Deos non esse, quos colit uulgus, hinc notum est. reges olim
fuerunt, qu ob regalem memoriam coli apud suos postmodum
etiam in morte coeperant. inde illis instituta templa, inde ad
defunctorum uultus per imaginem detinendos expressa simulacra
et immolabant hostias et dies festos dando honore celebrabant.
inde posteris facta sunt sacra, quae primis fuerant adsumpta
solacia. et uideamus, an sit et haec apud singulos ueritas.
Melicertes et Leucothea praecipitantur in maria et fiunt postmodum
maris numina, Castores alternis moriuntur ut uiuant,
Aesculapius ut in deum surgat, fulminatur, Hercules ut
B) QVOD IDOLA. DII NON SINT (SVKT P) CLMPB;
addunt LMPBfJ: quod idola dii non sint et quod unus deus (deus unus Pv)
sit et quod (quod per Christum salus v) credentibus (in credentibus PB)
datam (datus P, data v) sit, quae uerba titulo uulgato DE IDOLORVM VANI-
TATE uel quem nos inseripsimus, adnectere solent editores; titulum quem
restituimus esse genuinum confirmat Hieronymus ep. 84 ad Magnum:
Cyprianus\' quod idola dii non sint\' qua breuitate, qua historiarum omnium\'
Bcientia, quorum uerborum et sensuum splendore perstrinxit 3 fuerint
M aput L, ita fere semper 4 coeperint 01 . 5 uultus] uulgas C 6 et
(ante immol.) LMPB V, nam et Cr, quibus et Pamelius dando] indicendo
uel tanto coni. Vonck lect. lat. p. 72 (Trai. 1745), tanto e 2. codd. recepit
Bowth (Scriptorum eccles. opusc. praecipua quaedam, Oxonii 1858)
honore CLMPV, bonorem B, honores Wower celebrant Ml 7 adsumta
solatia sacra quae primis (corr. m. 2 in primitus) fuerant C 8 uidemus
Ml sit et LP, sit B, stet CMr 9 mericertes C (es corr. 2 m. in a), melicerthes
B et] certe sed et B leucothea] leuata C mariP posteaB
10 nomina CxMl castores PLMBV = F 22, 7, Castor et Pollui Cr
11 escolapius C, ae aescolapius L, aesculaphius B surgant C, resurgat
Gronouius haerculis L hominem ut B
pauit, Laomedonti muros Neptunus instituit nec mercedem operis
infelix instructor accepit. antrum Iouis in Creta uisitur et sepulcrum
eius ostenditur, et ab eo Saturnum fugatum manifestum
est: inde Latium de latebra eius nomen accepit. hic literas inprimere,
hic signare nummos in Italia primus instituit : inde
aerarium Saturni uocitatur. et rusticitatis hic cultor fuit: inde
ferens falcem pingitur. hunc fugatum hospitio Ianus exceperat,
de cuius nomine Ianiculum dictum est et mensis Ianuarius institutus
est. ipse bifrons exprimitur, quod in medio constitutus
annum incipientem pariter et recedentem sectari uideatur. Mauri
uero manifeste reges colunt nec ullo uelamento hoc nomen obtexunt.
Inde per gentes et prouincias singulas uaria deorum religio
mutatur, dum non unus ab omnibus Deus colitur, sed propria
cuique maiorum suorum cultura seruatur. hoc ita esse Alexander
magnus insigni uolumine ad matrem suam scripsit, metu suae
potestatis proditum sibi de diis hominibus a sacerdote secretum,
quod maiorum et regum memoria seruata sit. inde colendi et
P oetaeis F 22, 7, oetae LP, et-neis C, om. MB
concrema.tur C admeti LMP, admoto C, acmeto B pecora C 2 pa-
scit M = F 23, 5 laomedontis C neptunos Ll M1 instituit neptunus
B sui operis C 3 infelix om. B instructor] structor Mv =
F 23, 5 in om. C uisitur L = F 21, 8, uisitor C1, uisitator C1, uidetur
P, dicitur M, mittitur B sepulchrum BO\', sepulchro ut 01
4 ab C (h eras.) Saturno 01 fugatum esse Cv 5 latium ex latius
L m. 2 hic om. B 6 et signare Gronouitts numminos B italiam
OJ LM unde Oxon. 7 uocitatur] uocantur OJ, uocatur C\'v cultor
« primus Orauius 8 ferens falcem LMP, inferens falcem B, falcem ferens C1,
cum falce ferens Cr, falcem ferens senex Pcmdius hinc 01 hospicio
C, om. B exceperant L, excepit M 9 ianuculum C 10 quod] fortasse
quo 11 accipientem Ml et] ac LB rece.dentem C sectari
LMlPB, spectare CМ2v (Ianus uero frontes duas gestat, quasi et auer-
SUB incedat F 22, 5) 12 manifesto C reges suos V 14 relegio M
15 mutatur] putatur coni. Vonck t c. p. 73 non unus] eunus B deus ab
hominibus C 16 cuiquam B malorum L esse om. Baluzius
17 magnus macedo V, quocum facit codicis scriptura apud F 21, 3
ecribsit CLMPB—F, scribit v metu] iiiti B 18 sibi] suae B de diis
C = F 21, 3, deis Ml, diis LPB, de his M*, de piis r, de iis 11 decretum.
