Cum adhuc Romae demoraremur, noluimus disputando quaerere,
unde sit malum, et eo modo disputauimus, ut, si possemus,
id quod de hac re diuinae auctoritati subditi credebamus
etiam ad intellegentiam nostram, quantum disserendo opitulante
cf. Hor. sat. II, 7, 2 a CDl ac me E in ras. ipso C 2 tibi (ti
ex tu) M, mihi B aliud om. M 3 redderer] reddere Dl, reddere
me E maxime me B\' ubi-debeo om. 0 ubi] sed quo ubi H
\'4 me om. H1 sed om. H compluribus litt. erasis 5 prius D in ras.
sibi prius B reddendll Dl illic] hic B2GM2S1, illi H1 α 6 factus F
attolatur (at pr. s. l. m. 2) C 7 tunc (c in ras.) M, sic H ait
(a in ras.) M 8 locutus sum B loquutus HP1Q2 9 mox 01 s. I.
addedi V, addidi* E . ita] io deo a manticipium, U1 domini
FNS2 (in mg.) 10 ego Ql maxime me Bl me C2 s. I. rettuli
DlMQ, retu.li (1 ras.) C, retuli cet. 11 mihi me] mihi met B1C1D1EFGN
13 hie] h. enim F habundare C1D1EOQR, ambulare Bl 14 VIII]
IX v, om. DQ 15 libro Ml liber C\'P 16 rome D remoraremur
HOa uoluemus C1 . disputandum Ml 17 unde (e ex a) E
-possimus D1NV 18 id] hoc H aucturitati D\\ auctoritate Hl, auctori-
tatis GNSV subditi B credebamus (cr in ras.) M. 19 disserendum
ClDl oppitulante P, itulante ClDl, opilante Hl
et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa
malum non exortum nisi ex libero uoluntatis arbitrio, tres
libri, quos eadem disputatio peperit, appellati sunt de libero
arbitrio. quorum secundum et tertium in Africa iam Hippone
Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, terminaui.
quaestiones, quas uel enodare non poteram uel longam sermocinationem
in praesenti requirebant, ita differrentur, ut ex
utraque parte uel ex omnibus earundem quaestionum partibus,
in quibus non apparebat, quid potius congrueret ueritati, ad
hoc tamen ratiocinatio nostra concluderetur, ut, quodlibet
eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam ostenderetur
deus. propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant
ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si
ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt,
eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem —
Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam
In his Zibris-p. 38, 1 naturam mali] Aug.
de don. perseu. 11, 27 17 Aug. de haeres. c. 46. Confess. V, 5, 8. 7, 12 C2 in ras. ag*ere (a ras.) M possimus DIHNPS1, possumus
a tractata HMPRVv, tracta O 2 consistit C, constit D1,
constet D2 3 libero (li s. l.) C 4 eadem] ad eadem M libero
(ero in ras. m. 2) M 5 tercium Dl affrica BFGSV, affricam R
iam CDlEGNS, etiam R, iam etiam cet. v ippone FGHMNQ2SV,
ipponie E, yppone BOP, inppone D 6 presbiter CDEGHMP 7 di*serta
C, diserta BlFNB incedentes CXP nonnullas 0 8 questionis 01
longuam Q sermonationem Dx 9 ∗∗∗∗∗ in (in pre ras.) C requerebant
ClD ante ita ras. complurium litt. H differentur B1C1D1E1
FHMlQ, differuntur M2BV 10 utraque (utr in ras.) M 11 quod Ml
pocius D, potius (o ex a corr.) E congruerit 01 12 ratiotinatio
DGMR, ratiocinacio Cl, ratio Bl nostra concl. rat. B 13 uerum
Ml in mg. esset] esse G, esse ad 01 uerum e. eorum B laudandos
C1, laudantis Dl crederetur B2 s. l. 14 propter eos M
in ras. disputio Cl suscepta e. illa B 15 ex] et N 16 creaturarum
D2 s. l. 17 suae om. Cl 18 enim sunt s. l. P, enim conati
sunt GM2NS, enim sunt conati B1 eternam E.
sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero
arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris
disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem
incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter
commemorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione
defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et
aliud est quaerere, unde redeatur ad pristinum uel ad maius
perueniatur bonum.
