profiteantur tenere ac docere. profitentur hac omnes haeretici,
negare non possum, sed ita, ut eis, quos inlectant, rationem
se de obscurissimis rebus polliceantur reddituros, eoque
catholicam maxime criminantur, quod illis, qui ad eam ueniunt,
praecipitur, ut credant, se autem non iugum credendi inponere,
sed docendi fontem aperire gloriantur. quid, inquis, dici potuit,
quod ad eorum laudem maxime pertineret? non ita est. hoc
enim faciunt nullo robore praediti, sed ut aliquam concilient
multitudinem nomine rationis: qua promissa naturaliter anima
gaudet humana nec uires suas ualetudinemque considerans
sanorum escas adpetendo, quae male committuntur nisi ualentibus,
inruit in uenena fallentium. nam uera religio, nisi credantur
ea. quae quisque postea, si se bene gesserit dignusque
fuerit, adsequatur atque percipiat, et omnino sine quodam
graui auctoritatis imperio inire recte nullo pacto potest.
Sed quaeris fortasse uel de hoc ipso aliquam accipere
rationem, qua tibi persuadeatur non prius ratione quam fide
te esse docendum. quod facile potest, si modo aequum te.
praebeas. sed ut commode fiat, uolo quasi respondeas interroganti
et primo dicas mihi, quare tibi uideatur non esse
credendum. quod ipsa, inquis, credulitas, a qua creduli nominantur,
uitium quoddam mihi uidetur esse, alioquin hoc
nomen non pro conuicio obiectare soleremus. nam si suspiciosus
in uitio est, eo quod non conperta suspicatur, quanto
magis credulus, qui hoc a suspicioso differt. quod ille incognitis
aliquam, iste nullam tribuit dubiationem. interim
accipio hanc opinionem ac distinctionem. sed scis etiam curiosum
non nos solere appellare sine conuicio, studiosum uero
etiam cum laude. quamobrem adtende, si placet. etiam inter
'
SpMVmb 3 possftt b 8 maxime M maxime m*
...
11 ualitudinemque SMm 18 uera] uere ChMp uerePS religionis Mpb
ni/si (B er.) S si M p b 15 assequatur (a ex i corr.) 8 et om.,b
sine (ne 8. I. a m. 2) Ch 16 grauia Ch iniri P1 SMpVmb
ft %
18 que S1 persuadexur Sl'
quamuis uterque agatur magna cupiditate noscendi, curiosus
tamen ea requirit. quae nihil ad se adtinent. studiosus
autem contra quae ad sese adtinent requirit. sed quia non
negamus ad hominem pertinere coniugem ac liberos et eorum
salutem, si quispiam peregre positus, quemadmodum ualeant
ac sese agant sua coniux ac liberi. omnes aduenientes sedulo
percontetur, magna utique ducitur cupiditate noscendi. et tamen.
hunc studiosum non uocamus, qui et magno opere scire uult
et ea, quae ad se maxime pertinent. quare iam intellegis eo
uaccillare istam definitionem studiosi, quod omnis quidem
studiosus ea nosse uult, quae ad se pertinent, non tamen
omnis. qui id agit. studiosus uocandus est, sed is. qui ea,
quae ad animum nutriendum liberaliter atque ornandum pertinent,
inpensissime requirit: tamen studentem recte appellamus
praesertim addentes, quid studeat audire. nam etiam suorum
studiosum possumus appellare, si suos tantum diligit. non
tamen adiunctione nulla communi nomine studiosorum dignum
putamus. audiendi autem cupidum, quemadmodum se sui
haberent, non appellarem studiosum audiendi, nisi gaudens
bona fama id ipsum saepe uellet audire; studentem uero,
etiamsi semel. refer nunc animum ad curiosum et dic mihi,
utrum si quis fabellam libenter audiret nihil sibi omnino
profuturam, id est rerum ad se non pertinentium, neque id
odiose atque crebro, sed rarissime ac modestissime uel in
conuiuio uel in aliquo circulo ulloue consessu, uidereturne
tibi curiosus ? non opinor, sed certe habens illius rei curam,
cum libenter audiret, profecto uideretur. quapropter etiam
S respondens Ch respondebis p 3 tamen om. Ch.
que Ch studiosis S studiosins M 4 requiret V 7 conionx SYb
8 percunctetur b 9 magnopere SPpMVmb 11 diffinitionem SMVm
I
18 qui id] quid Ch quid P 15 inpemsissime S impendissime V tn
inpensissima M 18'ad ianclione V 21 fama bona SMVmb
22 refert V 25 otiose Ch odiose (c in d mut.)P ac modestissime om. ClI,
•«
26 consessu SP concessu M 28 cum] qum P. audire SMVmb
igitur, utrum et illa superiora emendanda sint. cur enim non
et suspiciosi nomine indignus sit, qui aliquando aliquid
suspicatur, et creduli, qui aliquando aliquid credit? itaque
ut inter studentem alicuius rei et omnino studiosum rursumque
inter curam habentem atque curiosum, ita inter credentem
et inter credulum plurimum interest.
neque enim si concedimus aliud esse credere, aliud
credulum esse, sequitur, ut nulla culpa sit in religionibus
credere. quid? si enim et credere et credulum esse uitiosum
est, quemadmodum et ebrium et ebriosum esse? quod qui
certum existimat, nullum mihi habere posse amicum uidetur.
si enim turpe est aliquid credere, aut turpiter facit, qui amico
credit, aut nihil amico credens quomodo amicum uel ipsum
uel se appellet. non uideo. hic fortasse dicas : concedo aliquid
aliquando esse credendum; nunc expedi, quomodo in religione
turpe non sit credere antequam scire. faciam, si potero.
quocirca ex te quaero, quid existimes in grauiore culpa esse,
religionem tradere indigno, an id quod ab eis, qui illam
tradunt, dicitur credere. si, quem dicam indignum, non
intellegis, eum dico, qui ficto pectore accedit. concedis, ut
arbitror, magis culpandum esse tali homini pandere si qua
sunt sancta secreta quam religiosis uiris de ipsa religione
aliquid adfirmantibus credere. neque enim te aliud respondere
decuerit. quare nunc fac putes eum adesse, qui tibi religionem
sit traditurus: quonam modo illi fidem facturus es uero
animo te accedere neque quicquam in te, quod ad hanc rem
1 difinito S difinitio M diffiniti m diffiniti V ea (a corr. ex i) S qua]
»
quę SM qg<? m1 2 sint emendanda V m emendanda sint (in mg. tn 2
adscr.) S non om. Ch 3 elp et non b qui-creduli inf. text. tn.2 add.S'
7 et inter credulum scripsi: et incredulum Ch et credulum SpPMVmb
8 nunc] hanc Ch uides Ch. 10 sequetur Ch incredere in religionibus V
in credere rel. m1 11 si 8. I. p 12 qui] si Tm 13 existimatur Vx,
14 turbe V 17 credendo Ch 19existimet Ch 22 ficto (a corr. in i) S
concedit Ch 23 culpamdQ Ch 24 secreta sancta SVm 25 te om. V
nihil te fingere, quantis poteris id ipsum adserens
uerbis, sed tamen uerbis. non enim animi tui latebras, ita ut
intime sciaris, homo homini aperire possis. at ille si dixerit:
ecce credo tibi; sed nonne est aequius, ut etiam tu credas
mihi, cum tu beneficium, si aliquid ueri teneo, sis accepturus,
daturus ego? quid respondebimus nisi esse credendum?