Quod B 19 et om. M reg»um C seruatis (sit om.) B indo]
in se B colendi et om. B
non hodieque nascuntur? nisi forte Iuppiter senuit aut partus
in Iunone defecit?
Cur uero deos putas pro Romanis posse, quos uideas nihil pro
suis aduersus eorum arma ualuisse? Romanorum enim uernaculos
deos nouimus. est Romulus perierante Proculo deus factus, et
Picus et Tiberinus et Pilumnus et Consus, quem deum fraudis
uelut consiliorum deum coli Romulus uoluit, postquam in raptum
Sabinarum perfidia prouenit. deam quoque Cloacinam Tatius
inuenit et coluit , Pauorem Hostilius adque Pallorem. mox a
nescio quo Febris dedicata et Acca et Flora meretrices. hi dii Romani.
ceterum Mars Thracius et Iuppiter Creticus et Iuno uel
Argiua uel Samia uel Poena et Diana Taurica et deum mater
Idaea et Aegyptia portenta, non numina: quae utique si quid
V inoleuit PBL2, oleuit Ll, inoleuerit
CMf) autem om. C aut dii C 2 nascantur 01 nisi LPB=F21,11, si
C. nisi si Mv aut] et B = F 3 deficit CL 4 putas] putat esse B
posse quos] qfi sps se C quos saepius uideas Gronouius nihil] nisi r
pro suis CM*B = F25, 7, prorsusLP, pro suositf1 5 ualuisse ex uallus
Lm.2, nolnisse C enim] autem C Romanorum enim....1.11 meretrices
uneis inclusit BigaUius 6 potf ftomulus comma ponitVonck l. c. pelierante
C, peiierante M sed ii ex corr., peierante LP, imperante B
7 liberinus B, tibenus P, uberinus C conssus M, consul BC 8 deum
om. B 9 perfidia om. B peruenit V clocianam P T. Tatius V
adinuenit C, et inuenit F 25, 8 10 et om. B pauore C hostilium
L pallore C Hostilius atque Pallorem om. B a om. C
a nescio corr. in neecio a M m. 2 11 febris ex feris M m. 2 dedncata
C et] est C accia C* post meretrices inserunt Yv, in mar-
gine M add. m. rec.: In tantum (interdum Baluzius) uero deorum uocabula
apud Romanos finguntur, ut sit apud illos et Yiduus deus, qui anima
corpus uiduet, qui (quique Vonck coni.) quasi feralis et funebris intra
muros non habetur, sed foris conlocatur et nihilominus (is uel deus add.
Vonck), quia (em. Pamelius, quam M) eztorris factus, damnatur potius
Somana religione quam colitur (colatur M). Est et (et om. M) Scansus ab
ascensibus dictus (dictus om. Gronoitius) et Forculus a foribus et a liminibus
Limentinns et Cardea a cardinibus et ab orbitatibus Orbona (suborbana
M); cf. Terlull. ad nationes II c. 15; hoc additamentum uncis inclusit
Bigaltitu, sustulit Baluzius hii CLMB romanis LP, romana C1
12 thraucusikf, trachius C iupiter LM 13 uel (ante Samia) om. B samia]
samara C et] uel B (ante diana) dm. CLMB, deorum P matri C\'
14 idea B, om. C et] de C egyptia i C bed B add. m. 2 nomina
CW; cf. 1l25, 9: Mars Thracius uel Juppiter Creticus uel Juno nunc
sunt apud Romanos et uicti penates, quos Aeneas profugus aduexit:
est et Venus calua, multo hic turpius calua, quam apud
Homerum uulnerata.
