lam uero apud Hipponem Regium presbyter scripsi libmm
de utilitate credendi ad amicum meum, quem deceptum a
Manicheis adhuc eo errore noueram detineri et inridere in
catholicae fidei disciplina, quod iuberentur homines credere,
non autem, quid esset uerum, certissima ratione docerentur.
In hoc libro dixi: in quibus tamen legis praeceptis atque
mandatis, quibus nunc Christianos uti fas non est, quale uel
sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huius modi
est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil
esse perniciosius, quam quidquid ibi est accipi ad litteram, id
est ad uerbum, nihil autem salubrius quam spiritu reuelari.
inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat.
credo 3, -9 (p. 13, 2 ed. Zycha) 16 Eph. 3, 5 17 II Cor. 3, 6 ClDl legendum ClDl eligendo] a ligendo R, ligendo
D1 ut] et R uideatur latinum B 2 religo BC2D2PS, relegio MI,
religio cet. eligio 82 3 liber sic (er sic in ras.) M omnes C1.
nia] uiae M2, uitae B2F 4 XlIII v, om. Q 5 credentia Bl post -
cfedendi add. M: ad honoratum 6 iam] hic incip add. D2 hipponi
CaD1, hippone C2D2, hipponis R, ipponis E, ipponem HMV, ippone GNS,
yponem O, yppone BQ praesbiter C, presbiter DEGMS, prespiter F
scribsi D 7 credenti Bl quem om. N, quaem D1 8 adhuc eo]
ido R nouera Dl deteneri M in] hinc D7Q 9 disciplinam
BD2EFGNQRV quod] quid H1 iubentur 01 10 esse C1S1,
essent Hl . ducerentur E 11 libri Q1 legi H1 praeceptis.
legis B 12 christianus CIDI, christianis D2E*NQ, christiano m fas
(f ex u) M 13 est om. B2 et] ut B . eius H 14 misteria
BC2FGNP, miseria C1D1E omnes El 15 esse B2 8. l. perniciosius
(osius m. 2) F, pernitiosius BM, pernitiosus C1D1 accepi
OD1 accipi ad] accipiat ElO 16 nihil] mihi F 17 inde] id D2
s. l. inde est om. 0 uiuificat (uiui in ras. m. 2) D
. uidetur uel potius ipsis rebus apparet, multo conuenientius
in eo libro, qui scribitur de spiritu et littera, quamuis non
sit et iste sensus respuendus.
Item dixi: duae sunt enim personae in religione laudabiles,
una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicari
necesse est, alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt.
primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua
tamen certissime peruenitur. in his uerbis meis, si illi, qui iam
inuenerunt, quos in ipsa possessione iam esse diximus, sic accipiantur beatissimi, ut non in hac uita, sed in ea, quam
speramus et ad quam per fidei uiam tendimus, sint non habet
iste sensus errorem; ipsi enim iudicandi sunt quod quaerendum
eat inuenisse, qui iam ibi sunt, quo nos quaerendo et credendo,
id est uiam fidei tenendo, cupimus peruenire. si autem in hac uita isti esse putantur uel fuisse, id uerum esse non
mihi uidetur, non quia in hac uita nihil uerum omnino inueniri
potest, quod mente cernatur, non fide credatur, sed quia tantum
11, 25 (p. 31, 14) 14 Matth. 7, 7 sq. Luc. 11, 9 sq. .17 Cie. Acad.