Sed, inquis, nonne erat melius, rationem mihi redderes.
ut ea quocumque me duceret, sine ulla sequerer temeritate?
erat fortasse; sed cum res tanta sit, ut deus tibi ratione
cognoscendus sit, omnesne putas idoneos esse percipiendis
rationibus, quibus ad diuinam intellegentiam mens ducitur
humana. an plures, an paucos ? paucos, ais, existimo. horumne
I n numero esse te credis? non est meum, inquis, hoc respondere.
illius ergo putas etiam hoc tibi credere: quod quidem
facit. tu tantum memento iam eum bis credidisse tibi incerta
dicenti, te illi religiose admonenti ne semel quidem
uelle credere. uerum fac ita esse uero animo te ad accipiendam
religionem accedere et ita paucorum te esse hominum,
ut rationes. quibus ad certam cognitionem uis diuina perducitur,
capere possis: quid ? ceteris hominibus, qui tam sereno ingenio
praediti non sunt, negandam religionem putas? an eos pedetentim
quibusdam gradibus ad illa summa penetralia esse
ducendos? uides plane, quid sit religiosius. neque enim tibi
quiuis homo in rei tantae cupiditate ullo modo deserendus
I S & eque uis m non
4jntimęSMadCk5eaequussf1equeuismnon
est equi USPJJ n equ$uis V nonnest (n init. in ras.) Ch 7 ergo ChP
bU
respondenisi p2 8 reddere V 10 cum om. V ratione tibi Sm
11 putes V ideneos V percipiendis (os corr. in is) S 13 paucos (ante
ais) om. Ch 14 te esse V cre4?l?dis P tibi respondere V 15 cre-
1 I
dece (de ex re) S qdd ipsę facit (qdê ipsę m. 2 add.) M 16 bis] uis
i te
lib. uix credidisset ibi b 17 dicendi Ch dicendi p1 de Ch 18 uella
SMVb uelles (s in raa.) m fac itaj facta M uero] et uero SPpMVmb
19 te 8. I. corr. add. Ch 21 caperę M 22 an eos in penetralia esse
dqcendos m (in mg. m 2 add.) V pedetemtim P pedetemptim SMp
24 docendos// Ch uites Ch uidens p 25 cupiditatę M ullu Ch
credat se ad id, quod instituit, peruenturum. mentemque subplicem
praebeat et quibusdam magnis necessariisque praeceptis
obtemperans quadam uitae actione perpurget, non eum esse
aliter illa, quae pure uera sunt, adepturum? censes profecto.
quid ergo istis, quorum de genere te esse iam credo, qui
facillime diuina secreta ratione certa capere possunt. si hac
uia ueniant, qua illi qui primitus credunt, numquid tandem
oberit? non arbitror. sed tamen, ais. quid eos morari opus
est? quia etsi facto sibi nihil nocebunt, nocebunt tamen
exemplo ceteris. uix enim est, qui de se tantum sentiat,
quantum potest; sed qui minus, excitandus est, qui amplius,
reprimendus, ut neque ille desperatione frangatur, neque iste
praecipitetur audacia. quod facile fit, si etiam ii, qui ualent
uolare, ne cui sint periculoso inuitamento, paulisper cogantur
incedere. qua etiam ceteris tutum est. haec est prouidentia
uerae religionis, hoc iussum diuinitus, hoc beatis maioribus
traditum, hoc ad nos usque seruatum: hoc perturbare uelle
atque peruertere, nihil est aliud quam ad ueram religionem
sacrilegam uiam quaerere. quod qui faciunt, nec si eis concedatur
quod uolunt, possunt quo intendunt peruenire. cuiusmodi
enim libet excellant ingenio, nisi deus adsit, humo repunt.
tunc autem adest, si societas humana in deum tendentibus
curae sit. quo gradu nihil firmius in caelum reperiri potest.
ego quidem huic rationi non possum resistere; nam nihil
sine cognitione esse credendum qui possum dicere? cum et
amicitia, nisi aliquid credatur, quod certa ratione demonstrari
non potest, omnino nulla sit, et saepe dispensatoribus seruis
sine ulla culpa dominorum credatur. in religione uero quid
Ch e censijs P 2 credas Ch 4 perpurgetur b eum]
B
enim Ch esse om. V 5 ceses p1 6 te (8. I. a m. 2) p te esse] de
esse Ch 7 rationi Ch 10 nichil sibi V 18 disperatione S frangatur]
plangatur Ch 14 hi ChPpb 15 inuitamentum SMmb in uita
mentum F 17 a beatis (a 8. I.) P 20 sagrilegam Ch ne V 22 assit P
hdmo (u am. 2) PV 23 societati humanae Pp ChSMb 24 reperire V
26 cognitione] ratione (8. l. am. 2) m om. r esse («. lam.2)S 27 probari 1*
animum pollicentibus credant, nos eis praecipientibus nolimus
credere ? postremo quae potest esse uia salubrior quam idoneum
primo fieri percipiendae ueritati, adhibendo iis fidem, quae ad
praecolendum et ad praecurandum animum sunt diuinitus constituta?
aut si iam prorsus idoneus sis, circuire potius aliquantum
qua tutissimum est ingredi, quam et tibi esse auctorem
periculi et ceteris temeritatis exemplum.
non sint, qui se pollicentur ratione ducturos. nam quomodo
sine culpa possimus sequi eos, qui credere iubent, iam dictum
est; ad hos autem sponsores rationis non modo sine uituperatione.
