Lectis litteris uestris, fratres carissimi, quas ad me de uestra regressione et de ecclesiastica pace ac fraterna redintegratione fecistis, in tantum me laetatum esse confiteor in quantum. fueram et ante laetatus quando confessionis uestrae gloriam conperi et militiae uestrae caelestem ac spiritalem laudem gratulabundus excepi. nam et haec fidei et laudis uestrae alia confessio est unam esse ecclesiam confiteri nec alieni erroris uel potius prauitatis participem fieri, repetere eadem castra unde prodistis, unde ad gerendum proelium et aduersarium subigendum fortissimis uiribus prosilistis. illuc enim erant de acie tropaea referenda unde ad aciem fuerant arma suscepta, ne quos ad gloriam Christus parasset eosdem gloriosos Christi ecclesia non haberet. nunc uero et uos congruentem fidei uestrae tenorem adque indiuiduae caritatis et concordiae legem dominica pace tenuistis et exemplum ceteris dilectionis et pacis uestro itinere fecistis, ut ecclesiae ueritas et euangelii ac Epist. LIIII. — Incipit ad Maximum pr F (oZ. 8 (desideratwr deinde folium), Incipit ad Maximum presbyterum et (presbyterum et om. B) Vrbanum (urbem L) et (om. B) Sidonium et Macarium (Macharium Q, Macarium de regressione eorum ad ecclesiam B) BLQT. — 2 presbyteris B, presbyterum Ql (presb: M) 3 machario QTv 6 pace] disciplina pace B 6 me latatom Tl, me laetum Q, male tatum B 8 caeleste ac spiritale B1 landem] gaudium B 9 excepti L fide M (fidei Q sed in marg. m. 2 huius fidei) uestrae om. B 10 nec] ne B 11 participes L castra u. p. u. a. g. p. et a. subigendum] gratulabundns excepi. nam haec fidem et laudis uestrae ministerium iste subigenda cum B 12 gerendum] regendum LQT 13 prosilitis B, prosiluistis T sed nistis in ras. illuc enim erant] luxerat enim B 14 tropea BLQT perferenda B ad arma T 16 ecclesiam M (ecclesia Q) nunc] nec B 17 dominicam QT 18 pacem Q 19 ecclesiam B euangelii (euangeli L) ac BLTV, euangelia MQl, euangelica Q1, euangelici 11 sacramenta T\' sacramenti unitas quae a nobis tenebatur uestro etiam consensu ac uinculo necteretur nec confessores Christi erroris duces fierent qui uirtutis et honoris auctores laudabiles extitissent.

Viderint quantum uobis ceteri gratulentur uel quantum aput se ipsos singuli glorientur: ego me et gratulari satis uobis et plus ceteris gloriari in hac uestra pacifica regressione et caritate confiteor. simpliciter enim quid in meo corde fuerit debetis audire. dolebam uehementer et grauiter angebar quod eis communicare non possem quos semel diligere coepissem. posteaquam uos de carcere prodeuntes schismaticus et haereticus error excepit, sic res erat quasi uestra gloria in carcere remansisset. illic enim resedisse uestri nominis dignitas uidebatur quando milites Christi non ad ecclesiam de carcere redirent, in quem prius cum ecclesiae laude et gratulatione uenissent.

