum erat, ut in epistula totum illis agendi
V: eis PTv 4 loquido Tl primom v 9 honorem
PT in os PTo: nos P1 V 10 prius P\'T: pm. PlVv
11 qtrfa] quia id T 12 post cibos Tv: cifaps post PV pranai]
prasi V prandi P1 caenati P1 V 13 deheaat PVv: debebant
T 14 sicut Pv. li quod V sicut illi T acieibat V
emendauit T 15 misceri V 17 digressarus Tv: digressas V
18 quo] quod T 19 apostolis (is a m. 2 in ras.) T «cclesiam
T 24 domui T 25 iudicium IT: uicium v 27 epistola
PTv illis Vv: illum T
— ab ipso ordinatum esse, quod nulla morum diuersitate.
uariatur.
Quaeris quae causa sit, cur anniuersarius dies celebrandae
dominicae passionis non ad eundem redeat anni diem sicut
dies, qua traditur natus; et deinde subiungis: "si hoc fit propter
sabbatum et lunam, quid sibi uelit in hac re obseruatio sabbati
et lunae?" hic primum oportet noueris diem natalis
domini non in sacramento celebrari, sed tantum in memoriam
reuocari, quod natus sit; ac per hoc nihil opus erat nisi reuolutum
diem anni, quo ipsa res facta est, festa deuotione
signari. sacramentum est autem in aliqua celebratione, cum
rei gestae commemoratio ita fit, ut aliquid etiam significare
intellegatur, quod sancte accipiendum est. eo itaque modo
agimus pascha, ut non solum quod factum est in memoriam
reuocemus, id est quod mortuus Christus et resurrexit, sed
etiam cetera, quae circa eum adtestantur, ad sacramentorum
significationem non omittamus. quia enim, sicut dicit apostolus,
mortuus est propter delicta nostra et resurrexit
propter iustificationem nostram, transitus quidam
de morte ad uitam in illa passione domini et
plV: quem T" orbe V seruat] om. v ecclesiae
d 2 morum T: horum PV 4 cap. CXXVI T CXXXHI P
CXXXIIII GV 5 ue-lit (1 ras.) P 6 celebration (e add. m. 2)
T 7 quadragenaima T pentecoste Pv pentecost T 9 quur
T1 11 flt Vv: ait T 14 celebrare v 15 renooare v
18 aliquod v 21 mortuus PVv; mortuus eat T et TV: om.
Pv 23 non] ovu v omittamus] imitamur v dixit v
24 et] om. v 26 passione M\'PT,,: possessione M\'Y
. pascha dicitur, non graecum, sicut uulgo uideri solet, sed
hebraeum esse dicunt qui linguam utramque nouerunt. neque
enim a passione, quoniam πἀσχειv graece dicitur pati, sed ab
eo quod transitur, ut dixi, a morte ad uitam, hebraeo uerbo
res appellata est: in quo eloquio pascha transitus dicitur, sicut
perhibent qui haec sciunt. quod uoluit et ipse dominus tangere,
cum ait: qui credit in me, transiet de morte ad
uitam. et maxime idem euangelista hoc intellegitur exprimere
uoluisse, cum celebraturo domino pascha cum discipulis,
ubi cenam eis mysticam dedit: cum uidisset, inquit,
Iesus, quia uenit hora, ut transiret de mundo ad
patrem. transitus ergo de hac uita mortali in aliam uitam
immortalem — hoc est enim de morte ad uitam — in passione
et in resurrectione domini commendatur.
Hic transitus a nobis modo agitur per fidem, quae nobis
est in remissionem peccatorum, in spe uitae aeternae diligentibus
deum et proximum; quia fides per dilectionem
operatur, et iustus ex fide uiuit. spes autem, quae
uidetur, non est spes. quod enim uidet quis, quid
sperat? si autem quod non uidemus speramus, per
patientiam exspectamus. secundum hanc fidem et spem
et dilectionem, qua coepimus esse sub gratia, iam commortui
sumus cum Christo et consepulti illi per baptismum — sicut
dicit apostolus: quia et uetus homo noster simul
crucifixus est cum illo - et resurreximus cum illo, quia
2, 4 Rom. 8, 24 sq. 24 cf. Rom. 6, 4 Coloss. 2, 12
25 Rom. 6, 6 PTv: graecae cum MV 3 haebremn V lignam
v 4 pascbin MVv paschin T graecae V 6 pascha] om.
T 8 de V: a Tv 10 celebraturo] celebraretor a v 11 miaticam
T 12 de F: de hoc PTv 14 enim] om. v 15 resurrectione
(om. in) T 17 remissione T spe TV: spem v
23 dilectione V gratiam (m del. m. J) T \' ctlmortoi T
24 illi] om. T 26 crncifizus MTVi conflzns Po est MV: est
cruci PTv
unde est illa exhortatio: quae sursum sunt sapite, non
quae super terram. sed quia sequitur et dicit: mortui
enim estis, et uita uestra abscondita est cum Christo
in deo; cum Christus apparuerit, uita uestra,
tunc et uos apparebitis cum illo. in gloria, satis indicat
quid uelit intellegi, quia nunc transitus noster ad uitam
de morte, qui fit per fidem, in spe peragitur futurae in fine
resurrectionis et gloriae, cum corruptibile hoc — id est caro
ista, in qua gemimus modo — induet incorruptionem et mortale
hoc induerit immortalitatem. nunc enim iam quidem habemus
spiritus primitias, sed adhuc in nobis ipsis ingemescimus
adoptionem exspectantes, redemtionem
corporis nostri.
Restat utique redemtio corporis nostri, quam exspectantes
in nobismet ipsis ingemescimus. unde est illud: spe gaudentes,
in tribulatione patientes. haec igitur innouatio
uitae nostrae est quidam transitus de morte ad uitam:
qui fit primo per fidem, ut in spe gaudeamus et in tribulatione
patientes simus, dum adhuc exterior homo noster
corrumpitur, sed interior renouatur de die in
diem. propter ipsum initium nouae uitae, propter nouum
hominem, quem iubemur induere et exuere ueterem, expurgantes
uetus fermentum, ut simus noua consparsio, quoniam
pascha nostrum immolatus est Christus: propter hanc ergo
17 Bom. 12,12 21 II Cor. 4,16 24 cf. Colose. 3, 9 sq. 25 of.
I Cor. 5, 7 (om. et) v 2 illa V: et illa Tv eiortatio v
suntm] Bor T 6 illo TV: ipso v 7 de morte ad uitam Tv
8 spe (om. in) Tv finem V 9 hoc, id est] T* in ras. 11 nunc
enim] om. v habemns MY: habemus per fidem PTv 12 primitias
spiritus PTv nobis] nobismet PTv ingemeecimus TV:
gemimns 11 15 inter cetera V: om. PTv 17 ingemiscimns v
19 est a: et libri 20 spe (om. in) v 23 initium ipsum v
26 ergo] om. T
huic attributus est. nam ipse dicitur et mensis nouorum.
quia uero in toto tempore saeculi nunc tertium tempus apparuit,
ideo resurrectio domini triduana est. primum enim tempus
est ante legem, secundum sub lege, tertium sub gratia,
ubi iam manifestatio est sacramenti prius occulti in prophetico
aenigmate. hoc ergo et in lunari numero significatur. quia
enim septenarius numerus solet in scripturis ad quandam
significationem mysticus apparere, tertia hebdomade lunae
pascha celebratur, id est qui dies occurrit a quarta decima
in uicesimam primam.
