non desino, ut quoniam multi se sapientes uideri uolunt neque
utrum sint, stultis dinoscere facile est, omni intentione uotisque
omnibus, gemitibus denique uel etiam, si fieri potest,
fletibus deum deprecare, ut te ab erroris malo liberet, si tibi
beata uita cordi est. quod facilius fiet, si praeceptis eius, quae
tanta ecclesiae catholicae auctoritate firmata esse uoluit, libens
obtemperes. cum enim sapiens sit deo ita mente coniunctus,
ut nihil interponatur, quod separet — deus enim est ueritas
nec ullo pacto sapiens quisquam est, si non ueritatem mente
contingat —: negare non possumus inter stultitiam hominis
et sincerissimam dei ueritatem medium quiddam interpositam
esse hominis sapientiam. sapiens enim, quantum datum est,
imitatur deum; homini autem stulto ad imitandum salubriter
nihil est homine sapiente propinquius: quem quoniam. ut dictum
est, intellegere ratione non facile est, oportebat quaedam miracula
ipsis oculis admoueri, quibus utuntur stulti multo quam
1 nihili b deo m1 I d6 Y 3 in domtl b 5 saoatura] sancto atura
(c 0i. 2 add.) Ch auctoritatem om. Ch 6 auctoritate (m. 3 8. I.) P
auctoritatd meruit: fidem sqq. b 7 religiong statuSs b 13 stulti sunt V
j
stulti SMVmb 15 deprecare (a in ras.) Ch depraeceris V deprecar? P
erroris (e corr. in i) SM 16 quo SM 18 enim] autem Y 21 inter
stultitiam] interstiustitia Ch 22 ueritate Ch 28 sapientia Ch
25 sapientem Ch sapienti b propinquus V 26 rationS b 27 amoueri b
multoquam (lt sup. exp. nd) S multusquam V
uita moresque purgarentur et ita rationi accipiendae habiles
fierent. cum igitur et homo esset imitandus et non in homine
spes ponenda, quid potuit indulgentius et liberalius diuinitus
fieri, quam ut ipsa dei sincera, aeterna, incommutabilisque
sapientia, cui nos haerere oportet, suscipere hominem dignaretur?
qui non modo illa faceret, quibus ad sequendum deum
inuitaremur, sed etiam illa pateretur, quibus a sequendo deo
deterrebamur. nam cum adipisci certissimum ac summum
bonum nemo possit, nisi id plene perfecteque dilexerit — quod
nullo pacto fiet, quamdiu mala corporis atque fortuita formidantur
— ille nascendo mirabiliter et operando conciliauit
caritatem, moriendo autem et resurgendo exclusit timorem.
iam uero talem se in ceteris rebus omnibus praebuit, quas
persequi longum est, ut et diuina clementia, quo porrigi, et
humana infirmitas, quo possit euehi, sentiremus.
mentis nostrae a terrena inhabitatione suspensio, haec in uerum
deum ab huius mundi amore conuersio. sola est auctoritas,
quae commouet stultos, ut ad sapientiam festinent. quamdiu
intellegere sincera non possumus, auctoritate quidem decipi
miserum est; sed certe miserius non moueri. si enim dei
prouidentia non praesidet rebus humanis, nihil est de religione
satagendum. sin uero et species rerum omnium, quam profecto
ex aliquo uerissimae pulchritudinis fonte manare credendum
est, et interior nescio qua conscientia deum quaerendum
deoque seruiendum meliores quosque animos quasi publice
priuatimque cohortatur: non est desperandum ab eodem ipso
1 commodius (s 8. I. a m. 3) P commotorum] com mutorum Ch
(lntj add.) 8 inuitarentur V 9 adipisci] ad ipsie Ch 10 id] uel
id V plsene S 12 illa b 14 iam] ille srm, * 17 crede mihi
(mihi 8. I. add. m. 2) m 18 meritis b a terrena] aeteriftu F 19 deum
uerum SPpMVmb 20 festinent b (in marg. al. festinetur) : ffestinetur SM
VChPin festinentur p 23 regione V 24 si V et] est Ch omnium
rerum V 25 uerissime Sm 26 quae P1 28 hortatur SPpMVbm
innitentes adtollamur in deum. haec autem seposita ratione,
quam sinceram intellegere, ut saepe diximus, difficillimum
stultis est, dupliciter nos mouet: partim miraculis. partim
sequentium multitudine. nihil horum est necessarium sapienti,
quis negat? sed id nunc agitur, ut sapientes esse possimus,
id est inhaerere ueritati: quod profecto sordidus animus non
potest. sunt autem sordes animi. ut breui explicem. amor
quarumlibet rerum praeter animum et deum; a quibus sordibus
quanto est quisque purgatior, tanto uerum facilius intuetur.