Nam etsi uidentur in ecclesia esse zizania, non tamen inpediri debet aut fides aut caritas nostra ut quoniam zizania esse in ecclesia cernimus, ipsi de ecclesia recedamus. nobis tantummodo laborandum est ut frumentum esse possimus, ut cum coeperit frumentum dominicis horreis condi, fructum pro opere nostro et labore capiamus. apostolus in epistula sua dicit: in domo autem magna non solum uasa sunt aurea et argentea, sed et lignea et fictilia, et quaedam 20 II Tim. 2, 20. 2 necteretur] nectenoretur Q, nectenerentur T fierent ex fuerint Q (flerent M) 3 uirtuteis T auctore. B s eras. 5 glorientur] gratulentur B / et om. B satis] magis v uos B 6 raritate T 7 quod L meo] me B corde f.] defuerit T debeatis Tl 8 eis] se is MQA, is Q\', se his B, his T 9 possent B semel] antea V deligere Q coepissent B 10 nos] uos enim Y prodentes T scismaticos BQ hereticos BQ error ex errat Q (errat M) 11 excipit T mansisset Q 12 recidisse BQ dignitas etc. exhibet F 15 nam etsi... p. 623,12 lumen amittunt exh. Augustinus Epist. CVIIIc. 10 z A1, Augustinus contra Grtsconium Don. II43 - A1, Augustinus contra Gaudentium Don. II 3 = A3 etsi] si BQT uinidentur T 16 debeat M (debet Q) zizaniam T in ocolesia esse F 17 semper cernimus T ipsi] nos Al recidamus M (recedamus Q) 18 est o<M. B, est fratres carissimi V 19 pro om. B 20 dicat B 22 ligna B quaedam] quidam L quidem honorata, quaedam inhonorata. nos operam demus et quantum possumus laboremus ut uas aureum uel argenteum simus. ceterum fictilia uasa confringere Domino soli concessum est cui et uirga ferrea data est. esse non potest maior domino suo seruus nec quisquam sibi quod soli filio pater tribuit uindicare, ut se putet aut ad aream uentilandam et purgandam palam iam ferre posse aut a frumento uniuersa zizania humano iudicio separare. superba est ista obstinatio et sacrilega praesumptio quam sibi furor prauus adsumit. et dum sibi semper quidam plus quam mitis iustitia deposcit adsumunt, de ecclesia pereunt, et dum se insolenter extollunt, ipso suo tumore caecati ueritatis lumen amittunt. propter quod et nos temperamentum tenentes et libram Domini contemplantes et Dei patris pietatem ac misericordiam cogitantes diu multumque tractatu inter nos habito iusta moderatione agenda librauimus.

Quae omnia penitus potestis inspicere lectis libellis quos hic nuper legeram et ad uos quoque legendos pro communi dilectione transmiseram, ubi lapsis nec censura deest quae increpet nec medicina quae sanet. sed et catholicae ecclesiae unitatem quantum potuit expressit nostra mediocritas: quem libellum magis ac magis nunc uobis placere confido, quando eum iam sic legitis ut et probetis et ametis, siquidem quod nos uerbis 1 uero inhonorata A\'QTh opera B deuras] fratres carissimi add. v 2 et] ut B uasa aurea uel argentea Vv uel et A* 3 simus] esse possimus V dum M (dno Q) \' 4 est cui] cui B 6 nec] ne A2 uindicarit AlA\' 6 ut se] potest ut v putat B 7 iam om. v, uentitabrum iam F, et uontilabrum iam Al (palam ferre iam posse A2A3) ferre se BLMT, ferre Qv, ferre se putet F 8 separare A1 A2A3FV, segregare BLQT est om. B praesumtio et sacrilega destinatio A1 9 aesumit] insipienter assumit V et] ut B dum A1A2A3BFLV, dum dominium QTv quidam plus] quid amplius B, amplius aliquid A1 11 insolentes L ipsoe uotum ore L 18 liberam L contemplantis QT 14 hac misericordiam dnTQ 15 habita L agendi B, quae sunt agenda Vv librabimus F 16 omni Tx (exp. m. 2) paenitus LQT, om. B hic om. B, his F 18 transmiseramus T censura] diuina add. V . 19 catholica Q (catholice M) 20 quam F 21 ac magi. ovt. B 22 conseripsimus om. F conscripsimus uos factis inpletis, quando ad ecclesiam caritatis ac pacis unitate remeatis. opto uos, fratres carissimi, semper bene ualere.

Accepi primas litteras tuas, frater carissime, concordiam collegii sacerdotalis firmiter optinentes et catholicae ecclesiae cohaerentes, quibus significasti cum Nouatiano te non communicare, sed sequi consilium nostrum et cum Cornelio coepiscopo earundem litterarum ad Cornelium collegam nostrum transmitterem, ut deposita omni sollicitudine iam sciret te secum hoc est cum catholica ecclesia communicare.