Est illic et aliud sacramentum. quod si tibi obscurum
fuerit, quia in talibus inquisitionibus minus eruditus es, non
contristeris nec ideo me putes esse meliorem, quia haec in
studiis puerilibus didici; qui enim gloriatur, in domino
glorietur.
uera sit, aut non omnino aut difficillime arbitror posse hominem
scire. cum enim quaeritur, unde lumen habeat, alii dicunt
suum habere, sed globum eius dimidium lucere, dimidium
autem obscurum esse; dum autem mouetur in circulo suo,
eandem partem, qua lucet, paulatim ad terras conuerti, ut
uideri a nobis possit, et ideo prius quasi corniculatam apparere.
nam et si facias pilam ex dimidia parte candidam et
dimidiam obscuram, si eam partem, qua obscura est, ante
TV: nam v 7 enigmate TVv in} om. T lunari
Vs\': luminari Tsl 9 significationem V: perfectionem PTv
ebdomade Tv ebdomadae V ebdomadaie (de del. m. 2) P 11 uicensimam
T 14 putes me v meliorem] om. v 17 de expositione
-cetera] om. T 18 oppiniones T 20 habet T 23 qua F:
quae Tv 24 corniculata T apparet T 26 facias PТ2v :
faciat V factas Tl 26 dimidiam] ez dimidia v parte v
ua MT1Vv : quae 1"
candidam partem ad oculos conuertere, si paulatim facias,
primo cornua candoris uidebis, deinde paulatim crescit, donec
tota pars candens apponatur oculis et nihil obscurae alterius
partis uideatur. quod si perseueres adhuc paulatim conuertere.
incipit obscuritas apparere et candor minui, donec iterum ad
cornua redeat et postremo totus ab oculis auertatur ac rursus
obscura. illa pars sola possit uideri. quod fieri dicunt, cum
lumen lunae uidetur crescere usque ad quintam decimam, et
rursus usque ad tricensimam minui et redire ad cornua, donec
penitus nihil in ea lucis appareat. secundum hanc opinionem
luna in allegoria significat ecclesiam, quod ex parte spiritali
lucet ecclesia, ex parte autem carnali obscura est. et aliquando
spiritalis pars in bonis operibus apparet hominibus,
aliquando autem in conscientia latet ac deo tantummodo nota
est, cum solo corpore apparet hominibus, sicut contingit, cum
oramus in corde et quasi nihil agere uidemur, dum non ad
terram, sed sursum cor habere iubemur ad dominum. alii
autem dicunt non habere lunam lumen proprium, sed a sole
inlustrari; sed quando cum illo est, eam partem ad nos habere,
qua non inlustratur, et ideo nihil in ea lucis uideri;
cum autem incipit ab illo recedere, inlustrari ab ea etiam
parte, quam habet ad terram, et necessario incipere a cornibus,
donec fiat quinta decima contra solem — tunc enim sole
occidente oritur, ut quisquis occidentem solem obseruauerit,
cum eum coeperit non uidere, conuersus ad orientem lunam
surgere uideat — atque inde ex alia parte, cum ei coeperit
add. m. 2) T obscurum v
7 postremo totus] post remoto v totus T: tota MV 8 quod]
an. G1v 9 et rureus usque] om. F; spatium uacuum 19 litt.
et ruras-tricensimam] om. MT 10 tricensimam] del. m. 1 m V
minui] miootq. T 12 alligoria TV quod-ecclesia] om. v quod
T: quo-F 14 pars] om. Tx 17 dum nou] om. v 18 iubemar]
om. 11; iubeamur T 20 illa T1 ad] et \'s 23 parte
T: partem Vv, 24 solem occidentem v 25 oritur -solem] om.
d 26 eum] om. v uideri v 27 ei Vv: om. T
donec ad cornua redeat atque omnino inde non appareat,
quia tunc illa pars, quae inlustratur, sursum est ad
caelum, ad terram autem illa, quam radiare sol non potest.
ergo et secundum hanc opinionem luna intellegitur ecclesia,
quod suum lumen non habeat, sed ab unigenito dei filio, qui
multis locis in sanctis scripturis allegorice sol appellatus est,
inlustratur. quem nescientes et cernere non ualentes haeretici
quidam ad istum solem corporeum et uisibilem, quod commune
lumen est carnis hominum atque muscarum, sensus
simplicium conantur auertere et nonnullorum auertunt, qui
quamdiu non possunt interiorem lucem ueritatis mente contueri,
simplici fide catholica contenti esse nolunt, quae una
paruulis salus est et quo uno lacte ad firmitatem solidioris
cibi certo robore peruenitur. quaelibet ergo duarum istarum
opinionum uera sit,
cognitum, quod luna non augeatur ad oculos nostros nisi a
sole recedendo neque minuatur nisi ad solem ex parte alia
propinquando..
Attende nunc quod in Prouerbiis legimus: sapiens sicut
sol permanet, stultus autem sicut luna mutatur.
et quis est sapiens, qui permanet, nisi sol ille iustitiae, de
quo dicitur: ortus est mihi iustitiae sol, et quem sibi
non fuisse ortum in die nouissima plangentes impii dicturi
Tv 8 quae] qua 0
4 terra T illa PTf): illam V 5 et] om. Tx 7 alligorice
V \' 9 uisibiie V 12 lucem PTv: lucis V ueritate T1
ueritatem T* mente—simplici] T* in ras. 14 solidioris (dioris
a m. 2 in ras.) T 15 rubore V quaelibet] quae licet v
16 uera sit] om. v 17 item ad-cetera] om. T 18 cuiuis F:
cuus T quilibet v aduertendi V 19 cogitum (n a m. 2) T
non om. v nisi] om. v 26 plangentes Tv: plane V
non est ortus nobis? nam istum carnis oculis uisibilem
solem oriri facit super malos et bonos deus, qui etiam pluit
super iustos et iniustos. ducantur autem semper ex rebus
uisibilibus ad inuisibilia congruae similitudines. quis ergo est
ille stultus, qui tamquam luna mutatur, nisi Adam, in quo
omnes peccauerunt? anima quippe humana recedens a sole
iustitiae-ab illa scilicet interna contemplatione incommutabilis
ueritatis — omnes uires suas in terrena conuertit et eo magis
magisque obscuratur in interioribus ac superioribus suis; sed
cum redire coeperit ad illam incommutabilem sapientiam,
quanto magis ei propinquat affectu pietatis, tanto magis exterior
homo corrumpitur, sed interior renouatur de die in
diem omnisque lux illa ingenii, quae ad inferiora uergebat,
ad superiora conuertitur et a terrenis quodam modo aufertur,
ut magis magisque huic saeculo moriatur et uita eius.abscondatur
cum Christo in deo. mutatur ergo in deterius ad exteriora
progrediens et in uita sua proiciens intima sua; et
hoc terrae, id est eis qui terrena sapiunt, melius uidetur, cum
laudatur peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit
benedicitur. mutatur autem in melius, cum intentionem
et gloriam suam a terrenis, quae in hoc saeculo apparent,
paulatim auertit et ad superiora atque interiora conuertit;
et hoc terrae, id est eis qui terrena sapiunt, deterius uidetur.
unde illi impii postremam infructuosam agentes paenitentiam
etiam hoc inter multa dicturi sunt: hi sunt quos aliquando
habuimus in risum et in similitudinem improperii.
nos insensati uitam illorum putabamus
Tv 4 ducantur V (m. 1 et .8): ducontnr v
dicuntur T semper] om. v 5 quia ergo-tamquam] T2 in ras.