Quapropter noui heretici Pelagiani, qui liberum sic asserunt
uoluntatis arbitrium, ut gratiae dei non relinquant locum,
quandoquidem eam secundum merita nostra dari adserunt,
non se extollant, quasi eorum egerim causam, quia multa in
his libris dixi pro libero arbitrio, quae illius disputationis
causa poscebat. dixi quippe in primo libro male facta iustitia
dei uindicari et addidi: non enim iuste uindicarentur, nisi
fierent uoluntate. item cum ipsam bonam uoluntatem tam
magnum bonum esse monstrarem, ut omnibus corporis et extraneis
bonis merito anteponeretur, dixi: uides igitur iam, ut
arb. I, 1, 1 19 De lib. arb. I, 12, 26 v uero om. R 2 sic om. P praedistinauit
CXDXHM iam in eis in ras. et mg. M2 utar H1 3 etiam (a
ras.) D praeparet ClDxH, praepararet cet. uoluntatis Dl uoluntates
praeparet a nihil (1 tx s) E 4 hanc propositam quaestionem
D2E*OPQa 5 incedit P locus om. F commeratio Hl fierit Cl V
fieret commemoratio v transeunter (t pr. m. 2) C, transeuntu. Ql
6 inde] non i. a operusa C1D1 7 delfensa El unde-quae-
. rere M1 S. l. 8 unde N in mg. pristinurn (tinum in ras.) M
9 perueniator P1 10 qu*apropter (i ras.) D 11 uolontatis D relinquaijt
H 12 ea V adserunt C1D1E1HV, asserunt cet. 13 egerim
(a ras.) E in om. E (mul) ta m his M2 in ras. 15 libro
primo Bv . mala facta H 16 addedi V, addi Cl uindicaremur F2,
uindicarentur (r pr. in ras.) G 17 fierint C1D1, om. 0 uolontatem
V, semper uoluntatem bonam a 18 esse bonum H corporeis
NQh) et (e m. 2) M extraneis CD1EFRS2 (in mg.), - exterius 0,
externis cet. v 19 anteponerem Ha iam- H
existimo, in uoluntate nostra esse constitutum, ut hoc uel fruamur
uel careamus tanto et tam uero bono; quid enim tam in
uoluntate quam ipsa uoluntas sita est? et alio loco: quid ergo
causa est, inquam, cur dubitandum putemus, etiamsi numquam
antea sapientes fuimus, uoluntate nos tamen laudabilem
et beatam uitam, uoluntate turpem et miseram mereri ac degere?
itemque alio loco: ex quo conficitur, inquam, ut quisquis recte
honesteque uult uiuere, si id se uelle prae fugacibus rebus uelit,
adsequatur tantam rem tanta facilitate, ut nihil aliud ei quam
ipsum uelle sit habere, quod uoluit. itemque alibi dixi: hoc enim
aeterna lex illa, ad cuius considerationem redire iam tempus
est, incommutabili stabilitate firmauit, ut in uoluntate meritum
sit, in beatitate autem et miseria praemium atque supplicium.
et alio loco: quid, inquam, quisque sectandum et amplectendum
eligat, in uoluntate esse positum constitit. et in secundo libro:
homo enim ipse, inquam, in quantum homo est, aliquod bonum
est, quia recte uiuere, cum uult, potest. et alio loco dixi: recte
lib. arb. I, 14, 30 14 Id. I, 16, 34 15 Id. II, 1, 2 17 Id.