sed etiam cum aliqua laude se uenire nonnulli putant:
sed non ita est duae sunt enim personae in religione laudabiles:
una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos
iudicare necesse est; alia eorum, qui studiosissime et rectissime
inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in
uia, qua tamen certissime peruenitur. tria sunt alia hominum
genera, profecto inprobanda ac detestanda. unum est opinantium,
id est eorum, qui se arbitrantur scire quod nesciunt; alterum
eorum, qui sentiunt quidem se nescire. sed non ita quaerunt,
ut inuenire possint; tertium eorum, qui neque se scire existimant
nec quaerere uolunt. tria sunt item uelut finitima sibimet
in animis hominum distinctione dignissima: intellegere, credere,
opinari. quae si per se ipsa considerentur, primum semper
sine uitio est, secundum aliquando cum uitio, tertium numquam
sine uitio. nam intellegere magna et honesta uel etiam
Chp 2 nolumus V 8 uiatia Ch 4 pcipiendae Ch
pcip. (uirg. er.) p ueritatis b his ChpSMmVb iis (ex his corr.) P
6 iam om. V circtlire b aliquantulum V 10 docturos SMb
k <
12 os P 13 landeseuenire Ch nonnulla Pp 14 duę enl p. in rel. sl b
16 eat om. V 17 iam] etiam SAf om. Y mb alter Ch 19 est] et Ch
20 eorum] corti Ch 21 eorum om. V 25 opinari (re in ri corr.) S
26 uitio. et hoc ad eandem beatitudinem referre debemus. in hac enim
nita quantumque (q?rtic11q;&) id sciatur nondum est beatissimum quoniam
incomparabiliter limge est amplius quod inde nescitur SMVmbpP (m. 2
del. omnia).
nocet, sed fortasse discere nocuit, cum tempus necessariorum
occuparent. ipsa etiam noxia non intellegere, sed facere aut
pati miserum est. non enim si quis intellegat. quomodo possit
inimicus sine suo periculo occidi, intellegentia ipsa, a cupiditate
reus est; quae si absit, quid innocentius dici potest?
credere autem tunc est culpandum, cum uel de deo indignum
aliquid creditur uel de homine facile creditur. in ceteris uero
rebus si quis quid credit, si se id nescire intellegat, nulla
culpa est. credo enim sceleratissimos coniuratos uirtute
Ciceronis quondam interfectos: atqui id non solum nescio,
sed etiam nullo pacto me scire posse certo scio. opinari
autem duas ob res turpissimum est: quod et discere non
potest, qui sibi iam se scire persuasit, si modo illud disci
potest,' et per se ipsa temeritas non bene adfecti animi signum
est. nam etiamsi hoc ipsum, quod de Cicerone dixi, scire se
quisquam arbitratur, quamquam nihil eum inpediat a discendo,
quia res ipsa nulla scientia teneri potest, tamen quod non
intellegit multum interesse, utrum aliquid mentis certa ratione
uideatur, quod intellegere dicimus, an famae uel litteris credendum
posteris utiliter commendetur, profecto errat. neque
quisquam error turpitudine caret. quod intellegimus igitur,
debemus rationi, quod credimus, auctoritati, quod opinamur,
errori. sed intellegens omnis etiam credit, credit omnis et
qui opinatur; non omnis qui credit intellegit; nullus qui
opinatur intellegit. haec ergo tria si ad illa quinque hominum
genera, quae paulo ante commemorauimus, referantur, id est
(corr. ex necessarius) S 8 ipse p ipsa Ch
etiam] autem M noxia. Ch 4 si (8. I. m. 1) p 5 a] ac non SPp
MVbm . 6 est om. Ck 11 cicaronis M atque SMVm 12 certe iSTm
18 et discere] ediscere SVPtn ędiscere M 14 dici Chb 16 cicęrone M
17 impedia1;ltP 19 menti ChpMVm menti (s m. 2 add.) P 20 nidetnr M
teneatur b (in marg. al uideatur) fama Ch 22 inteUigimus b (in marg.
al. scimus) igitur om. Ch 23 opinatur Ch et qui opinatUr errori V
24 credit alt. om. Ch 25 nullus- intellegit om. P (sed ras. quattuor
uoc.) 26 haec ergo] hęrgo p.
inuenimus primum beatorum genus ipsi ueritati credere,
secundum autem studiosorum amatorumque ueritatis auctoritati.
in quibus duobus generibus laudabiliter creditur. in primo
autem uitiosorum, id est eorum, qui opinantur se scire quod
nesciant, est profecto uitiosa credulitas. cetera duo inprobanda
genera nihil credunt: et illi qui uerum quaerunt cum desperatione
inueniendi, et illi qui omnino non quaerunt. et hoc dumtaxat
in rebus ad aliquam pertinentibus disciplinam. nam in alio
uitae actu prorsus nescio quo pacto possit homo nihil credere.
quamquam in illis etiam qui se in agendo probabilia sequi
. dicunt, scire potius nihil posse quam nihil credere uolunt
uideri. quis enim quod probat non credit? aut quomodo est
illud quod sequuntur, si non probatur, probabile? quare duo
genera possunt esse aduersantium ueritati: unum eorum, qui
scientiam tantum obpugnant, non fidem, alterum eorum, qui
utrumque condemnant: qui tamen utrum in rebus humanis
inueniri possint, rursus ignoro. haec dicta sunt, ut intellegeremus
nos retenta fide illarum etiam rerum, quas nondum
conprehendimus. a temeritate opinantium uindicari. nam qui
dicunt nihil esse credendum nisi quod scimus, hi unum cauent
nomen opinationis, quod fatendum est turpe ac miserrimum;
sed si diligenter considerent plurimum interesse, utrum se
scire quis putet, an quod nescire se intellegit. credat aliqua
auctoritate commotus, profecto errores et inhumanitatis atque
superbiae crimen euitabunt.
4 duorum SPpMVmb 6 nesciunt V 10 uitaacijtuj) pactuCft
M y
11 probauilia Ch 12 uoluit S1 13 credat r 14 sequntur (q ex c
fact.) S sequitur m secuntur ChM quare 1 quadere (de m 2 add.) P
U d
15 aduersarium Ch ueriti Ch 17 contempnant 82 condempnant Mm
18 rursus] prorsusCft 19 quas] quia Ch 20 operantium Ch 21 hiJ id Ch
ant.
SpMVmb 22 qpinionis Sm 23 si diligenter considere//t (n er. quis m. 8
add.) P 25 erroris SPpMVmb 26 supeniiae Ch euitabunt scripsi:
euitauit Ch uitauit SMb uitabit (b ex u corr.) V inuitauit p uitabunt
Vtn
quomodo seruiant parentibus liberi eosque mutua pietate diligant,
quos parentes suos esse non credant. non enim ratione
ullo pacto sciri potest, sed interposita matris auctoritate de
patre creditur; de ipsa uero matre plerumque nec matri, sed
obstetricibus, nutricibus, famulis. nam cui furari filius potest
aliusque subponi, nonne potest decepta decipere? credimus
tamen et sine ulla dubitatione credimus, quod sciri non posse
confitemur. quis enim non uideat pietatem, nisi ita sit, sanctissimum
generis humani uinculum. superbissimo scelere uiolari?
nam quis uel insanus eum culpandum inputet, qui eis officia
debita inpenderit, quos parentes esse crediderit, etiamsi non
essent? qui contra non exterminandum iudicauerit, qui ueros
fortasse parentes minime dilexerit, dum, ne falsos diligat,
metuit? multa possunt adferri, quibus ostendatur nihil omnino
humanae societatis incolume remanere, si nihil credere statuerimus,
quod non possumus tenere perceptum.