9 terrena] terna v 10 magisque] om. v 12 ei (i a m. a in ras.)
T 14 illa] in illa v 15 a] om. H auferetur V 16 huic]
hoc o absconditur Tl 17 Christo] T* in ras. 19 terrae
TV: terrenis v 20 geret V 21 benedicetor V 23 et]
om, n 24 terrae] om. v 28 putabamus V: aestimabamua PTfJ
inuisibilia et de corporalibus ad spiritalia sacramenta similitudinem
ducens transitum illum de alia uita in aliam uitam,
quod pascha nominatur, a XIIII luna uoluit obseruari, ut non
solum propter tempus tertium — quod supra commemoraui, quia
inde incipit hebdomada tertia — sed etiam propter ipsam conuersionem
ab exterioribus ad interiora de luna similitudo
assumeretur; usque ad uicensimam uero et primam propter
ipsum numerum septenarium, quo uniuersitatis significatio
saepe figuratur, qui etiam ipsi ecclesiae tribuitur propter instar
uniuersitatis.
Ideo Iohannes apostolus in Apocalypsi ad septem scribit ecclesias.
ecclesia uero adhuc in ista mortalitate carnis constituta propter
ipsam mutabilitatem lunae nomine in scripturis significatur.
unde est et illud: parauerunt sagittas suas in pharetra,
ut insagittent in obscura luna rectos corde.
prius enim quam fiat illud quod dicit apostolus: cum Christus
apparuerit, uita uestra, tunc et uos cum illo
apparebitis in gloria, obscura uidetur ecclesia in tempore
peregrinationis suae, inter multas iniquitates gemens; et tunc
sunt timendae insidiae fallacium seductorum, quas nomine
sagittarum intellegi uoluit. unde alio loco propter nuntios
fidelissimos ueritatis, quos ubique parit ecclesia, dicitur luna
testis in caelo fidelis. et cum de regno domini psalmus
caneret: orietur; inquit, in diebus eius iustitia et
abundantia pacis, quoad usque interficiatur luna,
id est abundantia pacis in tantum crescet, donec omnem
71, 7 TV: quoniam iam v 6 ebdomada v ebdoma" (da a m. 3)
V ebdomadas T conaersiooem a: conuersationem TV 8 uicensiam
V nicesimam v 11 uniuersitatis (uni a m. 2 in ras.) T
12 apocalypsin TV scrib«it (e rØl.) T 16 et VP: om. T
16 ut PTfJ: om. V insagittent V: sagittent PTv 17 enim] om.
v 23 lana TV: sicnt luna v 24 domini] T* in raa. 25 in]
om. T 26 (et 27) habnndantia v..
destruetur mors et quidquid nobis restitit ex infirmitate carnis,
unde nobis perfecta pax nondum est, consumitur omnino,
cum corruptibile hoc induet inoorruptionem et mortale hoc
induet immortalitatem. unde et illius ciuitatis muri, quae
Hiericho appellatur — quae in hebraeo eloquio luna interpretari
dicitur — septimo circumacta testamenti arca corruerunt. quid
enim nunc agit annuntiatio regni caelorum, quam circumactio
arcae significauit, nisi ut omnia munimenta mortalis uitae, id
est omnis spes huius saeculi, quae resistit spei futuri saeculi,
in dono septenarii spiritus per liberum arbitrium destruatur?
ob hoc enim circumeunte arca non impulsu uiolento illi muri,
sed sponte ceciderunt. sunt et alia testimonia scripturarum,
quae nobis ingerunt per commemorationem lunae ecclesiae
significationem, quae in ista mortalitate ab illa Hierusalem,
cuius ciues sunt sancti angeli, in haerumnis et laboribus
peregrinatur. non ideo tamen putare debent stulti, qui nolunt
in Melius commutari, adoranda esse ista luminaria, quia
ducitur ex eis aliquando similitudo ad diuina mysteria figuranda.
ex omni enim creatura ducitur. nec ideo in sententiam
damnationis debemus irruere, quae ore apostolico de quibusdam
profertur, qui coluerunt et seruierunt creaturae
potius quam creatori, qui est benedictus in saecula.
sicut enim non adoramus pecora, quamuis dictus sit
et agnus et uitulus, nec feram, quia dictus sit leo de tribu
6, 19 22 Bom. 1, 25 25 cf. Io. 1, 29 Ezech. 48, 19 cf. Apoo.
6,5 2 restitit V: resistit PTv 3 pax TV: pars v consnmetar
PT 4 induetur v incorruptione T 5 immortalitatem (t
altera in ras. a m. 2) T 6 quae F: quod Tv ebreo v
7 areha v 9 arche v 10 resistit PTv : res est MV 11 septi-
DIrii T apiritu MV: spiritus esncti PTv 12 circumeontem
MY archa v arcam MV 13 caeciderunt V 14 ingerunt]
inserunt v 16 sunt] om. T aeramnis Tv 18 quia] qua
T 19 ducitur Tv: dicitut V 20 ez TV: ab v 25 et agnos
TV : xpi agnus v faeram MV quia Tv: qua MV
Sion, quia in ipso figuratur ecclesia: sic nec solem aut lunam,
quamuis ex ea caelesti creatura, sicut ex multa terrestri,
sacramentorum figurae ad informationes mysticas assumuntur.
Non igitur nos de sole et luna, annuis menstruisue temporibus
actionum nostrarum euenta conicimus, ne in uitae
humanae periculosissimis tempestatibus tamquam in scopulos
miserae seruitutis illisi a libero arbitrio naufragemus: sed ad
rem sacrate significandam similitudines habitas religiosissima
deuotione suscepimus sicut de cetera creatura, de uentis, de
mari, de terra, de uolatilibus, de piscibus, de pecoribus, de
arboribus, de hominibus, ad sermonem quidem multipliciter,
ad celebrationem uero sacramentorum iam christiana libertate
parcissime, sicut de aqua, de frumento, de uino, de oleo. in
seruitute autem ueteris populi multa etiam celebrari imperata
sunt, quae nobis tantummodo intellegenda traduntur.
, Aliquantum interest inter obseruationes siderum ad aerias
qualitates accommodatas, sicut agricolae uel nautae obseruant,
ast ad natandas partes mundi cursumque aliquo et alicunde
dirigendum, quod gubernatores nauium faciunt et hi qui per
solitudines harenosas in interiora austri nulla certa semita
T 5 inter cetera] om. PTo
6 aojmia Tv: annus V meBttraisuae T menstrui sui v 8 in]
om. v scopulo T 9 libwe PTv: misero MV 10 sacratoq
V sacratem v 11 suscipimus Tv 12 mare v 13 ad] a
T aermonei I 14 libertate} add. T* m mg. 16 seruitutem
o imperata Tv. impetrata F 18 itw* iater cetera MV: om.
