Et erat omnis terra labium unum. quomodo
hoc potest intellegi, quando superius dictum est, quod filii
Noe uel filiorum eius distributi essent per terram secundum
tribus et secundum gentes et secundum linguas suas, nisi
quia per recapitulationem postea commemorat quod prius erat?
sed obscuritatem facit, quod eo genere locutionis ista contexit,
quasi narratio de his quae postea facta sunt consequatur.
Venite aedificemus nobis ciuitatem et
turrem cuius caput erit usque in caelum. si hoc se
posse crediderunt, nimium stulta audacia et inpietas deprehenditur.
et quia ob hoc dei uindicta secuta est, ut eorum linguae
diuiderentur, non absurde hoc cogitasse creduntur.
Venite descendamus et confundamus ibi
linguam eorum, ne audiat unusquisque uocem proximi.
utrum ad angelos dominus hoc dixisse intellegitur ?
an secundum illud accipiendum est quod in exordio libri
legitur: faciamus hominem ad imaginem et
19-31 17 Gen. 11, 4 22 Gen. 11, 7 24 cf. de ciuit. dei XVI 6
26 Gen. 1, 26 N n £ t>roth V nembroth Td 2 gigans CXSXNT 3 commemorat
CVT 4 denouo PSVb 6 eber N 7 falec CPVT falehc S
faleg N phalech bd quia (a 8. l. m. 2) CP 9 exjstiterit C quem P
10 Et om. S 11 hoc om. Eug 14 quod S commorat 01 15 hic
facit b 18 turrim d cui S se hoc b 20 quia] quod S om. N
22 et om. PXVX ibi om. VTb 23 linguas Pb 24 intelligatur b
numero: quia ibi confudit dominus labia terrae, sic
et illic cum dictum esset: faciamus hominem ad imaginem
nostram, in consequentibus tamen non dictum est
5 fecerunt Ii sed: fecit deus.
Quod scriptum est: et erat Arphaxat annorum
centum triginta quinque, cum genuit Cainan. et
uixit Arphaxat postquam genuit Cainan annos
quadringentos, uel, sicut in graeco inuenimus, annos
trecentos, quaeritur quomodo dixerit deus ad Noe: et
erunt anni uitae eorum centum uiginti; nondum enim
natus erat Arphaxat, quando dixit hoc deus, nec fuit in arca
cum parentibus suis. quomodo ergo intelleguntur deinceps
anni uitae humanae praedicti centum uiginti, cum inueniatur
homo uixisse amplius quadringentis annis? nisi quia intellegitur
ante uiginti annos quam inciperet arca fieri, quae centum
annis facta reperitur, hoc deum dixisse ad Noe, cum iam
praenuntiaret facturum se esse diluuium, nec uitae humanae
deinceps futurae in his qui post diluuium nascerentur spatium
praedixisse sed uitae hominum quos fuerat diluuio deleturus.
Quaeritur, quare scriptum est: Sem erat
pater omnium filiorum Heber, cum inueniatur Heber
quintus a Sem filio Noe . utrum quia ex illo Hebraei dicuntur
appellati? per illum enim generatio transit ad Abraham. quid
21 Gen. 10. 21 22 cf. Gen. 10, 22-24 24 cf. de ciuit. dei XVI 8
p. 127 ed. Dombart; cf. Retract. II 16 V quomodo postea d 2 quia] quod S
confudit ibi T labifl Vb sicut Vb 3 hominem om. CPSlNl\'bd
5 dominus b 6 arfaxat CPNTb arfaxaht S arfaxath V Arphaxad d
7 kainan N chainan bd et-Cainan om. C 9 anno N 10 dixerat C
et om. CPSVTbd 11 enim om. SYb 12 arfaxat CPNVTb arfaxaht S
Arphaxad d 15 quadrigentis C quia] quod S 16 anno N 18 se
facturum Vb se om. T esset N 20 ubitae C 21 sit PSNVTbd
22 eber (bis) CN 23 a] as N ębrei N dicantur V 24 transiit
PSTbd habraam N
dictos an ab Abraham tamquam Abrahaeos merito quaeritur.