Sed nunc accipe, quod iam facilius me tibi persuasurum
esse confido. cum de religione, id est cum de colendo atque
intellegendo deo agitur, ii minus sequendi sunt, qui nos credere
uetant, rationem promptissime pollicentes. nam nemini
dubium est omnes homines aut stultos aut sapientes esse.
nunc autem sapientes uoco non cordatos et ingeniosos homines,
sed eos, quibus inest, quanta inesse homini potest, ipsius hominis
deique firmissime percepta cognitio atque huic cognitioni
uita moresque congruentes: ceteros autem cuiusque modi
artibus inertiisque adfecti sunt, quolibet uictu probandi siue
inprobandi, stultorum in numero deputauerim. quae cum ita
sint. quis mediocriter intellegens non plane uiderit stultis
utilius atque salubrius esse praeceptis obtemperare sapientium
Ch 3 cred$nt M 8 scire ChMlapb 10 supperuissimum Ch
celere Ch scęlere M 11 putet SPpMVmb 14 dum ne] nedum ne Ch
falso Ppb 15 auferri Ch aferri p 16 humane Ch incolome SM,,,,
20 hi lib. b 22 aut stultos esse aut sapientes V 25 firmissimae Ch
26 cuius V cuiusca Ch 27 uel inerciis V sint Mm7b quodlibet p
uictu-stul om. Ch siue inprobandi om. P
factum non est, peccatum est; nec recte factum esse ullo
modo potest, quod non a recta ratione proficiscitur. porro
recta ratio est ipsa uirtus. cui autem hominum uirtus nisi
sapientis animo praesto est? solus igitur sapiens non peccat.
stultus ergo omnis peccat. nisi in iis factis, in quibus sapienti
obtemperauerit; a recta enim ratione talia facta proficiscuntur
nec, ut ita dicam, dominus sui facti stultus existimandus est,
cum est tamquam instrumentum ministeriumque sapientis.
quare si omnibus hominibus non peccare quam peccare melius
est, melius profecto stulti omnes uiuerent, si serui possent
esse sapientium. atque hoc si in rebus minoribus, ut in mercando
uel colendo agro, in uxore ducenda, in suscipiendis
educandisque liberis, in ipsa denique re familiari administranda
expedire nemo ambigit, multo magis in religione. nam et res
humanae promptiores ad dinoscendum sunt quam diuinae et
in quibuscumque sanctioribus et praestantioribus, quo maius
eis obsequium cultumque debemus, eo sceleratius periculosiusque
peccatur. nihil igitur nobis restare admodum uides, quamdiu
stulti sumus, si nobis uita optima et religiosa cordi est,
nisi ut quaeramus sapientes, quibus obtemperando dominationem
stultitiae neque ita multum sentire, dum inest nobis, et euadere
aliquando possimus.
modo stulti sapientem inuenire poterimus, cum hoc nomen,
tametsi nemo fere audeat palam, plerique tamen ex obliquo
sibi uindicant. cum de rebus ipsis, quarum cognitione constat
sapientia, ita inter se dissentiant, ut aut nullum eorum, aut
2 (pr.) est m2 6 stultus-peccat om. Ch isp hia ChSM VJbm 7 obtem
i
perarat V 9 tamquam om. S V m 10 quam peccare om. C",
a
11 JppHps profectus Ch 19 peccator Ch ftmodQ Chp ammodum P*
domlnttlonem
comoda M amodo b 21 damnationê Y 22 nobis inest Y 24 quononftin
uam] quoda Ch quo P qm p* 26 ferre SVm 27 uendicant V
n
28 interesse V dissentiat S'1. dissentiat Ch dissentiunt Vm ut] uti SMp
nulli CI"
cum ab stulto requiratur, quo pacto queat dinosci plane atque
percipi, omnino non uideo. neque enim quibuslibet signis cognoscere
aliquid potest nisi illud ipsum, cuius ea signa sunt,.
nouerit. atqui sapientiam stultus ignorat. non enim ut aurum
et argentum ceteraque id genus et cognoscere, cum uideas.
et non habere concessum est, ita sapientiam mentis eius oculo
qui ea careat, uideri fas est. sensu enim corporis quaecumque
adtingimus, forinsecus nobis offeruntur, et ideo licet quoque
res alienas oculis cernere, cum earum uel eius generis nos.
nihil habeamus. quod autem intellectu capitur, intus apud
animum est nec id habere quicquam est aliud quam uidere.
caret autem stultus sapientia; non igitur nouit sapientiam
non enim oculis eam posset uidere: non autem potest uidere
et non habere neque habere ac stultus esse. nescit hanc igitur,
et dum nescit, in alio loco cognoscere non potest. non ergo
fotest quamdiu stultus est, quisquam certissima cognitione
inuenire sapientem, cui obtemperando tanto stultitiae malo
liberetur.
Huic igitur tam inmani difficultati, quoniam de religione
quaerimus, deus solus mederi potest: quem nisi et esse et
humanis mentibus opitulari credimus, nec quaerere quidem
ipsam ueram religionem debemus. quid enim tandem tanto
molimine inuestigare cupimus? quid optamus adtingere? quo
peruenire desideramus? eone quod esse aut ad nos pertinere
non credimus ? nihil est tali mente peruersius. tune, cum beneficium
a me petere non auderes aut certe inpudenter auderes,
nisi daturum esse me crederes, inuentionem religionis postulatum
uenis, cum deum neque esse neque, si sit, curare nos
Ch queat M quieat p quaeat P* 3 signis quibuslibet SJfm
VPpb 4 sunt signa V 5 nouerint V atrqui (u er) S aut quis M
h
aut qui b 6 aut arg. V 7 sapientia Ch 12 abere p2 haberecaret
(m. 2 inf. text scr.) Ch 13 care t (a er.) S careat M careat P*
t teat
14 posse p1 possat (m. 2 corr.) P potest om. uidere Ch 15 nequehabere
i
om.Ch ac] autCTi etS fl g scit hanc Vm 18 cuius F 22 nec]ne SM Vm
t
26 ali P con Ch 28 nisi-crederes om. SMVPpmb
uiribus quaesita nequeat reperiri? quid? si ipsa difficillima
inuentio ad capiendum ac proferendum. quod inuentum erit,
mentem quaerentis exercet? quid enim oculis nostris hac luce
iucundius et familiarius? quam tamen perpeti atque tolerare
post diuturnas tenebras nequeunt. quid exhausto aegrotatione
corpori adcommodatius quam cibus et potio ? uidemus tamen
conualescentes refrenari atque cohiberi, ne saturitati ualentium
committere sese audeant. cibisque ipsis agere, ut ad illum
morbum, quo eos repudiabant. reuertantur. de conualescentibus
loquor. quid? ipsos aegrotantes nonne urgemus, ut aliquid
sumant ? in quo profecto nobis cum tanta molestia non obtemperarent,
si se illum morbum euasuros esse non crederent.