PTv . 19 aliquantQm MV: sed quantum PXfJ intersit PT"
iater] om. v ad aerisa] om. MV; laouna 8 Iått. in V aerees
T* 20 agricułae V .21 adj om. v aUonu v 28 gnuerna.
tores V 18 solitudinis u haronoss (om. in) •
fit nonnullorum siderum aliqua commemoratio: quantum
ergo intersit inter has utilitates et uanitates hominum ad hoc
obseruantium sidera, ut nec aeris qualitates nec regionum
uias nec solos temporum numeros nec spiritalium similitudines,
sed quasi fatalia rerum euenta perquirant, quis non intellegat
P ,
Sed iam deinceps uideamus cur etiam id obseruatur, cum
pascha celebramus, ut sabbatum occurrat. hoc enim proprium
christianae religionis est. nam Iudaei tantummodo mensem
nouorum et lunam obseruant a quarta decima usque ad
uicensimam primam. sed quia illud eorum pascha, quo passus
est dominus, ita occurrit, ut inter mortem eius et resurrectionem
medius esset sabbati dies, addendum patres nostri censuerunt,
ut et nostra festiuitas a ludaeorum festiuitate distingueretur,
et quod non frustra factum esse credendum est ab illo qui
est ante tempora et per quem facta sunt tempora et qui uenit
in plenitudine temporum et qui potestatem habebat ponendi
animam suam et iterum recipiendi eam, et ideo non fatalem,
sed opportunam sacramento, quod commendare instituerat,
horam exspectabat, cum diceret: nondum uenit hora mea,
ut in anniuersaria passionis eius celebratione a posteris seruaretur.
quod enim nunc, ut superius dixi, fide ac spe peregrinamur
atque ut ad id perueniamus dilectione satagimus,
requies est quaedam ab omni labore omnium molestiarum ,
sancta atque perpetua; in eam nobis ex hac uita fit transitus,
quem dominus noster Iesus Christus sua passione praemonstrare
et consecrare dignatus est. inest autem in illa requie
om. PTVfJ aliqoqd v atilii V utile v figurate]
om. n; figuratae T 4 regionum PTv: religionum V 5 soloa
TV : solis nec v 6 perquirant a: perquirunt TVv 8 uideamux
V 10 tamtummodo V 18 plenitudinem MV habet Tv
20 oportunam TVv 22 eius Vv: om. T 23 enim nunc ut] T1
M rØl. peregiuMnur (r a m. 9) T 25 en] om. T 26 eam
V: ea Tv 28 requiae T.
actionis otiosae. sic enim ab huius uitae operibus in fine
requiescitur, ut in alterius uitae actione gaudeatur. sed quia
talis actio in dei laude agitur sine labore membrorum, sine
angore curarum, non ad eam sic transitur per quietem, ut
ipsi labor succedat, id est non sic incipiat esse actio, ut
desinat quies. neque enim reditur ad labores et curas; sed
permanet in actione quod ad quietem pertinet, nec in opere laborare
nec in fluctuatione cogitare. quia ergo per requiem
ad primam uitam reditur, unde anima lapsa est in peccatum,
propterea sabbato requies significatur. illa autem prima uita,
quae a peregrinatione redeuntibus et primam stolam accipientibus
redditur, per unam sabbati — quem diem dominicum
dicimus - figuratur. quaere septem dies, Genesim lege: inuenies
septimum sine uespere, quia requiem sine fine significat
prima ergo uita non fuit sempiterna peccanti, requies autem
ultima sempiterna est; ac per hoc et octauus sempiternam
beatitudinem habebit, quia requies illa, quae sempiterna est,
excipitur ab octauo, non extinguitur; neque enim esset aliter
sempiterna. ita ergo erit octauus, qui primus, ut prima uita,
sed aeterna, reddatur.
Sabbatum tamen commendatum est priori populo in otio
corporaliter celebrandum, ut figura esset sanctificationis in
requiem spiritus sancti. numquam enim legimus in Genesi
sanctificationem per omnes priores dies, sed de solo sabbato
dictum est: sanctificauit deus diem septimum.
om. v otiosa v 3 gaudeat v 4 dei Tv: deo \'
PF 5 angore TV: langaore v 6 labor a: labori TV labores
v succedant b esse incipiat Tv 9 flnctaatione Y: cogitatione
PTv cogitare F: fluctuare PTv 10 anima lapsa] animat
ipsa T labsa F 11 sabbatum b 12 peregrinationibus v
prima T atholam F 14 quaere septem dies] V tn mi.
16 peccanti Tv: peccati F 20 erit ergo v 28 celebrandam a:
celebrando TVe, 24 geneei (i a m. a in ras.) T
Quia ergo caritas dei diffusa est in cordibus
nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis,
ideo sanctificatio in septimo die commemorata est, ubi requies
commendatur. quia uero nec bene operari possumus nisi dono
eius adiuti - sicut apostolus dicit: deus enim est, qui operatur
in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate
— nec requiescere poterimus post omnia bona opera nostra,
quae in hac uita gerimus, nisi eius dono ad aeternitatem
sanctificati atque perfecti. propterea de ipso deo dicitur, quia,
cum fecisset omnia opera bona ualde, septimo die
requieuit ab omnibus operibus suis, quae fecit.
futuram enim requiem significabat, quam post bona opera
daturus erat hominibus. sicut enim, cum bene operamur, ipse
dicitur operari in nobis, cuius munere bene operamur, ita
cum requiescimus, ipse requiescere dicitur, quo donante requiescimus.
Ideoque inter omnia decem illa praecepta solum ibi quod
de sabbato positum est figurate obseruandum praecipitur.
quam figuram nos intellegendam, non etiam per otium corporale
celebrandam suscepimus. cum enim sabbato significetur
spiritalis requies - de qua dictum est in psalmo: uacate et
uidete, quoniam ego sum dominus, et quo uocantur
homines ab ipso domino dicente : uenite ad me omnes, qui
laboratis et onerati estis, et ego uos requiescere
23 Pa. 46, 11 25 Matth. 11, 28 aq. om. PTv 7 aobia TV: nobis v 14 ipse
dicitur-requiesci (in requiescimus) T* m spatio uacuo 16 quod.onante
(d rCII.) T 18 item iqter cetera] om. Tv 19 decem M2Tv :
dtm V idem if1 00 sabbata F1 sabbatam MY\' 22 celebrandam
Tr: celebranduV suscipimus 0 28 de qua a: denique
Ubri 26 aoa requieecere faciam F: uos reficiam Tv refioiam aos P_
me, quoniam mitis sum et humilis corde, et inuenietis
requiem animabus uestris - cetera tamen ibi
praecepta proprie, sicut praecepta sunt, sine ulla figurata
significatione abseruamus.
Vnde non inconuenienter intellegimus ad amorem excitandum,
quo ad requiem tendimus, ualere omnia quae figurate in
scripturis dicuntur, quando quidem id solum in decalogo
figurate praecipitur, ubi requies commendatur, quae ubique
amatur, sed in solo deo sancta et sola inuenitur et certa.