Quomodo accipiendum sit, quod, cum esset Tharra
pater Abrae annorum septuaginta, genuit Abram et postea
cum suis omnibus mansit in Charran et uixit annos ducentos
quinque in Charran et mortuus est, et dixit dominus ad
Abram, ut exiret de Charran, et exiit inde, cum esset idem
Abram septuaginta quinque annorum? nisi quia per recapitulationem
ostenditur uiuo Tharra locutum esse dominum et
Abram uiuo patre suo secundum praeceptum domini exisse
de Charran, cum esset septuaginta quinque annorum, centesimo
et quadragesimo quinto anno uitae patris sui, si dies
uitae patris eius anni ducenti quinque fuerunt, ut ideo scriptum
sit: fuerunt anni uitae Tharrae ducenti quinque
in Charran. quia ibi compleuit omnes annos totius uitae
suae. soluitur ergo quaestio per recapitulationem, quae indissolubilis
remaneret. si post mortem Tharrae acciperemus
locutum esse dominum ad Abram, ut exiret de Charran, quia
non poterat adhuc esse annorum septuaginta quinque, cum
pater eius iam mortuus esset, qui eum septuagesimo aetatis
suae anno genuerat, ut Abram post mortem patris sui annorum
esset centum triginta quinque. si omnes anni patris eius
om. CPSXVd Hebraeos] heber PS braeos N hebraeos
CI eberaeos X hebreos PVIS 2 ab Abraham om. CFSXVbd
abraheos C abrahe SV abreos X 3 tarra C thara PVXT tara S thare b
4abrahae CPSVTd; formam "Abram\'" (cf. Gen. 17, 5) quamquam "Abraham"
pluribus codicibus pracbrtur praetuli 5 carra (nouies in hac
quaestione) C. (decies) T carram (decies) pi, (quinquies) VS (bis) X,
(quater) T charra (septies) C charram (sexies) P, (undecies) S, (ter) Y,
(octies) X. (bis) T charran (nouies) Y, (uII/d) N.d carran P 7 ot—
Abram in mg. iaf. m. 2 add. C et om. CF1 idem] id. ê P 8 quia]
quod S 9 tara S thara YT locutus X 10 eiiisse bd 11 centissimo
C centessimo pIV 12 et quinto PSVXTb 13 eius] sui PSVTbd
14 tarra CP tara S thare N thara T 17 tarrae C tare PT tare S
thare JY 19 esse adhuc PSXVTbd 20 septuagenssimo N
in scripturis, multas quaestiones soluit, quae indissolubiles
possunt uideri secundum etiam superiorum quaestionum
expositionem per eandem recapitulationem factam.
Quamquam et aliter ista quaestio a quibusdam soluatur: ex
illo conputari annos aetatis Abrae, ex quo liberatus est de
igne Chaldaeorum, in quem missus ut arderet, quia eundem
ignem superstitione Chaldaeorum colere noluit, liberatus inde
etsi in scripturis non legitur, iudaica tamen narratione traditur.
potest et sic solui, quoniam scriptura, quae dixit: cum
esset Tharra annorum septuaginta, genuit Abram
et Nachor et Arran, non utique hoc intellegi uoluit, quia
eodem anno septuagesimo aetatis suae omnes tres genuit, sed
ex quo anno generare coepit, eum annum commemorauit scriptura.
fieri autem potest, ut posterior sit generatus Abram,
sed merito excellentiae, qua in scripturis ualde commendatur,
prior fuerit nominatus, sicut propheta priorem nominauit
minorem: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, et in
Paralipomenon cum sit quartus nascendi ordine ludas, prior
est commemoratus, a quo Iudaicae genti nomen est, propter
tribum regiam. commodius autem plures exitus inueniuntur,
quibus quaestiones difficiles dissoluantur.