quando ergo tu te operosissimae ac laboriosissimae inquisitioni
dabis ? quando tantam, quanta ipsa res digna est, curam negotiumque
tibi audebis inponere, cum id, quod quaeris, esse non
credas ? recte igitur catholicae disciplinae maiestate institutum
est, ut accedentibus ad religionem fides persuadeatur ante
omnia.
est, qui se christianos dici uolunt — quam mihi rationem
adferat, quaeso te? quid est, unde me a credendo ueluti a
temeritate reuocet? si nihil me credere iubet, hanc ipsam
ueram religionem ullam in rebus humanis esse non credo:
quam cum esse non credo, non quaero. at ille, ut opinor,
quaerenti monstraturus est; ita enim scriptum est: quaerens
1 quodsi Ch nisijsi V hominib1 p 2 q,sita p quaesitantae Ch
ceque■ at Ch nell; at p 8 at p ac proferendum om. SPp Mm Vb
h h
4 ae S 5 iocundius SMVmb 6 exausto V exausto P 7 uideamus S
iim
JfVm uideamua P 8 saturati S saturari p 9 cibusquę Ch ut
II o nt
adJ ut ad mi 10 quo] quq P1 qui mb repudiabat SPpMVaib 18 morbtl
nonaeirent d
euasuros V 14 te tu SVmb inquisitioni (ne corr. in ni) 15adbisp
nanis Ch tantfl M tanta (a corr. ex Q) P3 tantap quanta] quantS Ch
ut Sm quam b om. Mp ipsA Ok cura Ch 17 credas] potes b 22 me om. p
23 iubet] dubitet SMVmb 25 quam] qui m 26 monstraturum CK
nisi aliquid crederem. estne ulla maior dementia quam ut ei
sola, quae nulla scientia subnixa est, fide displiceam, quae ad
eum ipsum me sola perduxit?
Quid? quod omnes haeretici Christo nos credere hortantur.
possuntne magis sibi aduersari? in quo dupliciter
urgendi sunt. primum quaerendum ab his, ubi sit ratio quam
pollicebantur, ubi obiurgatio temeritatis, ubi praesumptio
scientiae. si enim turpe est sine ratione cuiquam credere,
quid expectas, quid satagis, ut alicui sine ratione credam,
quo facilius tua ratione duci possim? an firmum aliquid superaedificabit
ratio tua fundamento temeritatis ? secundum illos
loquor, quibus credendo displicemus. nam ego credere ante
rationem, cum percipiendae rationi non sis idoneus, et ipsa
fide animum excolere excipiendis seminibus ueritatis non solum
saluberrimum iudico, sed tale omnino, sine quo aegris animis
salus redire non possit. quod illis cum deridendum et plenum
temeritatis uidetur, profecto ut Christo credamus, agunt inpudenter.
deinde fateor me iam Christo credidisse et in animum
induxisse id esse uerum, quod ille dixerit, etiamsi nulla ratione
fulciatur . hoc, haeretice, principio me ducturus es? sine
paululum mecum ipse considerem — quoniam Christum ipsum,
quomodo adparere hominibus uoluit, qui istis etiam uulgaribus
oculis uisus esse praedicatur, ego non uidi — quibus de illo
crediderim, ut ad te iam tali fide praestructus accedam. nullis
me uideo credidisse nisi populorum atque gentium confirmatae
opinioni ac famae admodum celeberrimae, hos autem populos
ecclesiae catholicae mysteria usquequaque occupasse. cur non
S 2 eis ChSMmb ei (s eras.) P 3 displiciam Ch disciplinam
V 5 omnes] sola omnes M christianos SVChm 8 iurgatio V
et T
9 scientiae] disciplinae V sine Ch qicquft Ch 12 superaedificauit ChV
fundamentQ ChSVm fundamento (n corr. in 0) M 14 ipsa fidem V
16 Balubriter V 19 in animum] animum b 21 heretica Ch dicturus m
22 paulQlum S paulolum Ch quoniam] qui V 23 uulgatibus r 25 ad]
atq.
a Y 26 & S
praeceperit, quorum auctoritate commotus Christum aliquid
utile praecepisse iam credidi ? tunc mihi melius expositurus es,
quid ille dixerit, quem fuisse aut esse non putarem, si abs te
mihi hoc commendaretur esse credendum ? hoc ergo credidi,
ut dixi, famae celebritate, consensione, uetustate roboratae.
uos autem et tam pauci et tam turbulenti et tam noui, nemini
dubium est, quin nihil dignum auctoritate praeferatis. quae
igitur ista tanta dementia est? illis crede Christo esse credendum
et a nobis disce, quid dixerit. cur? obsecro te. nam si
illi deficerent nec me quidquam docere possent, multo facilius
mihi persuaderem Christo non esse credendum quam de illo
quicquam nisi ab iis, per quos ei credidissem, discendum.
o ingentem confidentiam uel potius ineptiam! ego te doceo,
quid Christus praeceperit. cui credis. quid ? si non ei crederem,
num aliquid de illo me docere posses ? sed oportet, inquit, ut
credas. num uobis eum commendantibus ? non, inquit; nam
nos illos, qui ei credunt, ratione ducimus. cur igitur illi credam?
quia fama fundata est. utrum per uos, an per alios ? per alios,
inquit. illis ergo credam, ut tu me doceas ? deberem fortasse,
nisi me hoc illi praecipue monerent, ut omnino ad te non
accederem; dicunt enim perniciosas uos habere doctrinas.
respondebis: mentiuntur. quomodo igitur eis de Christo credam,
quem non uiderunt, de te non credam, quem nolunt uidere?