Regna autem non merito accidunt, sed sorte uariantur. ceterum
imperium ante tenuerunt Syri et Persae: et Graecos et
Aegyptios regnasse cognouimus. ita uicibus potestatum Romanis
quoque ut et ceteris imperandi tempus obuenit. ceterum si ad
originem redeas, erubescas. populus de sceleratis et nocentibus
congregatur et asylo constituto facit numerum inpunitas criminum:
nunc ut rex ipse principatum habeat ad crimina, fit Romulus
parricida, adque ut matrimonium faciat, rem concordiae
per discordias auspicatur. rapiunt, ferociunt, fallunt ad
copiam ciuitatis augendam: nuptiae sunt illis rupta hospitii foedera
et cum soceris bella crudelia. est et gradus . summus in Romanis
honoribus consulatus. sic consulatum coepisse uidemus
Idaea uel Aegyptia illa non numina, sed portenta fuerunt C plane sunt om. P1, add. P* 2 **uincti M
paenates PM quos ex quo C m. 2 aduexit] atque B 3. est om. V
calua om. C multo h. t. calua om. B. 4 uulnerati B 5 accedunt C
6 Syri LP, Syrii Mx, Tyri B, (sed in margine 2. m. corr.: syri), et assyrii
CM2Vv et persae (perses C) CLMlPB, et Medi et Persae v, et medi et
tyrii et persas (persae M) VMl; cfr. F 25,12: diu regna tenuerunt Assyrii,
Medi, Persae, Graeci etiam et Aegyptii 7 cognoscimus C uicibus]
ciuibus L, ut cibus C potestatum r, potestatem LMPB, potestate C,
potestatum uariantibus Baiuzius 8 et om. C imperandi] inpstandiB
aduenit 0 9 erubescas in C expunctum, si erubescas B, erubescis P
de om. L innocentibus P 10 constitutos LP numerr M inpugnitas
P 11 nunc] tunc Manutius fit] sit M romolus Cy, romulos
Ml 12 parricide 01 faciat LMX PB, faciant CVM2 13 discordias
ex discordie Cm.2 auspicatur LPBM1, auspicantur VM}, suspicantur
C fallunt. Ad P 14 hospitiis LPB federa LM v 15 cum L
8. l. m. 2 soceris OLM = F, sociis PB, sed in margine B1: aliter
Boceris super crudelia posuit M1 ciuilia (cfr. F 25, 2-3: ut ipse Romulus
imperator et rector populum suum facinore praecelleret, parricidium fecit —
mox alienas uirgines-Tapuit, uiolauit, inlusitet cum earum parentibus, id
est cum soceris suis bellum miscuit) et om. V Romanis om. V 16 consolatus
M, conlatus C consolatum L , consolatus M uidemus. Regum B
commendatio dignitatis. non ergo de religionibus sanctis nec
de auspiciis aut auguriis Romana regna creuerunt, sed acceptum
tempus certo fine custodiunt. ceterum et Regulus auspicia seruauit
et captus est, et Mancinus religionem tenuit et sub iugum
missus est: pullos edaces habuit Paulus et apud Cannas tamen
caesus est, Gaius Caesar, ne ante brumam in Africam nauigia
transmitteret, auguriis et auspiciis retinentibus spreuit: eo facilius
et nauigauit et uicit.
Horam autem omnium ratio est illa, quae fallit et decipit et
praestigiis caecantibus ueritatem stultum et prodigum uulgus inducit.
spiritus sunt insinceri et uagi, qui posteaquam terrenis
uitiis inmersi sunt et a uigore caelesti terreno contagio recesserunt,
non desinunt perditi perdere et deprauati errorem prauitatis
infundere. hos et poetae daemonas norunt et Socrates
instrui se et regi ad arbitrium daemonii praedicabat, et magis
CB de] dum B 2 commendatio est B 3 aut de B
4 certum 01 5 captos est et uictus recepit ex codice Fuxensi Baluetus
iugo C 6 eat et C pullos edaces] Apollo sedaces et B
Paulus habuit v tamen om. CB 7 ∗∗∗∗cesus C africa P nauigia)
nauta C, nauigio coni. Cauchius 8 retinentibus CLMP, retinendas B,
renitentibus v — F 26, 4 ante eo add. et in M 2. m; cf. F 26, 3: quid
Regulus? nonne auguria seruauit et captus est? Mancinus religionem tenuit
et sub iugum missus est et deditus, pullos edaces habuit et Paulus, aput
Cannas tamen cum maiore populi Romani parte prostratus est. Gaius
Caesar, ne ante brumam in Africam nauigia transmitteret, auguriis et
auspiciis renitentibus, spreuit: eo facilius et nauigauit et uicit 10 horum
ex horam Cm. 2 decepit 01 11 cercantibus C ueritatem om. C
prodigum LPMlB, crudelem C, credulum v et M s. I. m. 2; proditum
coni. Routh, perditum Bigaltius, improuidum Wopkens lect. Tullianae
p. 142; cf. tamen Cypr. de opere et eleemosynis c. 16: cuncta... prodiga
et stulta uoluptatum frustrantium uanitate depereunt inducit] inludit
eoni. Vonck l. c. p. 73 12 spiritus sunt Cv, 8.1. m. 2 M; sunt om. LPB,
poet nagiponit V (cf. F 26, 7: spiritus sunt insinceri..... isti igitur spiritns,
posteaquam etc.) 13 caelestis C 14 perditi om. Gronouius, perditi
iam F 15 poete CM*, poetas Ml, poeta B demonas CMP
16 instrui se et regi] introisse regia B daemonii scripsi, daemoniis LMB,
daemonis CPv; cf. Terlull. Âpolog. adv. g. c. 22, 405: Sciunt daemonas
philosophi Socrate ipso ad daemonii arbitrium ezspectante, F 26, 9: ad
nutum et arbitrium adsidentis sibi daemonis.
