In illum sperabunt gentes, cuius signo tuentur. Et alter dixit testem illum esse per orbem, Manifestari eum principem nationibus ipsum. In psalmis canitur: Dominus regnauit a ligno; Exultet terra, iocundentur insulae multae. Sic et patriarchae Iacob benedictio uera Paruit in gentes: Hic erit spes gentium, inquit. Sub caelo non aliud nomen est nisi Christi praelatum In cuius nomine crediderunt gentes ubique. 291 sq. Esai. 11, 10 293 Esai. 55, 4 (Cypr. p. 56, 2 H.) 295 sqq. Pial. 96, 1; 96, 10 sq. (cf. Cypr. p. 98, 7 H.; Tertull. Marc. 3 c. 21; Iuatin. Tryph. c. 73; Roensch. comment. ad hanc locum) 297 sq. Gen. 49, 10 299 sq. Act. 4, 12 287 noater] nr M psilis////set (erasae litterae es) M nouam legem P* 289 in P1υ (cf. u. 300); om. M gentes initio omissum in M m. 1. add. 290 Crederent JP* in nota ad u. 295 (300) per- tinente; Credere M (P* falso: credidere); Credidere υ, Crediderunt P\' omnino MP1R; omnes Ld Credidere; omnino R; credidere omnes. Ld quod MLbR; Quid Ld; om. P1 Esaias? Ld 291 Exurget M; Eisurget P1υ 1f M 292 signo M (cf. Cyprtest. II 22 inscript. : Quod in hoc signo crucis salus sit omnibus, qui in frontibus notentur. De passiuo tuentur cf. Georg. HW s. u. tueo); signa P1 (s. u. I.) υ 213 alter $ (= dixit) M (alter retinui, quamquam Roensch in commentario p. 244 recte monuit insequentem quoque locum eiusdem Esaiae prophetae esse; Commodianus ipse uidetur errasse); alter (cecinii) P1; aliter (uel alibi) cecinit R; ait terrarum Ld - Exultet terra M; Exultent terrae P* (s. u. I.) v; cf. 8.107 p. 799 297 et patriarchae v; et patriarcha M; patriarcha P\' 297 sq. Iacob: cBenedictio uera .. gentes, hic .. gentium-, inquit P1 inquid M 200 celo M praelatum Hilgenfeld Ld; prelator M; praelator Ps (quasi praeferatur aut proferatur\') Lb (omisso est); prae- . statum R 300 crederent P1 > Non ita suademur credere pro tempore clauso, , Sed propter futurum tempus, in aeterno uiuentes. Haec speranda nobis spes est, sempiterno frunisci, Non ista, quae fragilis cito mutat gaudia nostra. Sint licet diuitiae prae oculis laute fruendae, Excluderis illis substituta morte caduca; Aut si persenera[ne]ris, horrescis ipse uiuendo, Aut si ualetudo fuerit mala, quo tibi uita? Tormentum est totum, quo(d) uiuimus isto sub aeuo; Hinc adeo nobis est spes in futuro quaerenda: Hoc Deus hortatur, hoc. lex, hoc passio Christi, Vt resurrecturos nos credamus in nouo saeclo. Sic Dei lex clamat: fieret cum humilis Altus, Cederet infernus, ut Adam leuaretur a morte, Descendit in tumulum Dominus suae plasmae misertus Et sic per occulta inaniuit fortia mortis. Obrepsit Dominus ueteri latroni celatus Et pati se uoluit, quo magis prosterneret ipsum. 311 Hebr. 2, 14 301 clauso scripsi. (cf. u. 411 historia clausa; Horat. carm. II 4, 24 claudere luatrum); quasso MP1; casso v; fortasse scribendum passo, ut u. 62 pando cum P1R posuimus pro quando; cf. Lucret. 6, 359 tempora se neris .. pandunt; adde quod Diez, Etymol. Woerterb.