11,59.66. 76. Ql quantum] in q. BFGM2S 2 uideatur 01
apparet (pa in rae, m. 2) M multos 01 3 scribitur CDEMR, inacribitur
cet. v; cf. Optat. p.161, 7 Ziw. 4. iste sensus CDENQR, sensus iste cet. v
respuendendus (spu m. 2) E 5 enim sunt F relegioue C1D1M1 laudabilis
C1 D1 6 iudicare H, indicari 01 7 altera D%Q studiosissimae D
8 iam] qui iam GS post possessione add. 82 s. 1. sunt 9 certis-
81
simae D perueniatur El si add. D2, ∗∗ C iam B 8. I., iam
non Ql 10 possessęşşione D, esse possessione B esae iam EHQm
si M 11 pr. in om. 2?1 eam 0 qui C m. 2) C 12 Mperar
mus Q uitam F sint B2 s. l. 13 sensus iste (iste m. 2 s. I.) M
enim] e. sunt F 14 ubi Ml credendo et quaerendo F et credendo
om. M 15 tendendo Oa peruenisse B 16 ac E1 uita—
17 quia F* in mg. isti esse putantur CD, p. isti esse EQm, putaatur
esse isti cet. uel fuisse post esse signis additis poeuit D* 17 uerrnn
C1 D1, uiri El, ueri cet. v nomnino E inuenire Dl 18 menta E1
cernetur Dl eredatur] creator Dl tanmm] t. non a.
apostolus: uidemus nunc per speculum in aenigmate
et: nunc scio ex parte, ex parte non cernitur mente; cernitur plane,
sed beatissimos nondum facit. illud enim beatissimos
facit, quod ait: tunc autem faciem ad faciem et: tunc
cognoscam, sicut et cognitus sum. qui hoc inuenerunt,
ipsi dicendi sunt in beatitudinis possessione consistere, ad
quam ducit uia fidei, quam tenemus et quo credendo cupimus
peruenire. sed quinam sint illi beatissimi, qui iam sunt in ea
possessione, quo ducit haec uia, magna quaestio est. et angeli
quidem sancti quod ibi sint, nulla quaestio est. sed de sanctis
hominibus iam defunctis, utrum ipsi dicendi sint iam in illa
possessione consistere, merito quaeritur. iam enim corpore
quidem corruptibili, quo anima grauatur, exuti sunt, sed adhuc
expectant etiam ipsi redemptionem corporis sui, et
caro eorum requiescit in spe, nondum in futura incorruptione
clarescit. sed utrum ad contemplandam cordis
oculis ueritatem, sicut dictum est: faciem ad faciem, nihil
17 Eccle. 2, 12 ClDl specolum V enig.mate (m ras.) C 3 scio] cernitur
a ex parte ex parte CD, ex parte cet. v 4 pr. beatissimus D1
nondum-beatissimos El in mg. beatissimos (us D1) facit BODENOPQR,
facit beatissimos ctt. 5 faciem CDIW, facie cet. v a CxDl 6 cognuscam
C1, cognoscant Bl et] et ego NQ inuerunt C1, inuenerint N
7 possessione. (s ras.) E 8 uiam BDlFGS fides BFGS credendendo
01, credendum P 9 qui.nam (a ras.) H sunt HOP illi
sint B qQi. (a ras.) CD sunt om. E in ea] in illa F, in ipsa
0, oihia Q 10 possessione sunt (sunt m. 2) E ducit» CD (et)angeli-quaestio
M2 in mg. et resecto 11 quedem 01 sunt M1
nulla D2. in ras., magna ClB, nulla magna E, nulla***** G est om. M1
12 defunctis (u ex i) sed C, definitis D1 ipai] ipsi saltim C2 (s. I.) HMOP V,
saltim del. M2, i. saltem v sunt CfH, ∗sint (s ras.) E 13 iam enim]
tamen in El, tametsi E2 14 corruptebili V grabatur ClDx, adgrauatur
DzOPv, aggraua*tur (n ras.) Q er.uti (s ras.) E 15 etiam
CJD2 in ras., enim D1 16 #*incorruptione (in ras.) V 17 contemplandam
(contem m. 2 in mg.) C, contemplendam F 18 ocolis V
faciam CD1, facie cet. v nihil M1 in ras., nihl C
ex hoc minus habeant, non hic locus est disputando requirere.
item quod dixi: nam scire magna et honesta uel etiam diuina .
beatissimum est, ad eandem beatitudinem referre debemus. in
hac enim uita, quantumcumque id sciatur, nondum est b.eatissimum,
quoniam inconparabiliter longe est amplius, quod inde
nescitur.