Ostanes et formam ueri Dei negat conspici posse et angelos
ueros sedi eius dicit adsistere. in quo et Plato pari ratione
consentit et unum Deum seruans ceteros angelos uel daemonas
dicit. Hermes quoque Trismegistus unum Deum loquitur eumque
inconprehensibilem adque inaestimabilem confitetur.
Hi ergo spiritus sub statuis adque imaginibus consecratis delitescunt,
hi adflatu suo uatum pectora inspirant, extorum fibras
animant, auium uolatus gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt,
falsa ueris semper inuoluunt, nam et falluntur et fallunt,
uitam turbant, somnos inquietant, inrepentes etiam spiritus in
corporibus occulte mentes terrent, membra distorquent, ualitudinem
frangunt, morbos lacessunt, ut ad cultum sui cogant, ut
nidore altarium et rogis pecorum saginati remissis, quae constrinxerant,
curasse uideantur. haec est de illis medella, cultorum
cessat iniuria : nec aliud studium est quam a Deo homines
C pernitiosa CLM ludrica Cl, ludibria M 2 Ostanes
LPB (cf. Plin. H. N. XXXI, 2, 8), hostanes Mv, demosthenes ex hoathenes
Cm. 2, sosthenes r F 26,11 et om. CB ueri B sed i ex corr., uerbi
L 3 ueros] [seruos coni. Bouth; ueros exhibet Augmtin. de bapt. c.
Don. IX p. 185 sedi] sed LB; cf. F 26,11: eorum magorum et eloquio
et negotio primus Hostanos et uerum deum merita maiestate prosequitur
et angelos, id est ministros et nuntios dei sed ueri eius uenerationi
nouit adsistere quo] quod MBr platio C 4 et ceteros C 5 ennes
M trimegistus CP et AugusUnus l. c. eum quem Cl, corr. 2. m. in
eumque 6 inaestimalem M 7 hii CB adque] et CV = F 27,1
consecratis LMPB=F, conseruatis C, consecrati v delitiscunt CLMP
8 hii CB adflatu suo uatum MP, adfiatus uo uatum L, adflatus uocatum C,
adflatus uolatum B eztarum C, eztortum B fibras ex fabrias Cm.2
9 animant nauium C (nt add. m.2) uolatuDlP officiuntP lOfalsa...
falluntur om. B nam et] non ament C et fallunt om. L 11 in delendum
censet Wopkens et Vonck 12 occulte P, occultae LMB, occulta C,
occulto V mentes C\' M\', mentis C*LMXPB, mentem V ualitndines C
13 morbos] morbis Bouth coni. lacescunt C1, lacesgnnt M; facessunt
coni. Vonck; cfr. F 27,2: inrepentes etiam corporibus occulto ut spiritus
tenues morbos fingunt, terrent mentes etc. cogitant C ut om. C, expunxit
M* 14 nidorem LPBM pecudum B; cfr. Fl. c.: nidore altarium
uel hostiis pecudum saginati que C constrincierant B, constrinserant
L 15 uidentur L I illis] ipsis B medela C cultorum LP,
cum ipsorum B, cum illorum Cv; oum ipsorum cessat cultorum M
16 aliud illis Bv, aliut his M
cum sint ipsi poenales, quaerere sibi ad poenam comites,
quos ad crimen suum fecerint errore participes. hi tamen adiurati
per Deum uerum nobis statim cedunt et fatentur et de obsessis
corporibus exire coguntur: uideas illos nostra uoce et oratione
maiestatis occultae flagris caedi, igne torreri, incremento poenae
progagantis extendi, eiulare, gemere, deprecari, unde ueniant
et quando discedant ipsis etiam, qui se colunt, audientibus confiteri,
ut uel exiliant statim uel euanescant gradatim, prout fides
patientis adiuuat aut gratia curantis adspirat. hinc uulgus in
odium nostri nominis cogunt, ut nos odisse incipiant homines
antequam nosse, ne cognitos aut imitari possint aut damnare non
possint.
Vnus igitur omnium dominus Deus: neque enim illa sublimitas
potest habere consortem, cum sola omnem teneat potestatem.
ad diuinum imperium etiam de terris mutuemur exemplum.