* p. 238, passare a pandere originem ducere putat 303 Hec M speranda MPILd; quaerenda LbR sempiterno frunisci M (P1 falso: franisci) Ld; sempiterna frunisci R; (sempiterno) fruenda P*; idem tamen in excursu (Ps) frunisci ueram lectionem esse putat 304 fragilis P1v, fragili M nostra P3; ni M; uita P1 305 laute M; lautae Ld, nescio an recte 306 caduca M (cf. Horat. carm. II 13, 11; III 4, 44); caduco R; caducus Ld 307 WT si (= Aut si) MR; Vt si P1; Si Ld perseueraueris M; perseueraris RHanssen; persenueris Wilh. Meyer, Abh. p. 292 torpescis R 308 quo MPLd; quid R 308 sq. uita I Tormentum P1 301 quod v; quo M; qua P1 310 nobist Hanssen querenda M 312 resur recturos M III 0 ho∈ M1; nou M2 sclo M 314 Cęderet M 315 Descendit Plv; Discendit M plasme M misertus P1v; miserius M 317 celatos M Ille quidem audax et semper saeuus ut hostis, Dum sperat in hominem saeuire, uictus a Summo est. Per quod prius hominem prostrauerat morti malignus, Ex ipso deuictus; unde nobis uita prouenit. Adam degustato pomo mori iussus obi<u>it; Cuius de peccato morimur sic et omnis itemque. Sed iterum dixit Dominus: De ligno uitali Si sumpserit ille, in aeternum uiuat honestus. Mors in ligne fuit et ligno uita latebat, Quo Deus pependit Dominus, uitae nostrae repertor. Hoc lignum uitae Dominus praedixerat esse, Vt, qui credit ei, sic sit quasi sumat abinde. 323 sq. Bom. 5, 12 325 sq. Gen. 3, 22 330 Ioh. 3, 15 311 seuus M 320 seoire M 320 sq. est. Per quod P1; est, Per quod v 321 morti M (cf. Yerg. Aen. 12, 464 sternere tnorti); morte P1 (s. u. Z.) 323 pomo P\'v; homo M obi(u)it P\'R; obiit P1; abiit M; abiuit Ld (coU. u. 1056 in umbra mortis abibunt) extremo huiw uersus uocabulo in M additum est signum , quo per- tinet imo margine: :, sub quo signo uersum 824 initio omissum m. 1. (?) add. 324 morimur sic et omnis itemque scripsi (ef. Instr. I 35, 4; de item et idem inter se confusis cf. u. 583; de aduerbio cum adiectiuo particula copulatiua coniuncto cf. Verge Aen. 11, 673 praeoipites pariterque ruunt; de et .. que compositis cf. u. 623; ceterum ambigo, an et = auch, que = und zwar sit; cf. u. 154 perit ipse priorque); morimur sic & omnis Idemque M; morimnr; sic uiuuset omnis. I Idem P1; \'Sic eius(!) omnis ib. ̓ (= in cod.) P\'; moritur filius eius omnis. j Idem JR; morimur: sic est iussus omnis; I Idem Lb; morimur . stirpis eius omnes. I Idem Ld; morimur similiter omnes Hanssen 325 Sed iterum $ (= dixit) diIs M; (Idem) sed iterum Dominus P1; (Idem) sed iterum Domini v; (Idem) sed iterum donum Lb; idem in adnotatione haec temptat: sic est iussus omnis (sc. mori); sed idem iterum, si sumpserit ille donum (cf. Rom. 5, 15) de ligno uitali, (iussus est, ut) in aeternum uiuat honestus (i. e. iustificatus; cf. Rom. 5, 21) ante de ligno interpunctio uulgo omittitur 326 ille M Ld; illum P1; inde B (uulgo ante ille uel inde interpungitur) uiuat MP1; uiuet P2v 327 et ligno MP1; et in ligno v 328 uite .. reppertor M 321 predixerat M esse M (cf. u. 335; P* falso: iste); ipse P1v 330 credet ei Wilh. Meyer (cf. u. 669); credet (ipsi) Hanssen; credft et M; credit et P1 (8. u. I.) Ld; creditet Ebert (Abh. d. h. saechs. Gesellsch. d. Wissensch. phil.-hist. Cl. V p. 391); crediderit PSR (cf. u. 664) sic sit MP3R Hanssen Ebert; sitit P1; scit, is Ld Et sumit et gustat suauiter Dei summi praecepta Et discedit, quoniam potior resurgit, a morte. Qui credit in Christo, de ligno uitae degustat, Quo fuit suspensus Dominus, (a) Moyse praedicto. Hunc ipsum Esaias humilem denuntiat esse Et nimis deiectum, fuerit quasi serui figura: Et uidimus illum, nec erat praeclarae figurae, In plaga depositus homo, sciens omnia ferre. Hic dolet pro nobis et peccata nostra reportat, Et pro facinore nostro Deus tradidit illum. Qui, cum uexaretur, tacuit sicut, agnus ad aras. Hic homo iam non erat, sed erat Deus caro pro nobis; Quo palam apparet hoc [erat] Dei nomen oriri, Quod modo praeclarum nomen apud gentes habetur. Hoc Malachiel canit propheta, qui et angelus ipse, . Cum et ludaeorum reprobet sacrificia dicens: 331 Hebr. 6, 5 334 Uenter. 