Dies tamen dominicus non Iudaeis, sed christianis resurrectione
domini declaratus est et ex illo accepit habere festiuitatem
suam. animae quippe omnium sanctorum ante resurrectionem
corporis sunt quidem in requie, sed in ea non sunt
actione, qua corpora recepta uegetantur. talem quippe actionem
significat dies octauus. qui et primus, quia non aufert illam
requiem, sed glorificat. non enim redit cum corpore difficultas
ei corpore, quia nec corruptio. oportet enim corruptibile
hoc indui incorruptionem et mortale hoc indui.
immortalitatem. quapropter ante domini resurrectionem
quamuis sanctos patres plenos prophetico spiritu octaui sacramentum
nequaquam lateret, quo significaretur resurrectio —
nam et pro octauo psalmus scribitur et octauo die circumcidebantur
infantes et in Ecclesiaste ad duorum testementorum significationem
dicitur: illis septem et illis octo —
post proprie add. T: sicut praecepta proprie; del. m. 1
sine ulla PT2Vv: singula T\' pręfigurata v 6 item inter
eeterft] om. PT., 11 sola V: certe, PTv et oerta V: om.
PTv 13 accepit habere Vi habere coepit PTv 17 quia. TV:
quia iam v 19 corruftio (c add..m. Z) T 20 isoorruptione
Tv 21 immortalitate Tv 28 latere V 24 nam (OWl. et)
T psalnvs cribitur MY octauo die Vv. octaua die T
25 ecclesiasten Fv
sabbatum traditum est, quia erat ante requies mortuorum.
resurrectio autem nullius erat, qui resurgens a mortuis non
moreretur et mors ei ultra non dominaretur; ut, postquam
facta est talis resurrectio in corpore domini - ut praeiret in
capite ecclesiae quod corpus ecclesiae speraret in finem —
iam dies dominicus, id est octauus, qui et primus, inciperet
celebrari. ipsa etiam causa intellegitur, cur obseruandum
pascha — ubi ouem occidere et edere iubentur, Cum manifestissime
passionem domini figurat — non eis ita praeceptum est,
ut attenderent occurrere sabbatum et cum mense nonorum
ad tertiam lunae hebdomadem concurrere; ut eundem quoque
diem dominus sua passione signaret, qui etiam dominicum,
id est octauum, qui et primus est, declaraturus aduenerat.
Attende igitur sacratissimum triduum crucifixi, sepulti,
suscitati. horum trium quod significat crux, in praesenti agimus
uita; quod autem significat sepultura et resurrectio, fide
ac spe gerimus.. nunc enim dicitur homini: tolle crucem
tuam et sequere me. cruciatur autem caro, cum mortificautur
membra nostra super terram, fornicatio, immunditia.,
luxuria, auaritia et cetera huius modi, de quibus dicit: si
enim secundum carnem uixeritis, moriemini; si
autem spiritu facta carnis mortificaueritis, uiuetis.
hinc etiam de ipso dicit: mundus mihi crucifixus
est et ego mundo. et alio loco: scientes, inquit, quia
uetus homo noster simul crucifixus est cruci cum
illo, ut euacuaretur corpus peccati, ut ultra non
25 Rom. 6, 6 V: antea Tv 3 mortais TV:
mortaia iam v 4 ei TV: illi v 6 finem TV: fine v 9 iubttur
v 10 praefigurat Tv 11 cum Vv: eum T 12 tertiae.
ebdomadem TV ebdomadam v 13 dominiu Vt domiaos
potiusPTv 14 declaratus v aduenerat (erat a m. 2 in rat.)
T 21 luxoria T 24 ipso TV: se ipBo v 25 alio (oa It)
T 26 uetus Vv: uerus T crucifixus TV :confixus v
27 eoacnetar Tv
ut euacuetur corpus peccati, quamdiu exterior homo corrumpitur,
ut interior renouetur de die in diem, tempus est crucis.
haec sunt etiam bona opera quidem, tamen adhuc laboriosa,
quorum merces est requies.
Et in scripturis quidem ueteribus ad agendum pascha non
est praeceptum tempus nisi ex mense nouorum luna XIIII
usque ad xxi. ex euangelio tamen, quia manifestum est quo
etiam die dominus crucifixus sit et in sepultura fuerit et
resurrexerit, adiuncta est etiam ipsorum dierum obseruatio
per patrum concilia et orbi uniuerso christiano persuasum eo
modo pascha celebrari oportere. quadragesima sane ieiuniorum
habet auctoritatem et in ueteribus libris et ex ieiunio Mosi et
Heliae, et ex euangelio, quia totidem diebus dominus ieiunauit,
demonstrans euangelium non dissentire a lege et prophetis.
in persona quippe Mosi lex, in persona Heliae prophetae
accipiuntur, inter quos in monte gloriosus apparuit, ut euidentius
emineret quod de illo dicit apostolus: testimonium
habens a lege et prophetis. in qua ergo parte anni
congruentius obseruatio quadragesimae constitueretur nisi confinis
atque contigua dominicae passionis, quia in ea significatur
haec uita laboriosa, cui opus est continentia, ut ab ipsius
mundi amicitia ieiunetur, quae utique fallaciter blandiri et
inlecebrarum fucos circumspargere atque iacere non cessat ?
numero autem quadragenario uitam istam propterea figurari
arbitror, quia denarius, in quo est perfectio beatitudinis nostrae —
19 Bom. 8, 21 T 6 item inter oetera] OWl. Tv 12 concilia T:
concbilia V concilium v 18 sane] om. v 14 et ex Vv- ei T
moysi Pv 16 non] om. v dusentire TV- descendere e
17 moysi v 21 quadragenaime T 23 continentia] hqc continentia
v 24 blandire v 25 iacere PY: iactaM T iectare v
26 quadraginario Y
creatura, quae septenario figuratur, adhaeret creatori, in quo
declaratur unitas trinitatis — per uniuersum mundum temporaliter
annuntiatus est, quia mundus et a quattuor uentis de.
liniatur et a quattuor elementis erigitur et a quattuor annuis
temporum uicibus uariatur. decem autem quater in quadraginta
consummatur; quadragenarius autem partibus suis computatus
addit ipsum denarium, et fiunt quinquaginta, tamquam
merces laboris et continentiae. neque enim frustra ipse dominus
et quadraginta dies post resurrectionem in hac terra et
in hac uita cum discipulis conuersatus est et, posteaquam
ascendit in caelum, decem diebus interpositis promissum misit
spiritum sanctum completo die pentecostes: qui dies quinquagenarius
habet alterum sacramentum, quod septies septeni
XLVIIII fiunt; et cum reditur ad initium, quod est octauus,
qui et primus, dies quinquaginta complentur: qui celebrantur
post domini resurrectionem iam in figura non laboris, sed
quietis et laetitiae. propter hoc ieiunia relaxantur et stantes
oramus, quod est signum resurrectionis. unde etiam diebus
omnibus dominicis ad altare obseruatur et alleluia canitur,
quod significat actionem nostram futuram non esse nisi laudem
dei, sicut scriptum est: beati . qui habitant in domo
tua; in saecula saeculorum laudabunt te.
Sed dies quinquaginta et in scripturis commendantur, non
tantum in euangelio, quia tunc spiritus sanctus aduenit, sed
etiam in ueteribus libris. nam et ipsi, posteaquam pascha
occiso agno celebrauerunt, quinquaginta dies numerantur usque
in diem, quo lex data est in monte Sina famulo dei Mosi
digito dei scripta.