Et quod dixi: muUum interesse, utrum aliquid mentis certa
ratione teneatur, quod scire dicimus, an fama uel litteris credendum
posteris utiliter commendetur, et paulo post: quod
scimus igitur, debemus rationi, quod credimus, auctoritati, non sic accipiendum est, ut in sermone usitatiore uereamur nos
dicere scire, quod idoneis testibus credimus. proprie quippe
cum loquimur, id solum scire dicimus, quod mentis firma
ratione conprehendimus. cum uero loquimur uerbis consuetudini
aptioribus, sicut loquitur etiam scriptura diuina, non dubitemus dicere scire nos et quod percipimus nostri corporis sensibus
et quod fide dignis credimus testibus, dum tamen inter haec
et illud quid distet intellegamus.
(b n ras.) C requere D1, inquirere m 2 nam] iam S
(et 8) scire] intellegere Aug. de util. credo 11, 25 magna] m. t alibi H
onesta E1, hones D1 3 ad M in mg. 4 quantumque Cl fort. recte,
quantum quae Dl 8 teneatur] uideatur de util. credo 11, 25 (p. 32, 20)
∗∗∗
quod (uod m. 2 in ras.) C, add. D2, uel R scire C dicemus C1
famae OPQl Vv uel litteris eras. D 9 utiliter (e ex u) C 10 si- .
mus Ql credidimua R non] nunc CDt 11 ut] et Dl sermonis
E2 s. l. usitatione E, usitatio re D1 nos∗∗ E 12 dicere
om. 0, discere F1 quo B1 idonee 0 propriae DHl, propie M,
propria F 13 loquitur F, loquimus H1 scire om. R, _scire (i ras.)
C, isciri (i tert. in ras.) D, sciri B1GMOQ1R dicemus E1 14 compraehendimus
MP, conprehindimus V uerbis—loquitur om. E consuetudine
R 15 abtioribus C1, abtiobus D1 loquimur BlC1 diuina
scriptura BFOSVv, scripturft diuina E2 dubitaremus GS 16 sciri 01
percepimus GHQRS, percepimus C nostri* (s ras.) CD 17 et om.
01Dl credimus BCDFGPRSV, credidimus cet. 18 quod H
nemini dubium est omnes homines aut
stultos esse aut sapientes, potest uideri esse contrarium illi,
quod legitur in libro tertio de libero arbitrio: quasi uero na-.
tura humana praeter stultam et sapientem nullam mediam recipiat
affectionem. sed illud ibi dictum est, ubi de primo homine
quaerebatur, utrum sapiens fuerit factus an stultus an neutrum,
quoniam nullo modo stultum dicere poteramus, qui sine uitio
factus est, cum sit stultitia magnum uitium, et sapientem
. quomodo diceremus, qui potuit seduci, non satis apparebat.