quando umquam regni societas aut cum fide coepit aut sine cruore
desiit? sic Thebanorum germanitas rupta, permanens rogis
B; superstitionum sinum coni. Vonck l. c. p. 74
intellectum LM uere CM auertere et v 2 ipse Pl penales C
querent B 3 fecerunt B, fecerit L terrore B, quod recepit Bouth
hii CB 4 nobis om. B = F 27, 7, a nobis ł\' 5 exire coguntur LMP,
eiritmtur B, abiciuntur C, eziguntur F 27, 5 uides B illos ex
illis C m. 2 nostra uoce et] non nostra uoce sed V (nostra uoce ut
operatdone Vonck l. c.) oratione] operatione Vv; cf. F 27, 5: tormentis
nerbormn et orationis incendiis 6 maiestatis om. C occulte CL flagellis
CMB ignS M (~ m. 2) torqueri MBr; cf. Firm. Mat. de errore
prof. rei. c. 13, 6 7 heiulare CLMP, et ululare ac B 8 discedant]
eant V audientientibus L1 9 ut LP, et CBMv; cf. F 27, 7 uel
nt M sed ut eras. eiiliant LP, exsiliunt CMB*v, eDunt B2 euanescunt
CMBv 10 patiens r currentis C hic LP uulgus] uultus B
11 colunt B incipiat B homines om. B homines incipiant P; cf. F27,
8: ut ante nos incipiant homines odisse quam nosee 12 nosse om. B
cogoitiB B possint toUendvm censet Balutsius; sed cf. F dam-
Mn C 13 possunt 01 14 dominus unus est deus V et Gronouius, dominns
est deus n 16 ad] ac B mutuemus ex mutuemur M m. 2
17 cum om. B fidem caepit B 18 desinit ex desinuit B m. 2 sic]
sit B Thebanorum] euanorum B, thebanorum fratrum V permanet L,
et permanens CMv, et permanansB super rogis in M m. 2 regibus
non capit regnum, quos unum uteri cepit hospitium. Pompeius
et Caesar adfines fuerunt nec tamen necessitudinis foedus in
aemula potestate tenuerant. nec tu de homine mireris, cam in
hoc omnis natura consentiat. rex unus est apibus et dux unus in
gregibus et in armentis rector unus. multo magis mundi unus
est rector, qui uniuersa quaecumque sunt uerbo iubet, ratione
dispensat, uirtute consummat.
Hic nec uideri potest, uisu clarior est, nec conprehendi, tactu
purior est, nec aestimari, sensu maior est. et ideo sic eum digne
aestimamus deum, dum inaestimabilem dicimus. quod uero templum
habere possit Deus, cuius templum totus est mundus? et
cum homo latius maneam, intra unam aediculam uim tantae
maiestatis includam? in nostra dedicandus est mente, in nostro
consecrandus est pectore. nec nomen Deo quaeras, Deus nomen
est. illic uocabulis opus est, ubi propriis appellationum insignibus
multitudo dirimenda est. Deo, qui solus est, Dei uocabulum
totum est. ergo unus est et ubique ipse diffusus est. nam et
M discordiis B, discordie Cl romanus C geminos
P a. I. WI. 2, geminus C 2 quos] qui LP unum om. B coepit CLM,
caepit B hospicium CM Fompeios.... l. 10 purior est om. B 3 cesar
ex sesar C m. 2 4 nec hic r, nec hoc Mv tu om. M, tantum ex tum
Cm.2 in om. CLP 5 consentit C et rex C (ef. F18, 7) 6 rector
ex regitor Cm. 2 7 et qui C 8 dispensatur ex dispensator Cm. 2
conramat C 9 nec P s. I. WI. 2 clariorem (est om.) C actu M
10 purior est] priorem C censu (pro sensu) cotti. nescio quis in Marshalli
interpretatione Cypr. anglica sensum maiorem (est OWl.) C
dignae LM, om. C 11 aestimamus deum dum om. L deum om. CB=
F18, 8 estimabilem CLX dicimus] credimus B = F18,8 12 dei
habere possit cuius B mundus] orbis B et om. CB 13 latium B,
laxius coni. Routh maneat CMBv intro C 14 maiestatia] potestatis
C includam LPF, includat CBM\' (ef. F 32,1: et cum homo
latius maneam, intra unam aediculam aim tantae maiestatis includam)
15 est om. B deo LPV = F18, 10, dei MB, domini C
queras CM 16 est illic scripsi, est illi CLMPB, est illi. Illic v (cfr.
F 18, 10: Deus nomen est. illic uocabulis opus est) uocabulum B
proprium B appellationS LP, appellantium B insignibus) ignibus
B 17 deo qui] deus qui P, ne nomen dei quaeras qui B solus est
deus, dei V 18 totum om. B, solum coni. Routh ergo unus est OWl.
CB ipse OLMPBV, totus v nam] iam coni. Vonck, ∗∗∗∗ nam M
(ipse erasum)
sui auctoris et principis admonetur. dici frequenter audimus
ro Deus\' et Deus uidet\' et (Deo commendo\' et \'Deus mihi reddet'
[et quod Deus uult\'] et si Deus dederit: at quae est haec summa
delicti, nolle agnoscere quem ignorare non possis!
Quod uero Christus sit et quomodo per ipsum nobis salus uenerit,
sic est ordo, sic ratio. Iudaeis [primum] erat apud Deum
gratia. sic olim iusti erant, sic maiores eorum religionibus oboediebant.