Consideranda est sane narratio Stephani de hac re, cui
magis harum expositionum non repugnet. et illud quidem
cogit, ut non, sicut narrari uidetur in Genesi, post mortem
Tharrae locutus sit deus Abrae, ut exiret de cognatione
sua et de domo patris sui; sed cum esset in
Act. 7, 2. 3 25 cf. Gen. 12, 1 S auertatur CIPSlTl 2 soluet 01 3 superiorS SN
7 missus 6 V 8 ignem om. N 12 arraan C aran PSNV arA b
qua d 13 annos N septaagenssimo N 15 autem om. N 19 prior
est] priores N 20 commemoratus] nominatus PSVTb 24 expositione
PS1TI expositioni S2VТ2 26 tarrae C tare S thare iSTtharae Y
sit] est PSV1 Ił-Q. abrahe V ad Abraham bd 27 patrisui N mesopotamiam
N
terra Chaldaeorum, ut in illo itinere intellegatur ei locutus
deus. sed quod Stephanus postea sic narrat: tunc Abram
egressus de terra Chaldaeorum habitauit in Charran.
et inde postquam mortuus est pater eius conlocauit
eum in terra hac. non paruas adfert angustias
huic expositioni, quae fit per recapitulationem. uidetur enim
habuisse imperium domini, quod ei fuerat locutus in itinere
Mesopotamiae egresso de terra Chaldaeorum et eunti in Charran,
et hoc imperium post mortem patris sui oboedienter inplesse,
cum dicitur: et habitauit in Charran. et inde
postquam mortuus est pater eius conlocauit illum
in terra hac. ac per hoc manet quaestio, si septuaginta
quinque annorum — sicut euidenter scriptura Geneseos loquitur
— fuit, quando egressus est de Charran, quomodo possit
esse hoc uerum; nisi forte quod ait Stephanus: tunc Abram
egressus est de terra Chaldaeorum et habitauit
in Charran, non sic accipiatur: tunc egressus est, posteaquam
ei locutus est dominus — iam enim erat in Mesopotamia.
sicut supra dictum est, quando illud audiuit a domino —
sed ipsa regula recapitulationis contexere uoluit Stephanus
et simul dicere, unde egressus ubi habitauerit, cum ait: tunc
Abram egressus est de terra Chaldaeorum et habitauit
in Charran. in medio autem, id est inter egressum
de terra Chaldaeorum et habitationem in Charran, ei locutus
est deus. postea uero quod adiungit Stephanus: et inde
postquam mortuus est patereius, conlocauit illum
PSVTb 4 caldeorum CP
chaldeorum NSV 8 quo d 9 et om. V exp. T 10 patrisui X
15 esse possit PSVNTbd 16sthephanus V 17 est om. PVIT 18 accipiatur
ut T est! sit T 19 locutus est ei T mesopotamiam X
21 ipsa (ipsã del. et per superscr.) V regulil V 22 unde-Abraham
in mg. m. 2 addid. V ubi-egressus in mg. add. P 23 habraham C
abraam N 25 ei om. CT locutus est ei Vbd
mortuus est pater eius, egressus est de Charran, sed: inde
conlocauit eum deus in terra hac, ut post habitationem
in Charran conlocaretur in terra Chanaan, non post mortem
patris egressus, sed post mortem patris conlocatus in terra
Chanaan, ut ordo uerborum sit: "habitauit in Charran; et
inde conlocauit illum in terra hac, postquam mortuus est
pater eius", ut tunc intellegamus conlocatum uel constitutum
Abram in terra Chanaan, quando illic eum nepotem suscepit,
cuius uniuersum semen illic fuerat regnaturum ex promisso
dei hereditate donata. nam ex ipso Abram natus est Ismahel
de Agar, nati et alii ex Cettura, ad quos illius terrae non
pertineret hereditas. et ex Isaac natus est Esau, qui similiter
ab illa hereditate alienatus est. ex Iacob autem filio Isaac
quotquot filii nati sunt, id est uniuersum semen eius ad illam
hereditatem pertinuit. sic ergo conlocatus et constitutus in
illa terra Abram, quoniam uixit usque ad natiuitatem Iacob,
si recte intellegitur, soluta quaestio est secundum recapitulationem,
quamuis et aliae solutiones non sint contemnendae.