II, 18, 47 B uoluntate in nra 0 nostra esse (a es in ras.
m. 2) H constitutft Dl uel B2 a. l. perfruamur B 2 tantam Dl
m
et tam] etiam N, et 0 uero] *iro (a ras., m m. 2) C, uiro Dl tem
tam D 3 ipso Ql sita] si.ta (si m. 2, i ras.) C, si ita (si m. 2) V,
si ita DElHlR 4 causa est C1D1E1M1, causae est cet. v quur
ClDxEPl etiamsi (e m. 2) C 5 ante BEFGMQSVm fumus Hl
∗nos C 6 uoluntatem D et] ae a mereri] misereri H
ac om. a tegere H 7 item Gh) 8 honeste Ml, honeBtaque Ql
id in ras. C, add. Q2 s. l. fugatibus F rebus] ai. bonis a in mg.
9 rem tantam F facillitate Ql, felicitate P ei] dei CDlElS2 (mg.)
10 uelle. C 11 cuius ad B consuderationem H 12 incommutabilis
Dl 13 beatitate C,* beatitudine BQ2 *miseria C sup*plicium
H, supplitium D 14 et] in B 15 constetit C1D1V, constituit M2
secundo libro CD, libro secundo cet. v 16 inquam inquam D aliquod
(d 6. I.) CD 17 rectae M dixi loco Fi loco (co
8. I.) V
fieri non posse nisi eodem libero uoluntatis arbitrio. et in libro
tertio: quid opus est quaeri, inquam, unde iste motus existat, quo
uoluntas auertitur ab incommutabili bono ad commutabile bonum,
cum eum non nisi animi et uoluntarium et ob hoc culpabile
esse fateamur omnisque de hac re disciplina utilis ad id ualeat,
ut eo motu inprobato atque cohibito uoluntatem nostram ad
fruendum sempiterno bono a lapsu temporali conuertamus? et
in alio loco: obscure, inquam, de te ueritas clamat. non enim
posses aliud sentire esse in potestate nostra nisi quod, cum
uolumus, facimus. quapropter nihil tam in nostra potestate quam
ipsa uoluntas est. ea enim prorsus nullo interuallo mox, ut
uolumus, praesto est. item alio loco: si enim tu laudaris, inquam,
uidendo, quid facere debeas, cum id non uideas nisi in illo,
qui est incommutabilis ueritas, quanto magis ille, qui et uelle
praecepit et posse praebuit et non inpune nolle permisit. deinde
subiunxi dicens: si enim hoc debet quisque, quod accepit, et sic
homo factus est, ut necessario peccet, hoc debet, ut peccet. cum
uero peccat, quod debet facit; quod si scelus est dicere, neminem
2, 13 om. 01 tertio libro 0 2 inquam quaeri FVm
iste (e ex a corr. m. 2) C quod H 3 commutabili C1 4 eum] enim
Dl V uoluntaiium (n s. I. m. 2) C ab GSl culpabilem BEFG
HNQSv 5 omnis qui R, omnesque D1 ualeat (a pr. ex o) Q 6 utj
ut et R moto H1 cohibito (cohi in ras.) M, quohibito ClDl
uoluntate nostra R 7 perfruendum FSVv, fruendam H tempo-
ralium BDaFGHMQSVv conuertamur GlH 8 in CD, om. cet. v obscure
CElRS2 (mg.), obscu*#re (ra ras.) D, optime cet. v de te]
te Bl, deceo Hi, de cetero FH2 (mg.) ueritas om. H ueritas de te B2
enim] e. de te R 9 posse MV, possum a sentiri H nisi] n.
id Bl qd cum M2 in ras., quod Ml 10 uoluimus Q nil R
qua Q 11 ea] et H 12 praesta D1, semper praesto 0 alio] in a.