Celebratur uerum pascha et interpositis quinquaginta diebus
MV 5 quattuor] quartas v annuis scripsi:
annus MITtI anni a 7 consummatur TV: consummantur v
13 pentecostea a: pentecofcten TVtI 17 in] om. T figuram V
19 lignum est v 20 ad] om. T 21 fnturam] om. v 28 iyni
v mojsi v
hominibus sua quaerentibus et ideo iugum asperum et
sarcinam grauem portantibus nec inuenientibus requiem animabus
suis; quia caritas non. quaerit quae sua sunt.
ideo animositas haereticorum semper inquieta est; quos magorum
Pharaonis habere conatum declarat apostolus dicens:
sicut enim Iamnes et Mambres restiterunt Mosi,
sic et hi resistunt neritati, homines mente corrupti,
reprobi circa fidem. sed ultra non proficient;
dementia eorum manifesta erit omnibus, sicut
et illorum fuit. quia enim per ipsam corruptionem mentis
inquietissimi fuerunt, in signo tertio defecerunt fatentes sibi
aduersum esse spiritum sanctum, qui erat in Mose. nam
deficientes dixerunt: digitus dei est hic. sicut autem
conciliatus et placatus spiritus sanctus requiem praestat
mitibus et humilibus corde, ita contrarius et aduersus immites
M superbos inquietudine exagitat. quam inquietudinem muscae
illae breuissimae significauerunt, sub quibus magi Pharaonis
defecerunt dicentes: digitus dei est hoc.
Numera itaque a quarta decima primi mensis, quo factum
est pascha, usque ad diem tertium tertii mensis: inuenies
decem et septem primi mensis, xxx secundi, tres tertii; qui
fiunt quinquaginta. lex in arca est sanctificatio in corpore
domini, per cuius resurrectionem nobis requies futura promittitur,
ad quam percipiendam sancto spiritu caritas inspiratur.
TV moysi v 10 daementia V
dementia enim Tv 18 raose T: moyse v moaen V 14 hic
V: hoc Tv 16 immites] immitibus v 17 saperbis v inquietndine]
inquietndinem v 18 significaaernnt TV: signaaerant v
19 hoc Vv: hic T 20 item inter cetera] om. Tv 21 quo v:
quod TV 22 pascha] om. T\' tertium] del. m. U in V
23 tertii tres v 24 archa vest Vv: et T 25 domini TV:
xpi v 26 spiritu sancto v
erat clarificatus. inde prophetia illa cantata est: exsurge,
domine, in requiem tuam, tu et arca sanctificationis
tuae. ubi requies, ibi et sanctificatio. unde
none ut amemus et desideremus, pignus accepimus. uocantur
autem ad requiem alterius uitae — quo ab ista uita transitur,
quod pascha significat — omnes in nomine patris et filii et
spiritus sancti.
Propterea quinquagenarius numerus ter multiplicatus addito
ad eminentiam sacramenti ipso ternario in illis magnis piscibus
inuenitur, quos dominus iam post resurrectionem nonam
uitam demonstrans a dextera parte leuari Imperauit; nec retia
rupta sunt, quia tunc haereticorum inquietudo non erit. tunc
homo quietus et perfectus, purgatus in anima et corpore per
eloquia domini casta, argentum igne examinatum terrae,
purgatum septuplum, accipiet mercedem denarium,
ut sint decem et septem. nam et in hoc numero sicut in
aliis multiplices figuras exhibentibus sacramentum mirabile
reperitur. nec immerito etiam psalmus xvn in libro Regnorum
solus integer legitur, quia regnum illud significat, ubi aduersarium
non habebimus. titulus enim eius est: in die, qua
eruit eum dominus de manu omnium inimicorum
eius et de manu Saul. quis enim figuratur in Dauid nisi
ille qui uenit secundum carnem ex semine Dauid ? qui utique
in corpore suo, quod est ecclesia, adhuc patitur inimicos.
unde illi persecutori, quem uooe mactauit et in suum corpus
traiciens quodam modo manducauit, sonuit de caelo: Saule,
Saule, quid me persequeris ? quando autem eruetur hoc
11,7 19 cf. II Reg. 22, 1-51 24 cf. Rom.1,3 27 Act. 9, 4 T 6 alterine TV: huius v 10 ternario
TV: dllWio v 12 leoara v 14 perfectua et quietus Tv
in anima] T1 m ras. 17 sicnt TV: sicut et v - 19 repperitur
libri; r prma ex m corr. V libro reynorum V: regnoram libris
PTv 26 uoce Vv: nocem T et in suum—manducauit] om.
T1 27 trahitiens T1 de caelo Vv: om. T 28 eruitur v
illa nouissima inimica destruetur mors ? - ad hoc tempus pertinet
numerus ille CLHI piscium. nam et ipse numerus decem
et septies surgens in trigonum CLIII summam complet. ab
uno utique usque ad decem septem surgens medios adde et
inuenies; ad unum scilicet adde duo, fiunt utique tria; adde
tria, fiunt sex; adde quattuor, fiunt decem; adde quinque,
fiunt xv; adde vi, fiunt xxi; adde ita ceteros et ipsum septimum
decimum, fiunt CLIII.
Haec de scripturis firmissime tenentur, id est pascha et
pentecoste. ut XL illi dies ante pascha obseruentur, ecclesiae
consensio : roborauit; sic etiam, ut octo dies neophytorum
distinguantur a ceteris, id est ut octauus primo concinat. ut
autem alleluia per illos solos dies quinquaginta in ecclesia
cantetur, non usque quaque obseruatur; nam et aliis diebus
uarie cantatur alibi atque alibi, ipsis tamen diebus ubique.
ut autem stantes et in illis diebus et in omnibus dominicis
oremus, utrum ubique seruetur ignoro; tamen quid in eo
sequatur ecclesia dixi, ut potui, et arbitror esse manifestum.
Qui de paginis euangelicis sortes legunt, etsi optandum est,
ut hoc potius faciant quam ad daemonia consulenda concurrant,
tamen et ista mihi displicet consuetudo, ad negotia
saecularia et ad uitae huius uanitatem propter aliam uitam
loquentia oracula diuina uelle conuertere.
TV: illa v 8 et ipse TV: ipse v 4 summam
Vv: sammae T 5 septem V: et septem PTv medios a:
medias TV monas v 11 pentecoste a: pentecoeten IT" dies
illi T 12 neophitorum TV" 13 primo T: primus V primam v
16 ubique Vv: utique T 17 ut] ont. v 20 eap. CXXVII T
CXXXIHI P CXXXV c; num. om. 0 21 item MV :om. OT" qui
de MVv: qui T 22 paginis] pagania V1; corr. tn. 2 24 hoe]
haec 0 consullenda T 27 diuina TV: diuina illi v
Dicendum est cur tanta celebritate hodierna potissimum
nocte uigilemus. quod die tertio resurrexerit a mortuis dominus
Christus, nullus ambigit christianus. hac autem nocte hoc
factum esse sanctum euangelium contestatur. totum enim diem
a praecedente nocte computari non dubium est, non secundum
dierum ordinem, qui commemorantur in Genesi — quamquam
et illic tenebrae praecesserunt; nam tenebrae erant
super abyssum, cum dixit deus: fiat lux, et facta est
lux — sed quia illae tenebrae nondum erant nox; nondum enim
praecesserat dies. diuisit quippe dies inter lucem et tenebras,
et prius lucem uocauit diem, deinde tenebras noctem; et facta
luce usque alterum mane commemoratus est dies unus. manifestum
est illos dies a luce coepisse et transacta luce usque
ad mane singulos terminatos. sed posteaquam creatus homo
a luce iustitiae ad peccati tenebras declinauit, a quibus eum
Christi gratia liberat, factum est, ut nunc dies a noctibus
computemus, quia non a luce ad tenebras, sed a tenebris ad
lucem uenire conamur et domino adiuuante fieri speramus.