Erit ergo cum te uiderint Aegyptii, dicent
quia uxor illius haec. factum est autem, statim ut
intrauit Abram in Aegyptum, uidentes Aegyptii
mulierem quia speciosa erat ualde. quomodo accipiatur
quod Abram ueniens in Aegyptum celare uoluit uxorem suam
esse Sarram secundum omnia, quae de hac re scripta sunt?
utrum hoc conuenerit tam sancto uiro an subdefectio fidei
eius intellegatur, sicut nonnulli arbitrati sunt? iam quidem et
contra Faustum de hac re disputaui et diligentius a
30, 5 sqq. 20 Gen. 12, 12. 14 28 contra Faustum XXII 33. 34
pag. 627 ed. raeae 4 collocare N canaan PT chanan N 12 ceptura C 14 ex] et N
15 quotquot] quoque N 16 constitutus 6 VIT 18 intellegatur VIT*
19 eunt V 21 super del. haec script. es V 25 sarram (cum meliores
codices duplici r constanter praebeant retinebo) 27 et om. b
cum aliquot dies apud regem Aegypti Sarra fecerit, etiam
eius concubitu credatur esse polluta, quoniam mos erat regius
uicibus ad se admittere mulieres suas et nisi lomentis et
unguentis diu prius accurato corpore nulla intrabat ad regem.
quae dum fierent, adflictus est Pharao manu dei, ut uiro
redhiberet intactam, quam ipsi deo maritus commiserat tacens
quod uxor esset, sed non mentiens quod soror esset, ut caueret
quod poterat, quantum homo poterat, et deo commendaret
quod cauere non poterat, ne, si et illa quae cauere poterat
deo tantum dimitteret, non in deum credere sed deum tentare
potius inueniretur.
Quod terra Sodomorum et Gomorrhae, antequam
deleretur, comparatur paradiso dei, eo quod erat inrigua, et
terrae Aegypti, quam Nilus inrigat, satis, ut opinor, ostenditur
quomodo intellegi debeat ille paradisus, quem plantauit deus,
ubi constituit Adam. quis enim alius intellegatur paradisus
dei, non uideo. et utique si arbores fructiferae in paradiso
uirtutes animi accipiendae essent, sicut nonnulli existimant,
nullo corporali in terra paradiso ueris lignorum generibus instituto,
non diceretur de ista terra: sicut paradisus dei.
Respiciens oculis tuis uide a loco in
quo nunc tu es ad aquilonem et africum et orientem
et mare, quia omnem terram quam tu uides tibi
dabo eam et semini tuo usque in saeculum. quaeritur
hic quomodo intellegatur tantum terrae promissum esse
Abrae et semini eius, quantum poterat oculis circumspicere
10 cf. c. Secund. c. 23 p. 941, 15 sqq. 13 cf. Gen. 13, 10 22 Gen.
13, 14. 15 CPST ieronimo V hieronimi N 2 aliquod CPNV1
fecerit] fuerit S 7 redideret C rehiberet N redderet T redhiberet
(s. I. i redderet) V 8 sedj et 6 9 poterat] cauere b deo] ideo T
10 ne] ni (i in ras.) N quod b 11 demitteret C 13 gomorrae CPSV
goraorre NT gomorreorum b 14 ct] ut b 16 debeat intellegi PSNTVb
27 habrae N circuminspicere V,
terram conspiciendam acies corporalis uisus possit adtingere?
sed nulla est quaestio, si aduertamus non hoc solum esse
promissum; non enim dictum est: tantum terrae tibi dabo
quantum uides, sed: tibi dabo terram quam uides. cum enim
et ulterior undique dabatur, profecto haec praecipue quae
uidebatur dabatur. deinde adtendendum est quod sequitur,
quoniam, ne putaret etiam ipse Abram hoc solum promitti
terrae quod aspicere uel circumspicere posset, surge, inquit,
et perambula terram in longitudine eius et latitudine,
quia tibi dabo eam, ut perambulando perueniret
ad eam, quam oculis uno loco stans uidere non posset. significatur
autem ea terra, quam primus populus accepit Israhel
semen Abrae secundum carnem, non illud latius semen secundum
fidem, quod ne taceretur dictum est ei futurum sicut
arenam maris secundum hyperbolen quidem, sed tamen tantum
quod numerare nullus posset.