BEFGNQS 13 uidendo om. C1D1R id] id (h ras.) CD, in id H
14 alt. qui CJD2 s. I. 15 praecipit B\'JFHO impune (u m. 2 in ras.) M,
inpone ClDl 16 subiuxi Cl, subiunxit N debit 01 quis H.
quisque debet B accipit HM 17 est om. R 18 uero CD1, ergo,
cet. v si] si id R est] e. hoc B2 s. l.
natura sua cogit, ut peccet. et iterum: quae tandem esse poterit,
inquam, ante uoluntatem causa uoluntatis? aut enim et ipsa
uoluntas est et a radice ista uoluntatis non receditur, aut non
est uoluntas et peccatum nullum habet. aut igitur uoluntas est
primum causa peccandi aut nullum peccatum est prima causa
peccandi, nec est, cui inputetur peccatum nisi peccanti. non ergo
est, cui recte inputetur nisi uoluntati. et paulo post: quis,
inquam, peccat in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur
autem: caueri igitur potest. quo testimonio meo in quodam
libro suo Pelagius usus est. cui libro cum respondissem,
titulum libri mei esse uolui : de natura et gratia.
commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant
Pelagiani uel putare possunt suam nos tenuisse sententiam.
sed frustra hoc putant. uoluntas quippe, qua et peccatur et
recte uiuitur, quod hic uerbis egimus, uoluntas ergo ista nisi
dei gratia liberetur a seruitute, qua facta est serua peccati,
et grato 1, 1. 7, 7. 67, 80 17 Rom. 6, 17. 20 ras.) G cogi CDl cogit natura sua a iterum]
rerum R quae tandem] quid euitandum N tandem om. B 2 et
om. NQ, erat. D ipso D1 3 uoluptas B ista] ipsa M. illa B
4 et] ut BM2 8. l. habit C1, habeat B 5 primum CD1ENR, prima
cet. v causa-prima M2 s. l. et in mg. aut nullum-peccandi G2
in mg., om. B 6 peccanti P nec] non 01 cui] ****cui C. cui
recte RD2EFGNOPQSVv, recte cui H peccati Cl peccanti-nisi
om. P 7 recte om. B inputetur] i. peccatum a uoluntati CDlMlB,
uolentis E, nolenti cet. v et om. H 8 nullu D1 cauere D1P, cabere C1,
caueri cet. v potest-caueri om. H peccatur-potest om. E peccator
C1D1F1P1R1 9 cauere D\', caueri (g ras.) R testimonium 01
quodam (o ex a) C 11 titolum V uolui om. H, uolui* D 12 atque]
autem F meis del. D2 gratie ClD1 14 pelagini ClD1
uel] quod Ql suam] iam H timuisse Q1. 15 fustra G quippe]
q. est BD2EFGM2P2QS ν peccator F1 16 uiuitur (it in ras.) M
quid Bl his EMQfVv egitus Hl, agitur H2 s. l. ista CDB, ipsa
cet. v 17 gratia dei BFOPRSa est om. F
non potest. et hoc diuinum beneficium, quo liberatur, nisi
eam praeueniret, iam meritis eius daretur et non esset gratia,
quae utique gratis datur. quod in aliis opusculis nostris satis
egimus istos inimicos huius gratiae, nouos hereticos, refellentes,
quamuis in his libris, qui non contra illos omnino — quippe illi
nondum erant — sed contra Manicheos conscripti sunt de libero
arbitrio, non omni modo de ista dei gratia reticuimus, quam
nefanda inpietate conantur auferre. diximus quippe in secundo
libro non solum magna sed etiam minima bona non esse posse
nisi ab illo, a quo sunt omnia bona, hoc est deo. et paulo post:
uirtutes, inquam, in quibus recte uiuitur, magna bona sunt; species
autem quorumlibet corporum, sine quibus recte uiui potest, minima
bona sunt; potentiae uero animi, sine quibus recte uiui non
potest, media bona sunt. uirtutibus nemo male utitur, ceteris
autem bonis, id est mediis et minimis, non solum bene sed etiam
male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, quia
opus uirtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene
de nat. et gr. 47, 55 sqq. de gest. Pel. 7 sqq. de grato Christi I, 4, 5