28, 66; cf. u. 518 sq. 335 sqq. Esai. 53, 2 sqq. 344 sqq. MaL 1, 10 sq. 331 suauiter MP1;suauia v 332 resurgit, a morte v; resurgit a morte P1 334 suspensas] \' fortasse appenaus\' R Ld (praefat.) (a) Moyse (Mose Lb) praedicto Lb Ld Hanssen; Moyse predicto M; a Moyse praedictus R; Moyse praedictus P1 337 illam M; eum P1 (s. u. I.) v praeclarae figurae P1 v; praeclare fulgurae M 338 In plaga P1v; impleta M depositas MPsLd; positas P1; sed positas B 339 nobis MB (coniecturâ); nostris P1 (s u. I.) Ld 340 propter facinora nostra B, quod Ld recte auersatur colI. Cypr. test. II, 13 p. 78, 1 H.: Et Deus tradidit illum pro peccatis noetris 341 aras M; aram P1 (s. u. I.) v 342 non del. B sed Deus erat B caro P1 R Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 293 (qf. u. 284) ; cura Mi curans Ld 343 Quo MLd (coniectura); Quod P1 (s. u. L); Quae B apparet hoc erat Dei nomen M (erat ex antecedente uersu perperam huc irrepsisse recte monuit Ld); apparet, hoc erat, Dei nomen P1; (nobis, I Quae palam) apparebat, factus. Dei numen B 344 preclarum M 344 sq. babetur. I Hoc Ld) habetur, I Hoc P1 R 345 Malachia Hanssen p. 62 et del. P3 Angelos M 346 iudeorum M Non erit acceptam mihi sacrificium uestrum, Sed in omni loco offerunt meo nomini gentes, Apud quos eximium nomen meum magnificatur, Qui sine cruore offerant meo nomini munde. Nam fuit is ipse humilis, latens nomine magno, Qui de semet ipso per ora prophetica clamat: Contumax non sum, ait, neque contradico nocenti, Dorsum quoque meum posui ad flagella caedendum Maxillasque meas palmis feriendas iniquis Praebui nec faciem auerti sputis eorum. Stultitia subiit multis!, Deum talia passum, Vt enuntietur crucifixus conditor orbis. Sic illi conplacuit consilium neminis uso — Nec alius poterat - taliter uenire pro nobis. Mortem adinuenit, cum esset inuidus, hostis, Quam ebibit Dominus passus, ex inferno resurgens. Idcirco nec uoluit se manifestare, quid esset, Sed filium dixit se missum fuisse a patre. Sic ipse tradiderat semet ipsum dici prophetis, Vt Deus in terris Altissimi filins esset. 313 sqq. Eaai. 60, 5 sq. (Cypr. p. 78, 3 H.) 351 Bom. 11, 34 311 Sap. 2, 24 382 I Cor. 15, 54; Hos. 13, 14; Esai. 25, 8 366 Lnc. I, 32 348 et 310 nomini P1v (idem Cypr. test. I 16 p. 50,11 H.; TertuJL adu. Iud. 5; Marc. 3, 22); nomine M, sed priore loco altera mansis e in i mutauit 349 quas R, quod refutat Ld coll. u. 686 al. 350 Quae B mundę M 351 his M 352 p hora pphetica M 356 prebui M; deinde una littera erasa spntamentis B 359 sqq. conplacuit (M) consilium .. uso I — Nec .. poterat — taliter uenire pro nobis. I Mortem Wiih. Meyer (qui alias genetiuum esse existimat; pro nobis cum uenire esse coniungendum apparet, si comparaueris u. 286); complacuit: Consilium .. usus (M), I — Nec .. uenire — pro nobis I Mortem v; Sic .. complacuit, consilium .. usus, I Nec .. poterat taliter uenire pro nobis. ( Mortem P* 361 esset] postremas duas litteras