Nuntiauit Abram transfluuiali. transfluuialem
Abram appellatum etiam graeca exemplaria satis indicant;
sed cur ita appellatus sit, haec uidetur causa, quod
ex Mesopotamia ueniens transito flumine Euphrate sedes constituit
in terra Chanaan et transfluuialis appellatus est ex ea
regione unde uenerat. unde Iesus Naue dicit Israhelitis: quid?
uultis seruire diis patrum uestrorum qui sunt
trans flumen?
24, 15 om. C 2 uisus ex suis PV 4 dabo sibi PTVbd 7 adtendam
N 8 etiam et T promittiţ GT promitti. V 9 terrarum b
aspicere] conspicere N inquit om. CPSNTV1 10 longitudinem N
11 peTuenire N 12 ea N que CIN 13 prius PSVTbd 14 fin. semen
■om. N 16 arena CPSNd hyperbolem Nb quidem] qui in ras. N
18 Et nuntiauit d abrahae CTP2 habraae N transflumali b
transflumal5 b 21 mesopotamiam N eufraten C eufrate PNTSV
23 hiesus S et iesus N dixit ad israhelitas b 24 dis N
De eo quod scriptum est: circa solis autem
occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor
magnus incidit ei . tractanda est ista quaestio propter
eos, qui contendunt perturbationes istas non cadere in animum
sapientis: utrum tale aliquid sit, quale A. Gellius commemorat
in libris Noctium Atticarum, quendam philosophum in magna
maris tempestate turbatum, cum esset in naue, animaduersum
a quodam luxurioso adulescente. qui cum ei post transactum
periculum insultaret, quod philosophus cito perturbatus esset,
< cum ipse neque timuerit neque palluerit), respondit ideo
illum non perturbatum, quia nequissimae animae suae nihil
timere deberet, quod nec digna esset pro qua aliquid timeretur.
ceteris autem studiosis, qui in naui fuerant, expectantibus
protulit librum quendam Epicteti Stoici, ubi legebatur non
ita placuisse Stoicis nullam talem perturbationem cadere in
animum sapientis, quasi nihil tale in eorum adpareret adfectibus,
sed perturbationem ab eis definiri, cum ratio talibus
motibus cederet; cum autem non cederet, non dicendam perturbationem.
sed considerandum est quemadmodum hoc dicat
A. Gellius et diligenter inserendum.
<Et>dabo tibi et semini tuo post te terram,
in qua habitas, omnem terram cultam in possessionem
aeternam. quaestio est quomodo dixerit aeternam,
cum Israhelitis temporaliter data sit: utrum secundum hoc
saeculum dicta sit aeterna, ut ab eo quod est a!<i>v graece,
spI VI pertractanda b 5 (et 20) A. Gellius scripsi:
agellius CPSNVT Aulus Gellius b Agellius d 7 perturbatum b
naui PSNVTbd 8 a om. V luxorioso CPN 10 cum-palluerit
quod codd. om. cum bd add. 13 et expectantibus N 14 quendam
om. N epitecti PSVT 16 apparere N 18 motibus om. b 21 Et
addidi; cf. de ciuit. dei XVI 26 p. 166, 22 poste V te om. 81
22 incultam C; Loc. de Gen. LIIII scriptum legitur Chanaan, item de
ciuit. dei p. 166, 24; cf. quaeat. Ios. XXV 23 quaestio-aeternam
om. pi 25 AEON CPSNVEug AENON T
quod et saeculum significat, dictum sit
latine posset dici "saeculare", an ex hoc aliquid secundum
spiritalem promissionem hic intellegere cogamur, ut aeternum
ideo dictum sit, quia hinc aeternum aliquid significatur. an
potius locutionis est scripturarum ? ut aeternum appellent,
cuius rei finis non constituitur aut non ita fit, ut deinceps
non sit faciendum, quantum pertinet ad curam uel potestatem
facientis. sicut ait Horatius:
seruiet aeternum qui paruo nesciet uti.
non enim potest in aeternum seruire, cuius ipsa uita, qua
seruit, aeterna esse non potest. quod testimonium non adhiberem,
nisi locutionis esset; uerborum quippe illi sunt nobis
auctores, non rerum uel sententiarum. si autem defenduntur
scripturae secundum locutiones proprias, quae idiomata uocantur,
quanto magis secundum eas, quas cum aliis linguis
communes habent!