uerum igitur uidere uelle, ut animum purges, cum ideo purgetur,
ut uideas, peruersum certe atque praeposterum est.
homini ergo non ualenti uerum intueri, ut ad id fiat idoneus
purgarique se sinat, auctoritas praesto est: quam, ut paulo
ante dixi. partim miraculis, partim multitudine ualere nemo
ambigit. miraculum uoco quicquid arduum aut insolitum supra
spem uel facultatem mirantis adparet. in quo genere nihil est
populis aptius et omnino stultis hominibus quam id, quod
sensibus admouetur. sed rursus haec in duo diuiduntur: quaedam
enim sunt. quae solam faciunt admirationem, quaedam
uero magnam etiam gratiam beneuolentiamque conciliant. nam
si quis uolantem hominem cernat, cum ea res nihil spectatori.
adferat commodi praeter ipsum spectaculum, miratur tantummodo.
si quis autem graui et desperato morbo adfectus mox,
ut iussum fuerit, conualescat, admirationem sanitatis suae
sanantis etiam caritate superabit. talia facta sunt illo tempore,
quo deus in uero homine, quantum sat erat, hominibus adparebat:
sanati languidi, mundati leprosi; incessus claudis,
Ch certu Ch 3 sincera Ch 5 estjesse SpVmb
6 sed id] se sid Ch 7 animus (8. l. m. 2) Ch 8 animi sordes Y sordida
rmm
an. b 9 qualuralibet S (m. 2 corr. uid.) 10 quiaque] quis PMYmbS
(a. I.) p (in mg. m. 2) uero Ch 17 genera Ch in quo nihil est genere V
tft
20 sunt om. Ch 21 beniuolentiaq; b 22 uolantem] uolunrS (ra m. 2
add.) Ch 28 conferat M 25 ammirationem SlM 26 taliaj alia SM
27 quantum (m. 2 8. I.) Ch 28 languidi (8. I. m. 2) Ch incestos Ch
aquam in uinum conuersam, saturata quinque milia
quinque panibus, transita pedibus maria, mortuos resurgentes
uiderunt: ita quaedam corpori manifestiore beneficio, quaedam
uero menti occultiore signo, et omnia hominibus maiestatis
testimonio consulebant: sic in se tunc animas errantes mortalium
diuina commouebat auctoritas. cur, inquis, ista modo
non fiunt? quia non mouerent, nisi mira essent; at si solita
essent, mira non essent. nam diei et noctis uices et constantissimum
ordinem rerum caelestium, annorum quadrifariam
conuersionem, decidentes redeuntesque frondes arboribus, infinitam
uim seminum, pulchritudinem lucis, colorum, sonorum.
odorum saporumque uarietates da qui primum uideat atque
sentiat, cum quo tamen loqui possimus, hebescit obruiturque
miraculis; nos uero haec omnia non cognoscendi facilitate —
quid enim causis horum obscurius? — sed certe sentiendi
adsiduitate contemnimus. facta sunt igitur illa oportunissime,
ut his multitudine credentium congregata atque propagata in
ipsos mores utilis conuerteretur auctoritas.
mentes. ut etiam quae in his praua sunt, quod fere
superantibus libidinibus euenit, inprobare citius et detestari
quam deserere aut mutare possimus. parumne consultum rebus
humanis arbitraris, quod nihil terrenum, nihil igneum, nihil
denique, quod corporis sensus adtingit, pro deo colendum esse.
ad quem solo intellectu ambiendum est, non pauci doctissimi
disputant, sed inperitum etiam uulgus marium feminarumque
in tam multis diuersisque generibus et credit et praedicat?