...sq. de gr. et lib. arb. 5, 10 sqq. 21, 42, sqq. 10 De lib. arb. II, 19, 50 om. C1D1M1 uitio D2 rectae M a add. D2 non
pot. a mortalibus a 2 quo] quod HOPlRV liberaretur M, liberator
H1 ,3 eamu. (qui ras.) M pręuenerit ClDl, praeuenirit V,
praeueniret (t m. 2 in ras.) M essit V, esse CDlHl gratiam .C
4 utique] unicuique Bl in aliis] malis 0 opuscolis Dl 5 inimicos
om. Bt, inimicus Hl 6 quamuis CDt, quamuis et cet. v in
om. HOQ1 libros Cl 7 manicheus ClDl, manichaeos MV libro Ql
8 reticuimus {e ex a) Q 10 posse esse P 11 illo] ipso B ho Ql
deo] a deo BD2FGSV 12 in CDIEMplR, om. cet. v recte
om. F1 13 quorumlibet (quor in ras.) M minima-potest om. E
14 sunt ex sū H2 animae a .*..sine (sine ras.) H non om. Ql
15 uirtutibus uero a 16 id est] et B1 minimis (a m. 2 in ras.) C
t7 uti quisque B uirtutS C mone (mo m. 2) D quia] qui Cl
18 uirtutes Ql bonis R, bonus H usus om. H iustorum
Bl
uti possumus; nemo autem bene utendo male utitur. quare abundantia
et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam
media et minima bona esse praestitit. magis laudanda est bonitas
eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in
minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia
tribuisset. et in alio loco: tu tantum, inquam, pietatem inconcussam
tene, ut nullum tibi bonum uel sentienti uel intellegenti
uel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex deo. itemque
alio loco dixi: sed quoniam non, sicut sponte homo cecidit, ita
etiam sponte surgere potest, porrectam nobis desuper dexteram
dei, id est domini nostri Iesu Christi, firma fide teneamus.
meis opusculis usum fuisse commemoraui: quis enim peccat
in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur autem: caueri
igitur potest, continuo secutus adiunxi: et tamen etiam per ignorantiam
facta quaedam inprobantur et corrigenda iudicantur,
sicut in diuinis auctoritatibus legimus. ait enim apostolus: misericordiam
consecutus sum, quia ignorans feci; ait et
50 sq. 17 I Tim. 1, 13 BCDEHOQR 2 magnitudo] magna H
magna om. H 3 mea et mima Ql, minima et media Fl praeatetit
Cl V magisque P 4 magisJ mag.is (n ras.) H in mediis quam H2 s. l.
5 minimis] mediis F1 his CDlMNB, om. cet. v bonis om. F
quam om. Bl omnia (nia in ras.) M, omnibus O1P 6 tribuissit V
in CDE, om. cet. v pietate BC2D2EGNQRS inconcusam Hl, incocussam
Dl, inconcussa B2C2D2EGQRS, incussa Bl 7 sentienti (ti
in ras.) S, scienti B* intellegenti (ti in ras.) S 8 quoquo] quoDlM
cogitandi E occurrit G itemque] item quod a 9 non om. Q
homo. H 11 dei] idl 0 id est] et B dominum Pv nostrum Pv,
om. ENQ iesum christum Pv 12 illud (d ex m) E quod
BCD1F1GNOPQRS1, quo cet. v 18 enim] e. inquam a 14 eos Ol
nullu CD caaere C1D1, caueri cet. v peccatur (r m. 2) F, peccator
C1D1R1 15 igitur G2 mg. poteat] p. peccatum Q sequutus EPQ2,
sequitur HI, sequenter H2 adiunxi. (n m. 2 s. l., t ras.) C, adiunxit F
etiam om. BN 16 facta] etiam f. N iudicentur H 17 legimus
(mus m. 2) Q misericordiam] m. dei a 18 consequutus HPQ2
propheta: delicta iuuentutis et ignorantiae meae ne
memineris. sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult
homo recte facere et non potest. nam unde sunt illae uoces: non
quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago;
et illud: uelle adiacet mihi, perficere autem bonum
non; et illud: caro concupiscit aduersus spiritum,
spiritus autem aduersus carnem. haec enim inuicem
aduersantur, ut non ea, quae uultis, faciatis?