sic et apostolus dixit: nox praecessit, dies autem
appropinquauit; abiciamus itaque opera tenebrarum
et induamus nos arma lucis. dies igitur dominicae
1 cap. CXXVIII T CXXXV P CXXXVI v, num. om. G 3 coeperit
MV a MTV: in v 4 compatentor (a ix n carr. m. 2) V
5 car (qnnr P) tanta PTv: curante V qaorante M 6 resnrrezit
Tv 8 sanctam MV, secundum Tv diem TV: om. v
9 computari P2Tv: compntare P1 comparari V 10 commerantnr (mo
a m. 2) T 11 illic Tv: illi V 18 illae TV: illa et v
nondum erant nox] om. v 16 usque V: usque ad Tv 19 eum
(e ac c eorr. m. S) T 28 sic TV: sicut v dicit Tv
II appropinquabit v
passionis, quo crucifixus est, iam transactam noctem propriam
sequebatur: ideoque clausus et terminatus est usque ad parasceuen,
quam Iudaei etiam cenam puram uocant, ab eius noctis
exordio incipiente sabbati obseruatione. deinde sabbati dies
a sua nocte incipiens finitus est uespere incipientis noctis,
quae pertinet ad initium dominici diei, quoniam eum dominus
suae resurrectionis gloria consecrauit. illius itaque noctis ad
initium diei dominici pertinentis nunc ista sollemnitate memoriam
celebramus. illam noctem agimus uigilando, qua
dominus resurrexit, et illam uitam, de qua paulo ante dicebamus,
meditamur, ubi nec mors ulla nec somnus est, quam
in sua carne nobis inchoauit, quam sic excitauit a mortuis,
ut iam non moriatur nec mors ei ultra dominetur. nam quoniam
uenientes ad sepulchrum eius, a quibus diligentibus
quaerebatur, diluculo corpus non inuenerunt responsumque
acceperunt ab angelis, quod iam resurrexerat, manifestum est
quod ea nocte resurrexerit, cuius extremitas illud diluculum
fuit. deinde cui resurgenti paulo diutius uigilando concinimus,
praestabit, ut cum illo sine fine uiuendo regnemus. sed etsi
forte his horis, quibus nos ducimus istam uigiliam, illius adhuc
corpus in sepulchro erat nondumque resurrexerat, nec sic
uigilando sumus incongrui, quia ille dermiuit, ut uigilemus,
qui est mortuus, ut uiueremus.
2 ideque (o a m. 2) T parasceaen a: paraaceue TVv 3 cm* \'
nam Y 4 iDCipiente. (■ ras.) T incipientw V obseruatione
TVv: obseruationem a 6 dominicę v 7 suae TV: sua v
8 dominicę diei v memoriam,,: memoria TV 12 iochoaait
TV: innotuit uit v 13 ultra Vv- ultra non T nam TV:
namque v quoniam] om. v 16 acoiperunt F 17 resurrexerit
F: resnrreant Tv 80 noe Tv- non MV 21 sic Yv:
81 T
Sicut enim fuit Iona in uentre ceti tribus diebus
et tribus noctibus, sic erit et filius hominis in
corda terrae tribus diebus et tribus noctibus. sextae.
feriae diei partem, qua sepultus est, cum praeterita nocte pro
nocte et die accipies, hoc est pro toto die, sabbati noctem et
diem et noctem dominicam cum eodem die inlucescente: ac per
hoc accipiendo partem pro toto habes triduum et tres noctes.
quod enim dicuntur decem menses praegnantis, nouem sunt
pleni; sed initium decimi pro toto accipitur. et quod se
dominus ostendit in monte, post sex dies factum dicit unus
euangelista, alter uero post octo dies dicit, partem posteriorem
primi diei, in quo futurum hoc dominus promisit, et partem
priorem nouissimi diei, in quo completum est quod promisit,
pro totis atque integris diebus annumerans: ut intellegas eum
qui dixit: post sex dies solos medios commemorasse, qui toti
atque integri completi sunt. in Genesi enim a lumine incipit
dies et finit ad tenebras ad significandum lap sum hominis;
mune autem a tenebris ad lucem, sicut dictum est de tenebris
lucem clarescere, quia a peccatis homo liberatus peruenit ad
lucem iustitiae.
30 ef. Gen. 1, 5sqq. 22 cf. II Cor. 4, 6 cap. CXXVIIII T CXXXVI P CXXXYII v; fttm. om. O
2 primo] primo titulo VII T 5 ionas (s det. T) PT coeti
MTVv 6 filius (om. et) Tv 8 pro nocte] om. T 9 sabbato
nocte et die TV 18 tota V 14 montem V 19 commerasse
v qai V: qui uere Tv 21 ad tenebras TV: in t. v labrom
V 23 clarescere F: splendescere PTv appeccatis v
24 ita T seqmtur csp. CXXX de pronidentia dei (cf. cap. 358), cum quo
cohaerd cap. 137
\'Hinc maxime credendum est quod pietas praedicat, manifestum
futurum esse iudicium, quia nunc uidemus humanas
felicitates et clades indiscrete bonis et malis uelut sine ullo
iudicio esse communes, cum dei iustitia, cuius sic eminet in
rebus exiguis prouidentia, nullo modo relinquat sine ullo
iudicio passim fluitare maiora. quid autem maius est non
solum in ista humana uerum etiam in angelica creatura, quam
ut mali iusta miseria puniantur, boni uero beatitudine perfruantur?
quod ergo nunc malo homini quasi bene est, occulta
poena est felicitas falsa. quod autem homini bono male est , non
praemium pietati negatur, sed ad maiora praemia patientia
pietatis augetur. item quod aliquando et in hac uita malo
homini male est, aut emendatio est ant afflictio peccatorum.
quando autem bono homini bene est, non est illius supernae
patriae certissimum gaudium, sed huius periculosae peregrinationis
qualecumque solacium. haec atque huius modi si
cogitaret infidelis impietas, in gubernandis et ordinandis rebus
humanis diuinam prouidentiam non negaret nec in suis tenebrosis
et mortiferis uiribus contra lumen et uitam sapientiae
perduraret. illud ergo attendat homo infidelis, quod dicere
non potest ab hominibus institutum, ne deum neget rebus
humanis ordinem dare, qui docuit apiculas cellas fauorum tam
mirabiliter ordinare: ipsi quippe homini quis dedit inordinatis
cap. CXXXYIl P CXXXVni (hJ: deest in MY libro GPv:
I
sermon. T 5 cltedes T 6 commones P 10 misera (i a
m. 2) P bona 01 nero] uera P 12 filicitM P falsa P2:
falsa est 0\' (in ras.) v homine P* 13 pietati T: pietatis
GPo ad T: om. GPv patientia. (e ras.) P 14 augetur
T: augeatur G1P angeantnr G2v 15 homine P1 aut afflictio
eet P 16 homini (J\'P: homine (JIT 17 peregrinationes P1
18 si] om. T* 20 dinina v 22 dicere. (t ras.) P 23 ne
PT: et ne Gv deum GPv: dum T 24 qui PT: quod Gv
docnit PT: docuerit Gv 25 ipse P* ipso G1v homine G1
animae natura inuenit, quam sibi ipse non fecit? nam quare
ordine non inuento in rebus humanis deum res humanas
gubernare non credit, nisi quia rebus inordinatis ordinatas
praeponere naturaliter nouit? ergone homo iudicat ordinationem
potius quam perturbationem operibus conuenire diuinis et
deus ordinatum iudicium non habet de hominibus uniuersis,
qui ordini sensum creauit in singulis? habet plane, habet;
non dubitet pietas, etsi non comprehendit infirmitas. opera
fabrorum ea nempe laudamus, quae inspicere possumus,
mechanicorum autem stupemus et, nisi aperta atque monstrata
fuerint, eos impossibilia potuisse miramur. cur ergo de indiciis
dei tam temere iudicamus et diuini operis ordinem, ubi
non potuerimus uidere, festinamus negare, laudantes prouidentiam
creatoris in arborum foliis et eam non putantes
esse in rebus humanis, nec potius inuestigabiliter et latenter
ordinem rerum humanarum currere credimus, quem uel immensum
comprehendere uel occultum inspicere non ualemus?