[inde illis et regni sublimitas floruit et generis magnitudo
prouenit. J sed illi indisciplinati postmodum facti et fiducia
patrum inflati, dum diuina praecepta contemnunt, datam sibi
gratiam perdiderunt. quam fuerit illis profana uita, quae contracta
sit uiolatae religionis offensa, ipsi quoque testantur, qui
etsi uoce tacent, exitu confitentur: dispersi et palabundi uagantur,
soli et caeli sui profugi per hospitia aliena iactantur.
C unum deum conStetur naturaliter B 2 soi] ui LP
principiB est L\'PM (sed est in M erasumm. 2), p rincipalis eat Ll, prineipii
coni. Vonck audinimus LM, sed in M corr. ex audimus (cf. F18,
11: audio uulgwl) uidet] scit B 3 mihi CLMlP, tibi BM"\'"
reddat v 4 et quod deus uult BC, om.LPM\', et deus uult Mm. 2 8.1., et
quod uult deus v, et quod duit deus Vonck coni.; ttncis inclusi
et si] quod B (cfr. F18,11: \' Deum\' dicunt et\' Deus magnus £-st\' et \'Deua
eras est\' et\'si deus dederit\') atquae est haec LP, atque est haec M
atque haec est OBv 5 nolle L s. I. m. 2 adcognoscere L possit B
6 quid Y quomodo] quod homo B ipsum] illum CBV 7 est
ratio 17 primum om. LP, post erat s. I. m. 2 add. in M erat] fuit C
8 sic] hii B maiores etiam B oboedibant LMl, obaudiebant B
9 inde.... 1.10 prouenit om. LPM, sed add. in M m. 2 in margine (cfr.
TertuBiani Apoleg. adv. Gentes cap. 21, 393: unde illis et generis magnitndo
et regni sublimitas floruit) 10 sed et B indisciplinati LPM,
neglegentes disciplinam B, neglegentes disciplinae superbi Cr, negligentes
et indisciplinati et superbi v (efr. Tertull. I. c.: fiducia patrum
inflati, deriuantes a disciplina in profanum modum) facti] tatni B
11 patruum L contempnunt CL 12 fuerit LM, fuerat CP, futura
fuerunt B, uero fuerit v illis C, illis uero LMP, uero illis B quae]
et undeB, quam C 13 uiolate C testantur. Quin Yonck 14 taceant C
eonfitentur, dum dispersi coni. Vonck qui dispersi ot palam omnibus
etsi uoce taceant exitu confitentur uagantur B palabundi CM, sed 2. m.
corr. in C et M: uagabundi (dispersi palabundi Terlull. I. c.) uagabantur
Ll, uagantur \' fortasse a glossa natum Vonck 15 zeli ex sceli
Cvt. 2 aliena hospicia C
Nec non Deus ante praedixerat, fore ut uergente saeculo et
mundi fine iam proximo [ex omni gente et populo et loco] cultores
sibi adlegeret Deus multo fideliores, qui indulgentiam de diuinis
muneribus haurirent [quam acceptam Iudaei contemptis religionibus
perdidissent]. cuius igitur gratiae disciplinaeque arbiter et
magister sermo et filius Dei mittitur, qui per prophetas omnes
[retro] inluminator et deductor humani generis praedicatur. hic
est uirtus Dei, hic ratio, hic sapientia eius et gloria: hic in uirginem
delabitur, carnem Spiritus sanctus induitur, Deus cum
homine miscetur. hic Deus noster, hic Christus est, qui mediator
duorum hominem induit, quem perducat ad patrem. quod
homo est, esse Christus uoluit, ut et homo possit esse quod
Christus est.
B fore] forte B 2 proxime C\', proxumo M\' ex
omni... loco om. LPM1, s. I. add. in M m. 2 3 **elegeret M, adlegere
LP deus aut expungendwn aut in et cos mutandum censet Vonck
multo fideliores LPr, multo fidelior 3 M, fidei fortiores C, meliores obsequii
et fidei fortiores B, multo fideliores et melioris obaequii v, multo
meliores obsequio et fide fortiores recepit Ooldhorn ex codice Fuxensi (cfr.
Tert. I. c.: fore uti sub extimis curriculis saeculi ex omni iam gente et populo
et loco cultores sibi allegeret deus multo fideliores, in quos gratiam
transferret etc.) 4 quam.... perdidissent om. LPM1, sed add. 8. I. m.
rec. in M contemptis] cQceptis M, cumtemptis ex contemptis C m. 2;
fortaввe cum contemptis 5 perdiderunt B cuius (huius M) igitur gratiae
disciplinaeque arbiter LMP = Tertull. l. c., indulgentiae igitur huius
(fructus pro huius B) et gratiae arbiter (auctor pro arbiter B) CBr,
indulgentiae gratiae disciplinaeque arbiter OZOft. et add. tJI. 2 in
M 6 et sermo filius Vonck 7 retro om. LPB inlumrnatur
LM deductor LMPV, . deductor omnipotens B, doctor Cv (cf.
TertuXL l. c.: illuminator atque deductor generis humani) humana
01 praedicatur LPM1, praedicabatur CBM\'\'v (efr. Terlull. Z. c.