sed haec omnia hominum sunt ex illa mortis damnatione
uenientium. nam si non est ista poena hominis, sed natura,
nulla ista peccata sunt. si enim non receditur ab eo modo, quo
naturaliter factus est ita, ut melius esse non possit, ea quae
debet facit, cum haec facit. si autem bonus homo esset, aliter
esset; nunc autem quia ita est, non est bonus nec habet in
potestate, ut bonus sit, siue non uidendo, qualis esse debeat,
siue uidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet.
poenam istam esse quis dubitet ? omnis autem poena; si iusta
Fv ignorantias a meae om. Qt, meas a
2 memineris] m. dfie Bl sunt—uult add. 02 in mg. inprobabanda
02 ult C1 3 rectae D undej et u. H non CDEQR, non
enim cet. v 4 boni H odi (h ras.) H 5 et illud om. H adiacet
(a alt. ex o) H, adiecet CI, adiacit V 6 non del. D2, rursus add.
D3, non inuenio B2H2P2Ra, non ago P1 aduersum H 7 auersus Cl
inuicem] i. sibi GP, sibi i. NS2 10 uenientia Rl ∗∗∗∗ista (ista
ras.) M hominum H naturae B1M2 11 ista om. 0 si om. H
receditur] recedit HR1, recte dicitur CDl ∗∗∗∗ab eo (ab eo ras.) M
12 ut om. HI essent Hl non om. Hl posset CV 13 debit C1
sic M2 autem] enim BFM1 aliter EMlOP, si alter Ql, non
aliter B2F, si aliter cet. 14 ita (a ras.) M bonus om. H in
om. R 15 sit om. H1 uiuendo 0 qualis-uidendo et P2 in mg.
16 siue] si Hl uiuendo JR, uidenda El et non-uidet E2 in mg.
non om. Ql qualem C2 in ras., qualis B2FH2Ql, quales Hl deberet
B2FH2, debeat Ql esse om. Q se om. 0, si B2F*H2, sic Fl
uidit Dl 17 istaip M qui 01, quid Ql dubitat F autem M2
in ras. pena CXDX, fere semper iusta est om. H
est, peccati poena est et supplicium nominatur. si autem iniusta
poena est — quoniam poenam esse nemo ambigit — iniusto
aliquo dominante homini inposita est. porro quia de omnipotentia
dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena
est et pro peccato aliquo penditur. non enim quisquam iniustus
dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut
extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel conturbando,
ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur ergo, ut haec
poena iusta de damnatione hominis ueniat. et alio loco: adprobare,
inquam, falsa pro ueris, ut erret inuitus, et resistente
atque torquente dolore carnalis uinculi non posse a libidinosis
operibus temperare non est natura instituti hominis, sed poena
damnati. cum autem de uoluntate recta faciendi loquimur, de illa
scilicet, in qua homo factus est, loquimur.