Ch sordis Ch 3 resurgentes] et resurgentes Ch 4 uiderent Ch
beneficio quaedam corpori quaedam uero mente Ch1 5 omniy S hominibus]
omnibus Vm 6 n consulebat S 9 die Ch 11 decedgtes b 14 hebescet Ch
e h.
hbescit P ebescit p 17 opportunissime PpSMVb 21 quodj quos Ch
22 uenit Ch euenit M 24 igne Ch 26 quem] qua SMb que I
intellectum Ch ambigendum S M m esse non pauca V doctissimtl
Ch.
et non cotidiana solum, sed etiam per contextos plures dies
perpetuata ieiunia, quod castitas usque ad coniugii prolisque
contemptum, quod patientia usque ad cruces flammasque neglectas,
quod liberalitas usque ad patrimonia distributa pauperibus.
quod denique totius huius mundi aspernatio usque ad
desiderium mortis intenditur? pauci haec faciunt, pauciores
bene prudenterque faciunt, sed populi probant, populi laudant,
populi fauent, diligunt postremum populi: populi suam inbecillitatem,
quod ipsa non possunt, non sine prouectu mentis
in deum nec sine quibusdam scintillis uirtutis accusant. hoc
factum est diuina prouidentia per prophetarum uaticinia, per
humanitatem doctrinamque Christi, per apostolorum itinera,
per martyrum contumelias, cruces, sanguinem, mortes, per'
sanctorum praedicabilem uitam atque in his uniuersis digna
rebus tantis atque uirtutibus pro temporum oportunitate miracula.
cum igitur tantum auxilium dei, tantum profectum
fructumque uideamus, dubitabimus nos eius ecclesiae condere
gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica
sede per successiones episcoporum frustra haereticis
circumlatrantibus et partim plebis ipsius iudicio, partim conciliorum
grauitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis
columen auctoritatis obtinuit? cui nolle primas dare
uel summae profecto inpietatis est uel praecipitis adrogantiae.
nam si nulla certa ad sapientiam salutemque animis uia est,
nisi cum eos rationi praecolit fides, quid est aliud ingratum
Ch 2 cottidiana Ch 4 contemptum) cfitentQ b
r v
8 prudenteq' m1 laudant] audiant M audiant S'ZP audiunt (i in raa.) p
Vmb 9 fabent Ch postremo Mmb populi (in. fin. yom. Sm 10 ipsa Ch (p. m 2.
ex b (?) corr.) ista PpMVmb isti S non (a. sine) Ch : nec PpSMVmb profectu
V l2 per om. V 14 contumelias martyrum V 16 opportunitate Pp Vb
18 fructumquae Ch dubitauim' b concedere V 22 maiestate ("" er.) P
p.
damnantes Ch damnantis SMb dampnajitis m1 damanTif (t paene er.) p
ctilmeai
damnaQtif P 28 columen] culmen columen M1 culmen V m p primicias
dare Vb 24 summe Ch 25 salutemquae Ch
auctoritati uelle resistere? et si unaquaeque disciplina, quamquam
uilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum
requirit, quid temerariae superbiae plenius, quam diuinorum
sacramentorum libros et ab interpretibus suis nolle cognoscere
et incognitos audere damnare ?