Sed enim superuenerunt postmodum aliae litterae tuae per Quintum conpresbyterum missae, in quibus animaduerti animum tuum Nouatiani litteris motum nutare coepisse. nam cum et consilium et consensum tuum firmiter ante fixisses, desiderasti in his litteris ut rescriberem tibi quam haeresim Nouatianus introduxisset uel Cornelius qua ratione Trofimo et turificatis communicet. quod quidem si pro sollicitudine fidei anxie K curas et rei dubiae ueritatem sollicitus exploras, reprehendenda non est in timore diuino aestuantis animi sollicitudo suspensa. 1 et caritatis T sed et s. I. 2 unitatem BQT remeastis QT, remeabunt FL, rememoratio habuit B carissimi] ac desiderantissimi add. Qv semper om. L. — Ad Maximum (presbyterum add. FQT) et (om. B) Yrbanum et (et om. B) Sidonium et Maoarium (Macharium Q, macarium de regressione eorum ad ecclesiam B) explicit BFLQT. — Epist. LV. — Incipit ad Antonianum de Cornelio et Nouatiano BOLB, Incipit ad Antonianum lege feliciter Q. — 6 accepimus CV primas om. Q collegi CL 7 obstinentes C1, optinentis B 9 episcopo Q 10 te tenere M (te om. Q) 12 transmitterer C sed alt. r 8. 1. te L in ras., e R 15 contra presbyterum B 16 nutat C cum ex con C cum et] cum Q 17 firmiter tuum CR 18 heresin L, heresem B 19 uel om. L tropimo L, trophimo v 20 si om. B sollicitius M (sollicitus Q) 22 aestuantis] tanti B

Quoniam tamen uideo post primam sententiam epistulae tuae Nouatiani litteris postmodum te esse commotum, illud, frater carissime, primo in loco pono graues uiros et semel super petram solida stabilitate fundatos non dico aura leui sed nec uento aut turbine commoueri, ne animus dubius et incertus uariis opinionibus uelut quibusdam uentorum incursantium flatibus frequenter agitetur et a proposito suo cum quadam leuitatis reprehensione mutetur. quod ne apud te uel apud quemquam Nouatiani litterae faciant, ut desiderasti, frater, rationem rei tibi breuiter exponam. et quidem primum, quoniam de meo quoque actu motus uideris, mea apud te et persona et causa purganda est, ne me aliquis existimet a proposito meo leuiter recessisse, et cum euangelicum uigorem primo et inter initia defenderim, postmodum uidear animum meum a disciplina et censura priore flexisse, ut his qui libellis conscientiam suam maculauerint uel nefanda sacrificia commiserint laxandam pacem putauerim. quod utrumque non sine librata diu et ponderata ratione a me factum est.

Nam cum acies adhuc inter manus esset et proelium gloriosi certaminis in persecutione ferueret, toto hortatu et pleno inpetu militum uires fuerant excitandae et maxime lapsorum mentes classico quodam nostrae uocis animandae, ut paenitentiae uiam non solum precibus et lamentationibus sequerentur, sed quoniam repetendi certaminis et reparandae salutis dabatur occasio, ad confessionis potius ardorem et martyrii gloriam 2 litteras B illum 01 fr kmi Q 3 pono om. Q 4 petram] robnstfim add. CB 5 aut] et LQ ne] nec C 6 opinionibus] unionibus B 7 et a] a B suo] quoque C cum om. C \' 8 repreheaione L ne] ne uel Qv . alterun apud om. B 9 quemquam] quendam Q desideranti C frater] carissime add. BBv 10 quoniam] quoniam qui B 12 aestimet B\' 13 euangelio C nigorem primum B, primo nigorem C ■ et om. LB 14 ea initia defendere in B sed ea s. 1. m. 3 ad disciplinam et censuram priorem flectisse B 15 prioret Cl 16 maculauerunt L nefandam Cl sacrifitia tx gratia C 17 pntanerint Q liberata 01 19 nam] aliam B 20 tota C1 21 impletu C1 fuerunt C 22 quodam om. Q (exh. M) fortiter animandae v x 23 precibus] et allegationibus add. B 24 sed om. R\'\\ DI. 40 nostris increpiti uocibus prouocarentur. denique cum de quibusdam ad me presbyteri et diaconi scripsissent eos inmoderatos esse et ad communicationem accipiendam festinanter urgere, rescribens eis in epistula mea quae extat et hoc addidi: qui si nimium properant, habent in sua potestate quods postulant tempore ipso sibi plus quam quod postulant largiente. acies adhuc geritur et agon cotidie celebratur. si commissi uere et firmiter paenitet, et fidei calor praeualet, qui differri non potest potest coronari. de eo tamen quod statuendum esset circa causam lapsorum distuli, ut cum quies et tranquillitas data esset et episcopis in unum conuenire indulgentia diuina permitteret, tunc communicato et librato de omnium conlatione consilio statueremus quid fieri oporteret, si quis uero ante consilium nostrum et ante sententiam de omnium consilio statutam lapsis temere communicare uoluisset, ipse a communicatione abstineretur.