scriptis, ait, crede. at scriptura omnis, si noua et inaudita
proferatur uel commendetur a paucis nulla confirmante ratione
Ch tunc Ch 5 esse credenda Ps credendi M
6 fama M celebritati Ym uetustate roboratae om. Ym uetusta/I (te
er.) P roborata ChSMPpb 7 et tam] etiam Ch turbolenti m turbun
lentu Ch 8 quin] qui ChMb qui P quia SVm quae] qui Ch 9 crede]
credere S'lYm credo Pp xpfli Ch 10 uobis Vm discę M discere SlVm
11 illi (i corr. ex e) S om. M deficerint Ch 12 credendo Ch 13 cui-
quam ChSMpm cuiqua P credidi esse Ch credis se p 16 docerem Ch
17 commendanit Ch inquid Ch 19 per alios (alter.) om. Ch 20 UIQS m*
illos V 21 ut] et Ch 22 enim om. V 28 eis de] ei se Ch
24 quem] quam Ch 26 confirmanter Ch
scripturas istas si uos profertis, tam pauci et incogniti, non
libet credere. simul etiam contra promissum facitis fidem
potius imperando quam reddendo rationem. rursus me ad
multitudinem famamque reuocabis. cohibe tandem pertinaciam
et nescio quam indomitam propagandi nominis libidinem et
mone potius, ut huius multitudinis primates quaeram et quaeram
diligentissime ac laboriosissime, ut ab his potius de his litteris
aliquid discam, qui si non essent, discendum omnino esse
nescirem. tu uero in latebras tuas redi nec quicquam insidiare
sub nomine ueritatis, quam conaris eis adimere, quibus auctoritatem
ipse concedis.
Si autem Christo etiam credendum negant, nisi indubitata
ratio reddita fuerit, christiani non sunt. nam id aduersus
nos pagani quidam dicunt, stulte quidem, sed non sibi
aduersi nec repugnantes. hos uero quis ferat ad Christum se
pertinere profiteri, qui nisi apertissimam rationem stultis de
deo protulerint, nihil credendum esse contendunt? at ipsum
uidemus, quantum illa, cui et ipsi cedunt, docet historia nihil
prius neque fortius quam credi sibi uoluisse: cum illi nondum essent idonei, cum quibus ei res esset, ad diuina percipienda
secreta. quid enim aliud agunt tanta et tam multa miracula,
ipso etiam dicente illa fieri non ob aliud, nisi ut sibi crederetur?
fide ille stultos ducebat, uos ratione ducitis; clamabat
ille, ut crederetur, uos reclamatis; laudabat credentes ille,
uos obiurgatis. nisi uero aut in uinum aquam conuerteret, ut
alia omittam, si nihil tale facientem sed docentem homines
1 pfer$nt m* proferant V 2 istas scripturas Ym 5 coibe p cohibet M
6 nominis] hominis Ch 7 mone] modone Ch 9 aliquid] ita quid Ch
10 nescira S quiquAM 14 uersus V 15 paganis Ch 16 aduersis Ch
t
18 at] ad Ch ad P 19 cgdnnt M 20 primum V 21 ei] eis SYm
22 aliud om. V et tam om. Ch 28 crederent V 24 stultus
ducebatur Ch 25 reclamabatis Ch 26 obrugatio Ch aqua (--eras.) P
27 homittam Ch obmittam V seducentefti Ch
et mihi credite, aut temeritatis ille culpandus est, qui eum
domum suam uenire noluit, solo eius imperio pueri sui morbum
credens esse cessurum. ergo ille adferens medicinam. quae
corruptissimos mores sanatura esset. miraculis conciliauit auctoritatem,
auctoritate meruit fidem, fide contraxit multitudinem,
multitudine obtinuit uetustatem, uetustate roborauit religionem:
quam non solum haereticorum ineptissima nouitas fraudibus
agens, sed nec gentium quidem ueternosus error uiolenter aduersans
aliqua ex parte conuelleret.
non desino, ut quoniam multi se sapientes uideri uolunt neque
utrum sint, stultis dinoscere facile est, omni intentione uotisque
omnibus, gemitibus denique uel etiam, si fieri potest,
fletibus deum deprecare, ut te ab erroris malo liberet, si tibi
beata uita cordi est. quod facilius fiet, si praeceptis eius, quae
tanta ecclesiae catholicae auctoritate firmata esse uoluit, libens
obtemperes. cum enim sapiens sit deo ita mente coniunctus,
ut nihil interponatur, quod separet — deus enim est ueritas
nec ullo pacto sapiens quisquam est, si non ueritatem mente
contingat —: negare non possumus inter stultitiam hominis
et sincerissimam dei ueritatem medium quiddam interpositam
esse hominis sapientiam. sapiens enim, quantum datum est,
imitatur deum; homini autem stulto ad imitandum salubriter
nihil est homine sapiente propinquius: quem quoniam. ut dictum
est, intellegere ratione non facile est, oportebat quaedam miracula
ipsis oculis admoueri, quibus utuntur stulti multo quam
1 nihili b deo m1 I d6 Y 3 in domtl b 5 saoatura] sancto atura
(c 0i. 2 add.) Ch auctoritatem om. Ch 6 auctoritate (m. 3 8. I.) P
auctoritatd meruit: fidem sqq. b 7 religiong statuSs b 13 stulti sunt V
j
stulti SMVmb 15 deprecare (a in ras.) Ch depraeceris V deprecar? P
erroris (e corr. in i) SM 16 quo SM 18 enim] autem Y 21 inter
stultitiam] interstiustitia Ch 22 ueritate Ch 28 sapientia Ch
25 sapientem Ch sapienti b propinquus V 26 rationS b 27 amoueri b
multoquam (lt sup. exp. nd) S multusquam V
uita moresque purgarentur et ita rationi accipiendae habiles
fierent. cum igitur et homo esset imitandus et non in homine
spes ponenda, quid potuit indulgentius et liberalius diuinitus
fieri, quam ut ipsa dei sincera, aeterna, incommutabilisque
sapientia, cui nos haerere oportet, suscipere hominem dignaretur?
qui non modo illa faceret, quibus ad sequendum deum
inuitaremur, sed etiam illa pateretur, quibus a sequendo deo
deterrebamur. nam cum adipisci certissimum ac summum
bonum nemo possit, nisi id plene perfecteque dilexerit — quod
nullo pacto fiet, quamdiu mala corporis atque fortuita formidantur
— ille nascendo mirabiliter et operando conciliauit
caritatem, moriendo autem et resurgendo exclusit timorem.
iam uero talem se in ceteris rebus omnibus praebuit, quas
persequi longum est, ut et diuina clementia, quo porrigi, et
humana infirmitas, quo possit euehi, sentiremus.