Quaeritur, quomodo dictum sit ad Abraham de
filio eius: et reges gentium ex illo erunt, utrum quia
non prouenit secundum regna terrena, secundum ecclesiam
accipi debeat, an propter Esau etiam ad litteram contigit.
Et uidens procucurrit in obuiam illis ab
ostio tabernaculi sui et adorauit super terram et
dixit: domine, si inueni gratiam ante te, ne praetereas
seruum tuum. quaeritur, cum tres uiri essent qui
ei adparuerant, quomodo singulariter dominum appellet dicens:
domine, si inueni gratiam ante te. an intellegebat
unum ex eis dominum et alios angelos? an potius in angelis
dominum sentiens domino potius quam angelis loqui elegit,
otn. PSVTbd aeonion CPSVEug aeonon N ennion Tl atuuvov b
2 possit C dici posset PSNVTbd 4 ideo post sit legitur i bd quia]
quod S signiflcat b 5 appellant V 6 cui S 8 oratius CPSNVTEug
9 sernet N 11 fin. non om. N 13 sentiarum PIVI 14 et idomata N
15 quae PNT cum] scm N 20 etiam om. N 21 procurrit PSXVTb
_
25 appellat b 28 domino] dum C que C angelj (sup. i add.
o) C loqui om. C
quia uno ex tribus cum ipso Abraham postea remanente duo
mittuntur in Sodomam et illis sic loquitur Lot tamquam
domino?
Sumatur aqua et lauent pedes uestros
et refrigerate sub arbore. et sumam panem et
manducate. quaeritur, si angelos intellegebat, quomodo
potuit ad hanc humanitatem inuitare, quae refectioni mortalis
carnis necessaria est, non inmortalitati angelorum.
Abraham autem et Sarra seniores progressi
in diebus; defecerunt autem Sarrae fieri
muliebria. seniorum aetas minor est quam senum, quamuis
et senes appellentur seniores. unde, si uera sunt quae a nonnullis
medicis adseruntur, quoniam senior uir cum muliere
seniore filios facere non potest, etiamsi adhuc feminae muliebria
ueniant, secundum hoc admiratum Abraham de promissione
filii et miraculum posuisse apostolum accipere possumus
"emortuum [quippe] corpus" Abrahae. emortuum quippe
corpus non ita intellegendum est, ac si omnino nullam uim
generandi habere posset, si mulier iuuenalis aetatis esset,
sed secundum hoc emortuum, ut iam de prouectioris aetatis
muliere non posset. nam ideo de Cettura potuit, quia iuuenalem
illam inuenit aetate. sic enim medici tradunt, quoniam cuius
corpus uiri secundum hoc iam defecit, ut cum femina
om. V uno om. N 2 illi N 4 lauem CPSVTbd
7 potuerit PSNVTbd inuitate CI post inuitare sequuntur haec:
aetate sic enim medici tradunt quo cuiusque (cuique P) refectioni sqq.
in PS; in cod. P delata sunt, in S signum in mg. appositum est quae]
qui 01 quoniam Vbd refectioye (ne exp. m. 2) C refectio Vbd mortali
carni Vbd 10 defecerant bd 14 non s. I. m. 2 C ei adhuc om. N
16 potuisse V post possumus addunt: ubi dixit bd 17 emortuum-
Abrahae om. PSV quippe inclusi Abrahae- corpus om. NT 19 iuuenilis
TVzud 20 homortuum N iam] etiam CPSVTbd 21 post
quia add. et bd iuuenS b iuuenilis d 22 in illa N post inuenit
offerunt: quando possint. senes filios procreare uel parere SP; sed. m. 2
delata sunt aetatem N aetatis d om. b aetate-cuius om. SV
23 haec VT
non possit, de iuuencula potest: et rursus mulier, quae iam
prouectae aetatis est, quamuis adhuc menstrua fluant, ut de
seniore parere non possit, de iuuene potest. illud itaque ideo
miraculum fuit, quia secundum id quod diximus emortuo
corpore uiri femina quoque tam prouectae aetatis fuit, ut ei
destitissent fieri muliebria. nam si quod ait apostolus "corpus
emortuum" uerbo quis premat, quia dixit emortuum, iam
ergo nec animam habuisse, sed cadauer fuisse intellegi debet:
quod absurdissimae falsitatis est. sic itaque soluitur ista
quaestio. alioquin merito mouet quomodo, cum esset Abraham
prope mediae aetatis, secundum quam homines tunc uiuebant,
et postea filios de Cettura fecerit, dicatur ab apostolo corpore
emortuo et pro miraculo, quia genuit, praedicetur.