in M m. 1. in rasura scripsit post inuidus comma posui; cf. u. 152; 164 364 patrę M 366 post altissimi littera f in M erasa Hoc et ipse fremit, humilis in carne cum esset, Testaturque patrem, ut ora prophetica firmet. Ex Israel legimus hominem resurgere talem; Et homo est, inquit, et quis eum nouit in ipsis ? Hieremias ait. Hic Deus est noster aequalis, Post haec et in terris uisus est conuersatus humanis. Esaias autem: Tu es Deus, et nesciebamus: Et Deus in te est, et praeter te non alter habetur. Et quis in occasum prophetarum lege ueniret? Cantate Domino, nomen est Deus illi, qui uenit! Et psalmus de ipso quartus quadragesimus inquit: Exaltabor ego in gentibus nomine magno. Et alibi legimus: Hodie te genui, fili; Pete, et dabo tibi, et habebis gentes heredes. Certe iam apparet, qui sit Deus et quis in ipso, Et cuius in nomine crederemus gentes ubique: . Dictum est Christo meo, teneo cuius dexteram, illud: Exaudiant gentes, et imperet gentibus ipse. Quid plurimis opus est, cum res tam aperte probatur, 319 cf. 291; NumBr. 24, 17 370 Hierem. 17, 9 (Cypr. p. 74, 17 H.) 371 sq. Bar. 3, 36; 38 373 Esai. 45, 14 sq. 371 sq. Psal. 67, 5 377 sq. Paal. 45, 11 379 sq. Psal. 2, 7 sq. 383 sq. Esai. 45, 1 384 Psal. 21, 29 367 fremit MP1R (in textu); premit R(in comment.) Ld 388 profetica. M 369 lfl M 371 Hyeremias M 374 preter M 375 quis MP1Ld; qui B occansum M (cf. Schuch. Vokal. I p. 112) legi M ueniret? Ld; ueniret: P1; ueniret, B, ut qui (v. 375) ad Domino (u. 376) pertineat; idem in commentario profitetur magis sibi placere uehiret secundum Graecum τ ἐπιβεβηϰότι; sed cf. u. 241 376 ille M 377 quartus quadragesimus Mv, qui numerus quamquam discrepat a uulgari psalmorum diuisione, nihil tamen mutandum; cf. quae disserui in Zeitschrift f wissenschaftl. Theol. XXII p. 380 sqq. inquid M 378 Exaltabar M gentibt M 379 hod M 381 apparet M qui sit M (cf. u. 90); quia sit P1 (s. u. l.) v 382 ubiquQ M 384 imperet Plv; imperent M 385 plurimis MP\' R; pluribus Ld; cf. Ienaer Literaturzeit. ann. 1877 p. 797; Wölfflin., lat. u. rom. Comparat. p. 69 sq.; p. 70; ceterum Ld ipse genuinam lectionem restituit in praefat. Instr. p. VIII Cum is, qui taxatur, populus iam in illo laetatur? Illi autem miseri, qui fabulas uanas adornant • Et magum infamant, canentibus rostra elusissent. Quales eos dicam? antequam dispersi fuissent, Quos nec exulatus fregit nec seruus ipsa. Si magus adfuerat, cur ergo prophetae canebant Venturum e caelo, ut esset spes gentium ipse? Si false de ipsis pronuntiant perdere terram, Quod prouenit de eis, sic erint et falsa de illo. Sed quia sunt semper spreti, quod cruenti fuerunt, Contra suum Dominum rebellant dicere magum. Nec uolunt audire, quae dixerunt uates in illos, Quod non intellegerent in totum fine sub ipsa. Ipse Deus illos descripsit: Pectore clauso Nec uideant oculis nec intellegant corde durato; Incrassauit enim cor populi huius iniqui, 392 Gen. 49, 10 311 cf. 245 sq. 38 sqq. Esai. 6, 9 sq. 381 his M letator M1; probatur M1 388 magam P1v; magnum M 381 dispersi] postremae dttae litterae in MJ sic scriptae V, quod altera manus correxit ut sit fi post faisaent inuenitur in cod. signum , cui respondet imo margine , quo signo praemisso altera manu u. 390. subiungitur 390 nec eisulatus P2v; nec exolatas M (P\' faUo: ezolatos); nec ezsnlatos Pl fregit nec sernitns ipsa Wilh. Meyer; fregit In senectas ipsas M (Pl falso: ipsos); fregit nee ipsa Benectns Zd; fregit, ense (ensis B) necat ipsos P1R; fregit, sed incitat ipsos P3 391 adfuerant M1; n del. M2 propbete M canebant? P1v post canebant M haec praebet a Pitra omissa: Ventur. ecelo ut esset fpes gentium ipsę; cf. w. 744; 8. 