21, 399 : ut retro semper praedicabatur) 8 est om. B eius
om. B gloria] gratia V uirgineB 9 delabitur LMPBV = Tertull.,
ds inlabitur 0, illabitur v carne C carnem spiritu sancto
cooperante v (efr. Nourrii obseru. ad. h. L in Ltmperi hist. patr. XI.
p. 116 sqq.) cum semper homine C1, m. 2 corr. tn; semper cum homine
10 deus] dns C hic deus noster om. B est Christus B qui]
hic est qui B 11 hominum induitur C per quem reducat B
quod homo ... 2.12 possit om. B 12 et om. CLP esse possit quod
etM
Sciebant et Iudaei Christum esse uenturum: nam hic illis semper
prophetis monentibus adnuntiabatur. sed significato duplici
eius aduentu, uno qui exercitio et exemplo hominis fungeretur,
altero qui Deum fateretur, non intellegendo primum aduentum,
quod in passione praecessit occultus, unum tantum credunt
qui erit in potestate manifestus. quod autem hoc Iudaeorum
populus intellegere non potuit, delictorum meritum fuit: sic
erant sapientiae et intellegentiae caecitate multati, ut qui uita
indigni essent, haberent uitam ante oculos nec uiderent.
Itaque cum Christns lesus secundum a prophetis ante praedicta
uerbo et uocis imperio daemonia de hominibus excuteret,
paralyticos restringeret, leprosos purgaret, inluminaret caecos,
clodis gressum daret, mortuos rursus animaret, cogeret sibi
elementa famulari, seruire uentos, maria oboedire, inferos cedere,
Iudaei, qui illum crediderant hominem tantum de humilitate carnis
et corporis, existimabant magum de licentia potestatis. hinc
BV et hio B, hoc CM 2 admonentibus v sed] et
LP significatio eius duplici C 3 unum qui.... non intellegendo hoc
loco om. C, ponat post itaque cum Christus l.10 uno B, unum CLMPr
qui om. B exertitio P et Ps. I. m. 2, om. B 4 alterum CLMPBr
qui dnib C, quidem B fatentur B; uno.... fateretur suspecta uidentur
non] inon C intellegentibus aduentum primum B 5 quod LP, qui
CBv, qui. M (d erasum) occultums C 6 in] et B manifestum
C (cfr. TertvU. c. 21, 400: duobus enim aduentibus eius significatis,
primo qui iam expunctus est in humilitate conditionis humanae, secundo
qui concludendo saeculo imminet in sublimitate diuinitatia ezsertae, primum
non intelligendo, secundum quem manifestius praedicatum sperant,
unum ezistimauerunt) 8 et intellegentiae erant sapientiae cecitate C
multati CXM* (cf. Terlull. l. c.), mulcatiB, mutati C\'LMIP ut om. B
uitam B 10 iesus om. CB a om. LP prophetias P praedicata B,
praedictum 01 11 uerbo P, sed o ex corr. et daemonia B de] ab V
excuterentur ex excuterent C m. 2 12 et paralyticos L, paracliticos ex
paraclitos Cm. 2 leprosus P super et inluminaret M m. 2: semiuiuos
animaret (efr. Tertull. I. c.: mortuos denique uerbo redderet uitae)
13 claudis Po gressim 01 14 aelimenta M famulare 01
obaudire B inferos cedere om. B 15 hominum 01 16 erlstimaruntB,
existimanerunt C magum CLP, magnum B, ma.gum M de licentia]
diligentia CB (cf. Tertull.: quem igitur solummodo hominem praesumpserant
de humilitate, sequebatur, utmagum existimaront de potestatc)
hinc B et Manutim, hunc CLMPv
et sapientia reuincebat, accensa ira et indignatione prouocati, ut
postremo detentum Pontio Pilato, qui tunc ex parte Romana
Syriam procurabat, traderent, crucem eius et mortem suffragiis
[uiolentis ac pertinacibus flagitarent.
Hoc facturos et ipse praedixerat et prophetarum omnium testimonium
sic ante praecesserat, oportere illum pati, non ut sentiret
mortem sed ut uinceret, et cum passus esset, ad superos
denuo regredi, ut uim diuinae maiestatis ostenderet. fidem itaque
rerum cursus inpleuit. nam et crucifixus praeuento carnificis
officio spiritum sponte dimisit et die tertio rursus a mortuis
sponte surrexit. apparuit discipulis suis talis ut fuerat, agnoscendum
se uidentibus praebuit simul iunctis et substantiae corporalis
firmitate conspicuus ad dies quadraginta remoratus est, ut de
B et Man., magistoe M primores] primordem C, primoribus
B et Man. hoc est om. B, expungendum censet Vonck doctrine
01 illa B 2 sapientie (7* accensa CLMPBV, accensi v prouo-
Qti v I prouocata LMP, reuocata C, prooocata est VB et Man. ut
postremo LMB, et postremo P, postremo Cv, insecuti sunt et postremo
scripsit Baluzius detentum] deductum B et Man. 4 syria LP traderent
scripsi; tradiderunt M sed erunt ex corr., tradiderunt CLPv, offerrent
B et Man. (Manutius has omnes scripturas cum B consentientes ex
Veronensi deprompsisse videtur) 5 uiolentis ac om. LP ac M s. 1.
m. 2 pertinatibus M flagitarent CLMPBr, lfagitantes Wv (cfr.