mentis nostrae a terrena inhabitatione suspensio, haec in uerum
deum ab huius mundi amore conuersio. sola est auctoritas,
quae commouet stultos, ut ad sapientiam festinent. quamdiu
intellegere sincera non possumus, auctoritate quidem decipi
miserum est; sed certe miserius non moueri. si enim dei
prouidentia non praesidet rebus humanis, nihil est de religione
satagendum. sin uero et species rerum omnium, quam profecto
ex aliquo uerissimae pulchritudinis fonte manare credendum
est, et interior nescio qua conscientia deum quaerendum
deoque seruiendum meliores quosque animos quasi publice
priuatimque cohortatur: non est desperandum ab eodem ipso
1 commodius (s 8. I. a m. 3) P commotorum] com mutorum Ch
(lntj add.) 8 inuitarentur V 9 adipisci] ad ipsie Ch 10 id] uel
id V plsene S 12 illa b 14 iam] ille srm, * 17 crede mihi
(mihi 8. I. add. m. 2) m 18 meritis b a terrena] aeteriftu F 19 deum
uerum SPpMVmb 20 festinent b (in marg. al. festinetur) : ffestinetur SM
VChPin festinentur p 23 regione V 24 si V et] est Ch omnium
rerum V 25 uerissime Sm 26 quae P1 28 hortatur SPpMVbm
innitentes adtollamur in deum. haec autem seposita ratione,
quam sinceram intellegere, ut saepe diximus, difficillimum
stultis est, dupliciter nos mouet: partim miraculis. partim
sequentium multitudine. nihil horum est necessarium sapienti,
quis negat? sed id nunc agitur, ut sapientes esse possimus,
id est inhaerere ueritati: quod profecto sordidus animus non
potest. sunt autem sordes animi. ut breui explicem. amor
quarumlibet rerum praeter animum et deum; a quibus sordibus
quanto est quisque purgatior, tanto uerum facilius intuetur.
uerum igitur uidere uelle, ut animum purges, cum ideo purgetur,
ut uideas, peruersum certe atque praeposterum est.
homini ergo non ualenti uerum intueri, ut ad id fiat idoneus
purgarique se sinat, auctoritas praesto est: quam, ut paulo
ante dixi. partim miraculis, partim multitudine ualere nemo
ambigit. miraculum uoco quicquid arduum aut insolitum supra
spem uel facultatem mirantis adparet. in quo genere nihil est
populis aptius et omnino stultis hominibus quam id, quod
sensibus admouetur. sed rursus haec in duo diuiduntur: quaedam
enim sunt. quae solam faciunt admirationem, quaedam
uero magnam etiam gratiam beneuolentiamque conciliant. nam
si quis uolantem hominem cernat, cum ea res nihil spectatori.
adferat commodi praeter ipsum spectaculum, miratur tantummodo.
si quis autem graui et desperato morbo adfectus mox,
ut iussum fuerit, conualescat, admirationem sanitatis suae
sanantis etiam caritate superabit. talia facta sunt illo tempore,
quo deus in uero homine, quantum sat erat, hominibus adparebat:
sanati languidi, mundati leprosi; incessus claudis,
Ch certu Ch 3 sincera Ch 5 estjesse SpVmb
6 sed id] se sid Ch 7 animus (8. l. m. 2) Ch 8 animi sordes Y sordida
rmm
an. b 9 qualuralibet S (m. 2 corr. uid.) 10 quiaque] quis PMYmbS
(a. I.) p (in mg. m. 2) uero Ch 17 genera Ch in quo nihil est genere V
tft
20 sunt om. Ch 21 beniuolentiaq; b 22 uolantem] uolunrS (ra m. 2
add.) Ch 28 conferat M 25 ammirationem SlM 26 taliaj alia SM
27 quantum (m. 2 8. I.) Ch 28 languidi (8. I. m. 2) Ch incestos Ch
aquam in uinum conuersam, saturata quinque milia
quinque panibus, transita pedibus maria, mortuos resurgentes
uiderunt: ita quaedam corpori manifestiore beneficio, quaedam
uero menti occultiore signo, et omnia hominibus maiestatis
testimonio consulebant: sic in se tunc animas errantes mortalium
diuina commouebat auctoritas. cur, inquis, ista modo
non fiunt? quia non mouerent, nisi mira essent; at si solita
essent, mira non essent. nam diei et noctis uices et constantissimum
ordinem rerum caelestium, annorum quadrifariam
conuersionem, decidentes redeuntesque frondes arboribus, infinitam
uim seminum, pulchritudinem lucis, colorum, sonorum.
odorum saporumque uarietates da qui primum uideat atque
sentiat, cum quo tamen loqui possimus, hebescit obruiturque
miraculis; nos uero haec omnia non cognoscendi facilitate —
quid enim causis horum obscurius? — sed certe sentiendi
adsiduitate contemnimus. facta sunt igitur illa oportunissime,
ut his multitudine credentium congregata atque propagata in
ipsos mores utilis conuerteretur auctoritas.
mentes. ut etiam quae in his praua sunt, quod fere
superantibus libidinibus euenit, inprobare citius et detestari
quam deserere aut mutare possimus. parumne consultum rebus
humanis arbitraris, quod nihil terrenum, nihil igneum, nihil
denique, quod corporis sensus adtingit, pro deo colendum esse.
ad quem solo intellectu ambiendum est, non pauci doctissimi
disputant, sed inperitum etiam uulgus marium feminarumque
in tam multis diuersisque generibus et credit et praedicat?
Ch sordis Ch 3 resurgentes] et resurgentes Ch 4 uiderent Ch
beneficio quaedam corpori quaedam uero mente Ch1 5 omniy S hominibus]
omnibus Vm 6 n consulebat S 9 die Ch 11 decedgtes b 14 hebescet Ch
e h.
hbescit P ebescit p 17 opportunissime PpSMVb 21 quodj quos Ch
22 uenit Ch euenit M 24 igne Ch 26 quem] qua SMb que I
intellectum Ch ambigendum S M m esse non pauca V doctissimtl
Ch.
et non cotidiana solum, sed etiam per contextos plures dies
perpetuata ieiunia, quod castitas usque ad coniugii prolisque
contemptum, quod patientia usque ad cruces flammasque neglectas,
quod liberalitas usque ad patrimonia distributa pauperibus.
quod denique totius huius mundi aspernatio usque ad
desiderium mortis intenditur? pauci haec faciunt, pauciores
bene prudenterque faciunt, sed populi probant, populi laudant,
populi fauent, diligunt postremum populi: populi suam inbecillitatem,
quod ipsa non possunt, non sine prouectu mentis
in deum nec sine quibusdam scintillis uirtutis accusant. hoc
factum est diuina prouidentia per prophetarum uaticinia, per
humanitatem doctrinamque Christi, per apostolorum itinera,
per martyrum contumelias, cruces, sanguinem, mortes, per'
sanctorum praedicabilem uitam atque in his uniuersis digna
rebus tantis atque uirtutibus pro temporum oportunitate miracula.