107 p. 795 394 erint et falsa scripsi (cf. Instr. II 3, 4; 23, 12; I 27, 18); erit et falsa M; erunt et falsa P\' Wilh. Meyer, Abh. p. 293; erit et falsum v 395 semp spreti M; spreti semper Pl (8. u. I.) v 396 dicere magum P1R; dicere magnum M (P2: \'Magnus in cod.\'); magum dicentes Là; Ps: \'Aliis placuit retinere magnum ». e.: Si prae sua in Deum proteruia illi magni nomen detrectant\' 318 in Mm. 1. s. l.. ipso P1 399 describsit M descripsit: Pectore clauso scripsi; descripsit, pectore clauso P1; descripsit pectore clauso (clnso B), e 400 Nec M; Ne P1 (s. u. l.) v Vt nihil agnoscant, donec meo uerbo sanescant. Praedictus est Deus carnaliter nasci pro nobis, Vt fieret illis merito cruciatio maior: Ecce dabit Deus ipse uobis signum ab alto: Concipiet uirgo et pariet terra caelestem; Emmanuel autem uocetur, iusserat illos; Quod lingua Latina \'Dens nobiscum\' euoluit. Audite, quod ipse nutriretur melle, butyro, Et Samariam caperet, uerbum priusquam loqueretur. Sed haec est historia clausa, de qua docti reuoluunt, Vt paruulus lactans sine pugna praedas iniret; Passio cuius praedicta est taliter ante, Vt Deus passibilis fieret profuso cruore. Esaias ait: Tamquam ouis ductus ad aram, Nec uoce clamauit, patienter omnia gessit. 4Q5 sqq. Esai. 7,14 eq. 408 Matth. 1, 23 410 Eiai. 8,4 415 sq. Esai. 53, 7 403 meo uerbo sauescant P2v, mea uerba senescant MP1; Ps dicit noluisse se coniecturam suam in textum recipere, quod ironice Commodianus dicere potuerit: \'Nae, tantum audient, quum Dei deficientibus annis ipsius uerba senio tabuerint\' 403 predictus M . Dominus r Hanssen Wilh. Meyer, Abh. p. 290 404 cruciatio M; r m. 2. addidit . 405 Dominus Hanssen 406 celestem M 407 illis B s buturo M .410 Et (om. B) Samariam caperet, uerbum Pl (s. u. I.) v (ad quam lectionem probandam B affert Esai. 8, 4 διότιπρὶν ἢ γνω̃ναι τὸ παιδἱονϰαλει̃ν πατἑρα ἢ μητέρα, λήψεται .. τά σϰυ̃λα Σαμαρείας Et uerbum Samaria caperet et M (apparet igitur, quae codicis lectio uidebatur, eam ingeniosam Pitrae esse conieeturam) priusquS M (P* falso: priusque) 410 loqeretur M 411 hec M hystoria M eluea B qa M 412 predas M iniret P1 R Wilh. Meyer, AM. p. 293; inTre M (extremo margine acriptum, ut una littera potuerit glutinatoris opera intercidere); teneret Ld (quia \'dictio praedaa inire latina est nulla neque cum uerbis Graecis (lea. 8, 4) conuenit\'); haberet Hanssen 413 predicta M 416 post gessit P1v exhibenti Tu Deus et Dominus uere meus! cpntra quem ille, quae uerba in M non hoc loco, sed post uersum 567 inueniuntur; cf. S. 107 p. 793 sq. Suffigitur clauis, quod Dauid praedixerat olim; Quem et potauerunt secundum scripturas acetum. Et in uestimentis meis, dixit, sortem[que] miserunt, Quod factum, et legimus in illo omnia gesta. Fuerunt et tenebrae factae tribus horis a sexta Festinauitque dies inducers sidera noctis. Praedictum hoc fuerat fieri per prophetam Amos, Vt tegeret subito sese per sollemnia sancta. O mala progenies, * * subdola fronte!