disputauimus, uelut iam contra illos disputaremus. cum enim
EOP et om. R minatur H 2 est
poena EQa quoniam] cura GS, cura iustam B poena D1 esse
om. Bt 3 dominan.te (n ex m) M homine Bl imposuit H
4 iustia Hl *«iusta (pe ras.) M haec p. est B2 in mg.. 5 impenditur
F1 6 dominatur B2DlExFGHORSa surripere F bomini
V uelud CIH, uel B1 ignorante Bla aut B1 8. l. 7 extorqueri
GS tamquam om. H intalidiori H terreno Bx
conturbando CDENOPQBS2 (mg.), confligendo cet. v 8 ut] aut C
homine ClDl . cruciare relinquitur. Ergo CDl 9 aprobare EXM
10 beris P1 ueris, ut erret] uersu terret CDI, uerisu terret R, uerisu
terreret H inuit B resistente (nte m. 2 8. I.) CM, resistet C
pr. 11 atque∗∗∗∗∗∗ H, ac B torrente QI colore HI, calore a
in mg. uincoli V posse Q1 in mg., possit EOPV a4 CD
12 operibus (b m. 2) H est] potest B institui QI, infatuati 0
homini H 13 damnati (ti in ras.) C uoluntate (te m. 2 8. l. CD)
CDB, illa uoluntate cet, l, libera uoluntate am recta CD, rectae M,
. recte cet. v loquitur ClDl 14 post loquimur eras.: de illa scilicet H
15 ecce Cl in ras. tam] quam BD2E{FGNQS pelagina C1
extetisset ClDV, exstitisset. (& ras.) M si H1 16 disputabamus R
ueluti (om. iam) E enim] omnia enim QI
in mediis quidem bonis inuenitur liberum uoluntatis arbitrium,
quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine
illo recte uiuere nequeamus. bonus autem usus eius iam uirtus
est, quae in magnis reperitur bonis, quibus male uti nullus
potest. et quia omnia bona, sicut dictum est, et magna et
media et minima, ex deo sunt, sequitur, ut ex deo sit etiam
bonus usus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magnis
numeratur bonis. deinde dictum est, ex qua miseria peccantibus
iustissime inflicta liberet dei gratia, quia sponte homo, id est
libero arbitrio, cadere potuit, non etiam surgere. ad quam miseriam
iustae damnationis pertinet ignorantia et difficultas, quam
patitur omnis homo ab exordio natiuitatis suae, nec ab isto
malo quisquam nisi dei gratia liberatur. quam miseriam Pelagiani
nolunt ex iusta damnatione descendere negantes originale
peccatum, quamuis, ignorantia et difficultas etiamsi essent hominis
primordia naturalia, nec sic culpandus, sed laudandus
deus esset, sicut in eodem libro tertio disputauimus. quae disputatio
contra Manicheos habenda est, qui non accipiunt scripturas
sanctas ueteris instrumenti, in quibus peccatum
deinde dictum-47, 5 profitentur]
Aug. de don. persen. 11, 27 16 De lib. arb. III, 20, 58. I
22, 64 20 Aug. de haer. 46. Confess. VillI, 4, 8 CDlB, omnia bona cet. v ∗∗∗∗dicerentur D pr. et om. O,
del. D2 2 librum Ql 3 quia] quo EtR illo om. C1D1E1R
possimus D1 4 nequeamus (a add. m. 2) C eius om. N, est P
5 in ) in Q repperitur MM., repperetur Dl bonis om. D1 (n)ullus
F5 ita ras., nollus Dl 6 omnia M in ras. sicnt] s. et B 7 aU. ex F7
8. I. etiam B1 8. I., et a 8 qui B1 9 numersbitur E donis M1
10 liberat D2E*Q 11 resnrgere FO 12 pertinit T ignorantiae
(om. et) EHIOP 14 gratia dei BEQNOP pelagiani (ni m 2 8. l.) S
15 nolunt El nolunt pelagiani a damnatio C1D1 discendere
ClDlV, dei descendere a 16 et M in fas. hominis essent B
17 prim-ordia (0 ras.) E \' natu alia B culpandus] c. dens E
18 dens om. EH deus esse D1, esset dens v odem D1 tertio
libro v dispotatio V 19 manicbeus D1 20 originale peccatam
Pmx
detestabili inpudentia inmissum fuisse contendunt a corruptoribus
scripturarum, tamquam non fuerit ab apostolis dictum.
contra Pelagianos autem hoc defendendum est, quod utraque
scriptura commendat, quam se accipere profitentur.
Hoc opus sic incipit: Dic mihi, quaeso te, utrum deus non
sit auctor mali.