commouit et si ueram, ut credo, curam tui geris, uelim me
audias et bonis praeceptoribus catholicae christianitatis te pia
fide, alacri spe, simplici caritate committas deumque ipsum,
cuius unius et bonitate facti sumus et iustitia poenas luimus
et clementia liberamur, orare non cesses. ita tibi neque praecepta
et disputationes doctissimorum hominum et uere christianorum
neque libri neque serenae ipsae cogitationes defuerint,
quibus facile quod quaeris inuenias. nam istos uerbosos et
miseros — quid enim aliud mitius dixerim ? — penitus desere:
qui dum nimis quaerunt, unde sit malum, nihil reperiunt nisi
malum. in qua quaestione saepe auditores erigunt ad quaerendum,
sed ea docent excitatos, ut uel dormire semper satius
sit quam illo modo euigilare. de lethargicis enim phreneticos
faciunt: inter quos morbos. cum sit uterque plerumque mortiferus,
hoc tamen interest, quod lethargici sine aliena uexatione
moriuntur, phreneticus autem multis sanis et eis potissimum,
qui uolunt subuenire, metuendus est. nam neque deus mali
auctor est nec umquam eum quicquam fecisse paenituit nec
ullius commotionis animi tempestate turbatur nec terrae particula
regnum eius est, nulla flagitia uel scelera probat aut
imperat, numquam mentitur. haec enim atque huiusmodi nos
mouebant, cum ea magnis inuectionibus quaterent et hanc esse
SPpMVmb prędictę »1 5 litros Ch suis] uis Ch
6 audere] uelle SPpMVtnb 7 te om. V uel ratio om. Ch uel
oratio] om. Pp (in mg. m. 2 add.) 8 commouet V tu V geris]
d
generis Ch 10 committis Ch 12 tibi] ibi Ch 14 ipse Ch 16 alius
(d a m. I) P deserere Vm 18 quaestiones Ch 20 lęthargicis ..:U
freneticos lib. 21 uterque om. Vtn (m. 2 add.) 23 sanis]
satis SVmb 25 penituit Ch 29 magis SMPpb
est. itaque illos recte reprehendere ista concedo.
quid ergo didici? quid putas, nisi cum ista reprehenduntur,
disciplinam catholicam non reprehendi? ita quod apud eos
uerum didiceram. teneo, quod falsum putaueram, respuo. sed
et alia multa me docuit ecclesia catholica, quo illi homines
exangues corporibus, sed crassi mentibus aspirare non possunt:
deum non esse corporeum, nullam eius partem corporeis oculis
posse sentiri, nihil de substantia eius atque natura ullo modo
esse uiolabile aut commutabile aut compositicium aut fictum ;
quae si mihi concedis — non enim aliter de deo sentiendum
est —, omnia illorum machinamenta subuersa sunt. illud uero
quomodo sit. ut nec deus malum genuerit aut fecerit nec
ulla sit fueritue umquam natura atque substantia, quam non
deus aut genuerit aut fecerit, et tamen a malo nos liberet
tam necessariis rationibus adprobatur, ut dubitari omnino non
possit, praesertim tibi atque talibus, si tamen bono ingenio
pietas et pax quaedam mentis accedat, sine qua de tantis rebus
nihil prorsus intellegi potest. et non hic fama de fumo est
et nescio qua fabella Persica. cui satis est aurem adcommodare
et animum non subtilem, sed plane puerilem. longe omnino, longe
se aliter, non ut Manichaei desipiunt, ueritas habet. sed
quoniam sermo iste noster multum processit longius quam
putabam, hic finem libro faciamus: in quo memineris uolo
nondum me Manichaeos coepisse refellere et illas nugas nondum
inuasisse neque de ipsa catholica magnum aliquid aperuisse,
sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem, falsam
b 2 illo V 6 quoj quod M 7 adspirare (d paene er.) P
8 deum] deum scilicet (scil. m. 3 8. I.) P 9 nullo r 10 uiolauile Ch
aut commutabile om. Ch p composititium Ch composicium p S M compositium
(i exp. m. 1) Pcomposittl facttl b (in marg. al. compositiciQ aut fictn)
11 sentiundum P 14 aut fuerit V 15 non genuerit 8 16 rationibus
»r(nmen>ir
om. V approbatur m2 17 presertim Ch 18 accedas Ch 19 hic
non SMm 20 aureQ Ch 22 aliter qui ut (quA ut in ras.) p manicheis
Ch 23 iste sermo Spb 25 manicheos Ch
et erigere ad magna quaedam et diuina discenda.
quare hoc uolumen ita sese habeat; placatiore autem animo
tuo facto ero fortasse in ceteris promptior amen.
orn. V 2 erigereJ et egere p magna'7 (m er.) P 4 amen
om. SPpMVm EXPLICIT LIBER DE VTILITATE CBEDENDI Ch
fol. 95. EXPLICIT LIBER BEATI AVGVSTINI DE VTILITATE
CREDENDI p. 76 S EXPLICIT DE VTILITATE CREDENDI fol. 30
P 51 p