Tertull. I. c.: Ad doctrinam uero eius, qua reuincebantur magistri primoresque
ludaeorum, ita exasperabantur, — ut postremo oblatum Pontio
Pilato, Syriam tunc ex parte Romana procuranti, uiolentia sufiragiorum in
crucem dedi sibi extorserint) 6 hoc esse BM, hoc eos v (eos om. etiam Tert.
lc.) facturos] futurum B et om. C prophetare B testimonium om. B,
s. l. m. 2 P 7 sentiret tantum Oxon. 7 mortem ponit post uinceret B
nt M 8. 1. m. 2 esset] fuisset CBV superos denuoj patrem deum B
9 denuo ad M regredi] ascenderet B ut P, sed ex corr., et B diuinam
maiestatem (uim om.) B fidem itaque] idem ita B 10 et] ut BC
•carnificis officio] carnificio LP 11 obortus spiritum B demisit 01
tertia CB a* M 12 resurrexitBC1 talis ut LM, ut P, talis ut anteC,
qualis et B, talis qualis et Baluzius ad agnoscendum M, ut agnoscendum
C, ad cognoscendum L 13 iunctis V, iunctus CLPM, intus B, uinctus
r (cfr. Luc. 24, 33: xai IVQOV συνηϑϱοισμένους et] ut B substantia
LMP 14 conspicuus om. B usque ad B rememoratus M
de eo ex deo M m. 2, denuo Cr, de cetero B
tunc in caelum circumfusa nube sublatus est, ut hominem, quem
dilexit, quem induit, quem a morte protexit, ad patrem uictor
inponeret, iam uenturus e caelo ad poenam diaboli et ad censuram
generis humani ultoris uigore et iudicis potestate: per
orbem uero discipuli magistro et Deo monente diffusi praecepta
in salutem dare, ab errore tenebrarum ad uiam lucis adducere,
caecos et ignaros ad agnitionem ueritatis oculare.
Ac ne esset probatio minus solida et de Christo delicata confessio,
per tormenta, per cruces, per multa poenarum genera
temptantur. dolor, qui ueritatis testis est, admonetur, ut
Christus Dei filius, qui hominibus ad uitam datus creditur, non
tantum praeconio uocis sed et passionis testimonio praedicaretur.
hunc igitur comitamur, hunc sequimur, hunc habemus itineris
ducem, lucis principem, salutis auctorem, caelum pariter et patrem
quaerentibus et credentibus pollicentem. quod est Christus,
erimus [christiani], si Christum fuerimus secuti.
om. B 2 in] ad B circumfusa om. B
3 morte] mortnis C protexit] produxit B, protraxit coni. Vonck 4 iam
poneret et nentorns C ad patrem uictorem poneret, iam iam nentnrns coni.
Vonckp. 76 e] ae P, de C, a M sed 8. 1. m. 2 5 in nltoris nigore coni.
Bouth 6 magistrato M\', non magistro LV et] sed V, et delendum censet
Bouth conlato Tertuil. I. c.: difihsi per orbem ex praecepto magistri dei
paruerunt; id eos (pro et deo) coni. Vonck l. c. 7 in] ad B, dei in C
dare LPVM\'I, daret 0, darent MIBv errorem ClMB et tenebrarum
P niam] uitam LP, ultimum B adducere CLPVM*r, addoeerent
BM\'V 8 et] ad C agnitione (ad om.) LP oculare MPVr,
ocularet BC*, oscularet C\', ocnlarent v, om. L 9 ne esset ex nesset C
WI. 2 minus ex munus Cm. 2 deligata M, delata ex delicta Cm. 2,
declinata coni. Vonck 11 temptantur ex temptator M m. 2, temptat C
dolor C, sed in margine: pro dolor testis om. C ui admouetur ex uiuidmouetnr
C, admonetur B ut oni. B ut christus ut M 12 datus
om. B 13 praeconia ex praeconio C m. 2 praedicaretur] probaretur
BV 14 comitamur] imitamur B hunc sequimur om. V 15 patrem
OØI. B 16 pollicente B christus est B 17 christiani om. LP, 8. I.
w. 2M secuti LMPr, imitati CBv EXPLICIT QVOD IDOLA. DII NON SINT
MP, QVOD IDOLA DH NON SINT EXPLICAT L, DE EO QVOD IDOLA DII NON
SDCT KXP B, EXPLICIT EPISTOLA CAECILI CYPBIANI DE IDOLIS QVOD IDOLA
DII NOli SINT C