cum igitur tantum auxilium dei, tantum profectum
fructumque uideamus, dubitabimus nos eius ecclesiae condere
gremio, quae usque ad confessionem generis humani ab apostolica
sede per successiones episcoporum frustra haereticis
circumlatrantibus et partim plebis ipsius iudicio, partim conciliorum
grauitate, partim etiam miraculorum maiestate damnatis
columen auctoritatis obtinuit? cui nolle primas dare
uel summae profecto inpietatis est uel praecipitis adrogantiae.
nam si nulla certa ad sapientiam salutemque animis uia est,
nisi cum eos rationi praecolit fides, quid est aliud ingratum
Ch 2 cottidiana Ch 4 contemptum) cfitentQ b
r v
8 prudenteq' m1 laudant] audiant M audiant S'ZP audiunt (i in raa.) p
Vmb 9 fabent Ch postremo Mmb populi (in. fin. yom. Sm 10 ipsa Ch (p. m 2.
ex b (?) corr.) ista PpMVmb isti S non (a. sine) Ch : nec PpSMVmb profectu
V l2 per om. V 14 contumelias martyrum V 16 opportunitate Pp Vb
18 fructumquae Ch dubitauim' b concedere V 22 maiestate ("" er.) P
p.
damnantes Ch damnantis SMb dampnajitis m1 damanTif (t paene er.) p
ctilmeai
damnaQtif P 28 columen] culmen columen M1 culmen V m p primicias
dare Vb 24 summe Ch 25 salutemquae Ch
auctoritati uelle resistere? et si unaquaeque disciplina, quamquam
uilis et facilis, ut percipi possit, doctorem aut magistrum
requirit, quid temerariae superbiae plenius, quam diuinorum
sacramentorum libros et ab interpretibus suis nolle cognoscere
et incognitos audere damnare ?
commouit et si ueram, ut credo, curam tui geris, uelim me
audias et bonis praeceptoribus catholicae christianitatis te pia
fide, alacri spe, simplici caritate committas deumque ipsum,
cuius unius et bonitate facti sumus et iustitia poenas luimus
et clementia liberamur, orare non cesses. ita tibi neque praecepta
et disputationes doctissimorum hominum et uere christianorum
neque libri neque serenae ipsae cogitationes defuerint,
quibus facile quod quaeris inuenias. nam istos uerbosos et
miseros — quid enim aliud mitius dixerim ? — penitus desere:
qui dum nimis quaerunt, unde sit malum, nihil reperiunt nisi
malum. in qua quaestione saepe auditores erigunt ad quaerendum,
sed ea docent excitatos, ut uel dormire semper satius
sit quam illo modo euigilare. de lethargicis enim phreneticos
faciunt: inter quos morbos. cum sit uterque plerumque mortiferus,
hoc tamen interest, quod lethargici sine aliena uexatione
moriuntur, phreneticus autem multis sanis et eis potissimum,
qui uolunt subuenire, metuendus est. nam neque deus mali
auctor est nec umquam eum quicquam fecisse paenituit nec
ullius commotionis animi tempestate turbatur nec terrae particula
regnum eius est, nulla flagitia uel scelera probat aut
imperat, numquam mentitur. haec enim atque huiusmodi nos
mouebant, cum ea magnis inuectionibus quaterent et hanc esse
SPpMVmb prędictę »1 5 litros Ch suis] uis Ch
6 audere] uelle SPpMVtnb 7 te om. V uel ratio om. Ch uel
oratio] om. Pp (in mg. m. 2 add.) 8 commouet V tu V geris]
d
generis Ch 10 committis Ch 12 tibi] ibi Ch 14 ipse Ch 16 alius
(d a m. I) P deserere Vm 18 quaestiones Ch 20 lęthargicis ..:U
freneticos lib. 21 uterque om. Vtn (m. 2 add.) 23 sanis]
satis SVmb 25 penituit Ch 29 magis SMPpb
est. itaque illos recte reprehendere ista concedo.
quid ergo didici? quid putas, nisi cum ista reprehenduntur,
disciplinam catholicam non reprehendi? ita quod apud eos
uerum didiceram. teneo, quod falsum putaueram, respuo. sed
et alia multa me docuit ecclesia catholica, quo illi homines
exangues corporibus, sed crassi mentibus aspirare non possunt:
deum non esse corporeum, nullam eius partem corporeis oculis
posse sentiri, nihil de substantia eius atque natura ullo modo
esse uiolabile aut commutabile aut compositicium aut fictum ;
quae si mihi concedis — non enim aliter de deo sentiendum
est —, omnia illorum machinamenta subuersa sunt. illud uero
quomodo sit. ut nec deus malum genuerit aut fecerit nec
ulla sit fueritue umquam natura atque substantia, quam non
deus aut genuerit aut fecerit, et tamen a malo nos liberet
tam necessariis rationibus adprobatur, ut dubitari omnino non
possit, praesertim tibi atque talibus, si tamen bono ingenio
pietas et pax quaedam mentis accedat, sine qua de tantis rebus
nihil prorsus intellegi potest. et non hic fama de fumo est
et nescio qua fabella Persica. cui satis est aurem adcommodare
et animum non subtilem, sed plane puerilem. longe omnino, longe
se aliter, non ut Manichaei desipiunt, ueritas habet. sed
quoniam sermo iste noster multum processit longius quam
putabam, hic finem libro faciamus: in quo memineris uolo
nondum me Manichaeos coepisse refellere et illas nugas nondum
inuasisse neque de ipsa catholica magnum aliquid aperuisse,
sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem, falsam
b 2 illo V 6 quoj quod M 7 adspirare (d paene er.) P
8 deum] deum scilicet (scil. m. 3 8. I.) P 9 nullo r 10 uiolauile Ch
aut commutabile om. Ch p composititium Ch composicium p S M compositium
(i exp. m. 1) Pcomposittl facttl b (in marg. al. compositiciQ aut fictn)
11 sentiundum P 14 aut fuerit V 15 non genuerit 8 16 rationibus
»r(nmen>ir
om. V approbatur m2 17 presertim Ch 18 accedas Ch 19 hic
non SMm 20 aureQ Ch 22 aliter qui ut (quA ut in ras.) p manicheis
Ch 23 iste sermo Spb 25 manicheos Ch
et erigere ad magna quaedam et diuina discenda.
quare hoc uolumen ita sese habeat; placatiore autem animo
tuo facto ero fortasse in ceteris promptior amen.
orn. V 2 erigereJ et egere p magna'7 (m er.) P 4 amen
om. SPpMVm EXPLICIT LIBER DE VTILITATE CBEDENDI Ch
fol. 95. EXPLICIT LIBER BEATI AVGVSTINI DE VTILITATE
CREDENDI p. 76 S EXPLICIT DE VTILITATE CREDENDI fol. 30
P 51 p