Et dixit dominus ad Abraham: quare
risit Sarra in semet ipsa dicens: ergo uere pariam?
ego autem senui. quaeritur quare istam redarguat dominus,
cum et Abraham riserit. nisi quia illius risus admirationis et
laetitiae fuit, Sarrae autem dubitationis, et ab illo hoc diiudicari
potuit,. qui corda hominum nouit.
Negauit Sarra dicens: non risi; timuit
enim. quomodo intellegebant deum esse qui loquebatur, cum
etiam negare ausa sit Sarra quod riserit, tamquam ille hoc
posset ignorare? nisi forte Sarra homines eos putabat, Abraham
uero deum intellegebat. sed etiam ipse illa humanitatis officia
praebendo, de quibus supra dixi, quae necessaria nisi infirmae
carni esse non possent, mirum nisi homines prius esse
om. N iam] tam CN 4 parere] dicere N miraculum
ideo T 6 feminam N quoque] quam N tam om. SNVTbd
fuit ut ei om. N 7 si om. b ait Ollt. Pl apostolus om. N 8 uerbo
-emortuum in mg. inf. add. S promat SVb piam at N quia]
quare S 10 falsitatis] leuitatis N 12 uidebunt C\' 13 cetura C
cethura PSVd ab om. P1 15 ad om. N 16 ego NVb uero b
17 quaeritur om. N ista V redarguit b 19 haec Pl om. Vb
+21 timuit C 23 hoc ille bd 25 offocia N 26 ut supra b dixit N
diuinae maiestatis existentibus et adparentibus signis,
sicut in hominibus dei saepe adparuisse scriptura testatur.
sed rursus quaeritur, si ita est, unde angelos postea fuisse
cognouerint, nisi forte cum eis uidentibus in caelum issent.
Sciebam enim quia constituet filiis suis
et domui suae post se, et custodient uias domini
facere iustitiam et iudicium, ut adducat dominus
in Abraham omnia quae locutus est ad illum. ecce
ubi promittit dominus Abrahae non solum praemia, sed etiam
oboedientiam iustitiae filiorum eius, ut circa eos etiam praemia
promissa compleantur.
Descendens ergo uidebo, si secundum
clamorem ipsorum uenientem ad me consummantur;
si autem non, ut sciam. uerba haec si non dubitantis,
quid duorum potius euenturum sit, sed irascentis et
minantis accipiamus, nulla quaestio est. more quippe humano
deus in scripturis ad homines loquitur et eius iram nouerunt
sine perturbatione eius intellegere qui nouerunt. solemus autem
etiam sic minanter loqui: "uideamus, si non tibi facio" aut:
"uideamus, si non illi fecero", et: "si non potuero tibi facere,
uel sciam", id est: hoc ipsum experibor, utrum non possim .
quod cum minando, non ignorando dicitur, irati adparet adfectus;
sed perturbatio non cadit in deum. mos autem humanae
locutionis et usitatus est et humanae infirmitati congruit, cui
deus coaptat locutionem suam.
scripsi: in quibus CPSNVITd in aliquibus V2b 2 magestatis
N 3 deum b 4 fuisse postea PSVTb 5 cognouerit N
cognouerflt b caelis C essent N iissent bd 6 sciebat P
scio TVbd quod S constituit CEag (ed. Knoell p. 328) 7 domus
N et] ut b custodiant S2b 8 et faciant b et facere d 10 solum]
uolum N 14 consummuntur V 15 ut om. C 16 irascenti 01
20 minaciter PSVTbd loquentes (s. I. m. 1) S uideam Eug
21 facio illi Eug facio NPxSVb 23 cominando PTb cuminando N
effectus Nb 25 usitata C etj ut VP*Slbd congruat Ybd