ideoque ad conpendium dicere uolui: quasi uero natura humana
praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat
affectionem. intuebar quippe etiam paruulos, quos licet confiteamur
trahere originale peccatum, tamen nec sapientes nec
stultos possumus proprie dicere nondum utentes libero arbitrio
seu bene seu male. nunc autem aut sapientes aut
stultos esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam
ratione utuntur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines
sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid
71 9 Gen. 3, 13 18 Cic. Tuac. V, 10, 28. Aug. de Acad. I, 2,
5. Confeas. X, 21, 31. de ciu. dei X, 1. enarr. in Ps. XXXII, 15.
(serm. II.) F, nulli B omnis V 2 stultua C1 D1 esse stultos B
esse om. a contra Hl 3 libero] liber Dl humana natura B 4 stultam
C1D1RS2 mg., stultiam V, stultitiam cet. v sapientem C1D1E1RS2
mg., sapientiam cet. v 5 ibi] ubi BFGMlS homine om. N
6 quaereuatur ClD1, quaebatur El alt. an] aut 0 7 quoniam
nullo E2 in ras. nullu CtDt stultu Z)1 9 quomodo] quoque 0
potui E seduci] ose E appareuat E, appareat C1D1R, apparebit D1
10 com∗∗∗pendium (pen ras.) M quasi] qui si E 11 recipit Hl,
accipiat BFGM2S 12 affeccionem D, affectationem N etiam] et a
paruolus 01, paruolos V quod OPl confiteremur V, conStemur BF
13 *originale (h ras.) E ...tamen M sapientes (— ras.) H
14 stnltus Dt propriae DlM necdum N libero (ero m. 2
in ras.) M, liuero El 15 pr. aut] ut F 16 omnis V uoluens 01
17 quam M1 discernantur 0 peccoribus B1QR, peccudibus B2,
Corporibus Ml, peccatoribus El ut add. CiD2 18 diximus B20
beatus Dt omnis V, homnes 01 uelle homines S
ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc uelle non possunt?
Alio loco, cum miracula commemorassem, quae dominus lesus
fecit, cum hic esset in carne, adiunxi dicens: cur, inquies, ista
modo non fiunt? atque respondi: quia non mouerent, nisi mira essent; si autem solita essent, mira non essent. hoc autem dixi,
quia non tanta nec omnia modo, non quia nulla fiunt etiam modo.
In fine autem libri: sed quoniam sermo iste noster, inquam,
multo processit longius, quam putabam, hic finem libro faciamus.
in quo memineris uolo nondum me Manicheos coepisse refellere
et illas nugas nondum inuasisse -neque de ipsa catholica magnum
aliquid aperuisse, sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem,
etiam opinionem de ueris Christianis malitiose aut inperite
nobis insinuatam et erigere ad magna quaedam et diuina discenda.
quare hoc uolumen ita sese habeat. placatiore autem 15
credo 18, 36 (p. 47, 23) om. F scriptura. sententia B uera (a ex e) C metuimus
(metui m. 2) H 2 ne* (c ras.) CD intellegentur E paruoli
ClDl uelle adhuc B 3 miracola V, om. m cummemorassem
D1 Iesus om. Fl 4 carne C, carne* (m ras.) D adiuncxi D,
adiunxi. (t ras.) H qunr C1D1EH inquiens BD2EFGNOPQSV,
inquis v 5 atque] ad que C1D2FQ1 acq; Q2 resspondi El quod F
6 solida C1D1Q1 non mira B 7 pr. non] nec B nullę H 8 finem
Dl quoniam] quod E1 iste sermo F snoster (no m. 2) D
inquam putabam m. processit longius quam E, inquit quam put. m.
proc. 1. N 9 praecessit Ml 10 me manicheus Dl, manicheos me
Q2Rm, manicheos (om. me) NQl 11 nugas om. 0 inuassisse E
catholica] fide doctrina Q2 8. l., c. doctrina a 12 aperuisse D2 in ras.,
apparuisse BGlSl tantumodo Dx eruere post opinionem B tibi
\'(t pdd. m. 2) CD, me tibi D2Ql possim M, possem me N 13 etiam
D1R, eţiam C, falsam etiam (a alt. ex u) E, falsam cet. v oppinionem
H, opininionem Gl maliciose C1, matiose M1 14 nobis (T m. 2) C
insinaatam (am m. 2) M eregere CIDl magna D1 15 sese]
» b
sesse Dl, esse ER habeat (b m. 2) M placaciore Cl, placatiori
Bl.
animo tuo facto ero fortassis in ceteris promtior. haec non
ita dixi, quasi nihil contra Manicheos adhuc scripsissem uel
nihil de doctrina catholica mandassem litteris, cum tot superius
edita uolumina de utraque re non me tacuisse testantur,
sed in hoc libro ad illum scripto nondum Manicheos refellere
coeperam et illas nugas nondum inuaseram neque de ipsa catholica
magnum aliquid aperueram, quoniam sperabam hoc
initio facto ad eum me scripturum fuisse, quae hic non scripseram.
Hic liber sic incipit: Si mihi, Honorate, unum atque idem
uideretur esse.