sed rerum diuinitus institutarum ordines manifesti, ex quibus
coniciantur occulti, feriunt etiam oculos impiorum.]
01 dilectare P* 2 quam Gx: quae PT 5 nonit
GlPT: non nouit Gtx iudicet G2v 8 ordini PT: ordine
Gv in PT: om. GP1v 9 opera] om. P1 10 faborum (r
add. IR. 3) P laademus Gl 11 moechanicorum GPv moe«chaniorum
(n ras.) T nisi G\'PТ: au* G* si v 13 temere] timere
P1 15 putantes esse PT: putant esse G1P1v 19 rerum GlPT:
rebus Gia institutarum PT: instituit ut harum G\'v instititutarum
G3 20 imporum P.
29
Nunc quando. non solum in malo sunt boni et in bono
mali, quod uidetur iniustum, uerum etiam plerumque et
malis mala eueniunt et bonis bona proueniunt, magis inscrutabilia
fiunt iudicia dei et inuestigabiles uiae eius. quamuis
ergo nesciamus, quo iudicio deus ista uel faciat uel fieri
sinat, apud quem summa uirtus est et summa sapientia,
summa iustitia, nulla infirmitas, nulla temeritas, nulla iniquitas,
salubriter tamen discimus non magni pendere seu bona
seu mala, quae uidemus bonis malisque esse communia, et
illa bona quaerere, quae bonorum, atque illa mala maxime
fugere, quae propria sunt malorum. cum uero ad illud dei
iudicium uenerimus, cuius tempus iam proprie dies iudicii et
aliquando dies domini nuncupatur, non solum quaecumque
tunc iudicabuntur uerum etiam quaecumque ab initio indicata
et quaecumque usque ad illud tempus adhuc iudicanda
sunt, apparebunt esse iustissima. ubi hoc quoque manifestabitur,
quam iusto iudicio dei fiat, ut nunc tam multa ac paene
omnia iusta iudicia dei lateant sensus mentesque mortalium,
cum tamen in hac re piorum fidem non lateat iustum esse
quod latet.
Nempe Salomon, sapientissimus rex Israhel, qui regnauit
in Hierusalem, librum, qui uocatur Ecclesiastes et a ludaeis
cap. CXXXVIII P CXXXVIIII v; num. om. GT 2 libro
PT: libris QMVv uiceeimo] XX titulo III Tv ecclesiaete* (s
ras.) P ecclesiastes QMTVv 3 salamon v his quae] hilq. T
4 sint communia T sunt communia Pv dispntaret Tv post disputarit
add. V: hic capitulx CCCXII et post illud istud 5 sunt)
om. v 6 nidetnr] uidi v 7 eueniunt) neniunt v bonis] bonas
v 9 quo Vv- quod T 10 nirtus est-sap. lumma] add. T* *
mg. 13 esse bonis malisque Tv 15 dei Vv: om. T 18 ab
initio-quaecumque] om.v 23 fidem Tv : fide V 25 salamon I
est: uanitas uanitantium, dixit ecclesiastes, uanitas
uanitantium, omnia. uanitas. quae abundantia
homini in omni labore suo, quo laborat sub sole?
et cum hac sententia conecteret cetera, commemorans haerumnas
erroresque uitae huius et uanescentes interea temporum
lapsus, ubi nihil solidum, nihil stabile retinetur, in ea rerum
uanitate snb sole illud etiam deplorat quodam modo, quod.
cum sit abundantia sapientiae super insipientiam sicut abundantia
lucis super tenebras, sapientisque oculi sint in
capite ipsius et stultus in tenebris ambulet, unus tamen incursus
incurrat omnibus, utique in hac uita, quae sub sole
agitur, significans uidelicet ea mala, quae bonis et malis uidemus
esse communia. dicit etiam illud quod et boni patiantur
mala, tamquam mali sint, et mali, tamquam boni sint, adipiscantur
bona, ita loquens: est, inquit, uanitas, quae
facta est super terram, quia sunt iusti, super quos
uenit sicut factum impiorum, et sunt impii, super
quos uenit sicut factum iustorum. dixi quoniam
hoc quoque uanitas. in hac uanitate, cui quantum satis
uisum est intimandae totum istum librum uir sapientissimus
deputauit, — non utique ob aliud, nisi ut eam uitam desideremus,
quae uanitatem non habet sub hoc sole, sed ueritatem
sub illo qui fecit hunc solem — in hac ergo uanitate
numquid nisi iusto dei rectoque iudicio similis eidem uanitati
factus uanesceret homo? in diebus tamen uanitatis suae
V literarum v 2 uaiHtantiam GlV: aanitatam
G2PTv; cf. Aug. Retractt. 17,3 8 aanitantiam GITV: uanitatum
GlPv habmndantia v 5 ei TV: om. v conecteret TV:
subnecteret v cetera TV: certe v eramnas v 9 habandantia
v 10 sint TV: sunt v 12 incamt GVv: occurrat
T omnibus TV: in omaibus Qv 13 significat T 19 fao
tam TV: facta v dixi GTv: dixit V 21 intimendae T
24 solem TV: om. v ergo TV: om. v 26 aanesoeret TV:
euanescere v
utrum sit expers uerae pietatis an particeps, non propter
uitae huius uel bona adquirenda uel mala uitanda uanescendo
transeuntia, sed propter futurum iudicium, per quod erant et
bonis bona et malis mala sine fine mansura. denique iste
sapiens hunc librum sic conclusit, ut diceret: deum time et
mandata eius custodi, quia hoc est omnis homo.
quia hoc omne opus deus adducet in iudicium in
omni despectu siue bonum siue malum. quid breuius,
uerius, salubrius dici potuit? deum, inquit, time et mandata
eius custodi, quia hoc est omnis homo. quicumque
enim est, hoc est, custos utique mandatorum dei,
quoniam qui hoc non est, nihil est; non enim ad ueritatis
imaginem reformatur remanens in similitudine uanitatis. quia
omne hoc opus — id est quod ab homine fit in hac uita —
sine bonum siue malum deus adducet in iudicium
in omni despecto, id est in omni etiam, qui contemtibilis
hic uidetur et ideo nec uidetur; quoniam deus et ipsum uidet
nec eum despicit nec cum iudicat praeterit.