obtemperare me oportuit, quanto magis mihi quis ex te
iusserit claruit. dominus enim noster Iesus Christus habitans
in interiore tuo tibique sollicitudinem paternae et fraternae
caritatis inspirans, utrum filiis et fratribus nostris monachis,
qui beato apostolo Paulo oboedire neglegunt dicenti: qui
non uult operari, non manducet, permittenda sit ista
licentia, uoluntatem ac linguam tuam adsumens in opus
suum imperauit mihi ex te, ut hinc ad te aliquid scriberem.
adsit itaque ipse etiam mihi, quo ita paream, ut ei me
parere ex eius munere ipsa utilitate fructuosi laboris intellegam.
Primum ergo uidendum quid dicant illius professionis
homines qui operari nolunt, deinde, si eos non recte sentire
2 Inscriptio abest a cod. C fol. 1 Incipit ad Aurelium epni de opere
monachorum (manu poster.) fol. 1 P fol. 94b V Incipit liber sci Augnstini
ad Aurelium epm de opere monachorum fol. 74* Y Incipit beati
Augustini de opere monachorum fol. 51* L Incipit liber Aureli Augustini
de opere monachorum fol. 16* 0 Incipit liber beati Augustini de opere
monachorum fol. 1 F Incipit liber sci Augustini de opere monachorum
fol. 1 D Incipit liber Aurelii Augustini de opere monachorum fol. 1 B
fol. 45 M fol. 1 N 3 sancte om. PVMNT 4 optemperare C me
om. y mihi s. 1. C; mihi ante iusserit pos. in PVMf 5 ius*serit L
habitans] orbitans L 6 interiori FAbd tibiquel ubique VDM
et fraternae om. PVDMy 7 nostris] nomine N 8 paulo apostolo
PBDbd Paulo om. L obedire C 9 nec alt. DM 11 hinc]
<\'IebD
*. c L 12 assit ADMN paream ex peream y 13 intelligam L
intellegamus T 16 nolunt operari A
episcopatus officium contra disserendum. non, inquiunt, de
hoc opere corporali, in quo uel agricolae uel opifices laborant,
praecepit apostolus, cum diceret: qui non uult operari,
non manducet. neque enim euangelio posset esse contrarius,
ubi ait ipse dominus: ideo dico uobis, ne solliciti
sitis animae uestrae quid manducetis neque corpori
uestro quid induamini. nonne anima plus est
quam esca et corpus quam uestimentum? conspicite
uolatilia caeli, quoniam non serunt neque
metunt neque congregant in horrea, et pater
uestercaelestis pascit illa. nonne uos magis pluris
estis illis? quis autem uestrum cogitans potest
adicere ad staturam suam cubitum unum? et de
uestimento quid solliciti estis? considerate lilia
agri, quomodo crescunt: non laborant neque nent.
dico autem uobis, quoniam nec Salomon in omni
gloria sua coopertus est sicut unum ex istis. si
autem fenum agri, quod hodie est et cras in clibanum
mittitur, deus sic uestit, quanto magis uos
modicae fidei! nolite ergo solliciti esse dicentes:
quid manducabimus aut quid bibemus aut quo
operiemur? haec enim omnia gentes inquirunt.
scit autem pater uester quia his omnibus indigetis.
quaerite autem primum regnum dei et
B et-disserendum] dum CLOB aeniendum
N hoc quod recte senserimus proferendum (hoc-recte in ras..
senserimus proferendum 8. l.) F quid dicendum bd 4 praecipit CLO
5 non] nec A enim om. y euuangelio (pr. u a. I.; sic saepius) L
6 dico om. A1 9 corpus plus quam LOAMN 10 quoniamj quomodo
M 11 agregant N horreo P 12 pascet PVD; 14 unum
cubitum PVDAj 16 neęnt CV 17 autem autem LO quia PYDт
salemon M 18 unus L 19 faenum CPN-r foenum OB 21 modice
LOB minime M 23 quaerunt PVDMy 24 autem] enim PVDAM.
hii? A 25 autem] ergo M regnum et iustitiam dei PYD;
ergo solliciti esse in crastinum; crastinus enim
dies sollicitus erit sibi ipse. sufficit diei malitia
sua. ecce, inquiunt, ubi nos dominus iubet de uictu et
tegumento nostro esse securos. quomodo ergo apostolus
sentire aduersus dominum posset, ut nos praeciperet ita esse
debere sollicitos quid manducemus et quid bibamus et unde
cooperiamur, ut nos etiam opificum artibus, curis, laboribus
oneraret? quapropter in eo, quod ait: qui non uult operari,
non manducet, opera spiritalia, inquiunt, debemus
accipere, de quibus alio loco dicitur: unicuique sicut
dominus dedit. ego plantaui, Apollo rigauit, sed
deus incrementum dedit, et paulo post: unusquisque
suam mercedem accipiet secundum suum laborem.
dei enim sumus cooperarii; dei agricultura, dei
aedificatio estis. secundum gratiam quae data
est mihi ut sapiens architectus fundamentum
posui. sicut ergo apostolus operatur plantando, igando,
aedificando et fundamentum ponendo, ita qui non uult operari,
non manducet. quid enim prodest manducare spiritaliter, id
est pasci uerbo dei, si non inde operatur aliorum aedificationem?
sicut illi pigro seruo quid profuit accipere talentum
om. PYDj haec omnia N adiciontur (8. l. t apponentur)
A 3 ipse sibi M ipsi (post cotr.) Cy, LOFABbd sufflcit
enim PVDMf 4 iubet dominus A 5 nostro] nostro non B nostro
esse securos] non esse sollicitos PVDMi 6 dominum om. PVMy
nos om. VDM praeciperetl diceret M debere ease PVDMf ita
sollicitos esse debere A 7 et] aut N quid om. A et] aut MN
nnde] quo bd 8 operiamur PVDFMfbd etiam om. A opificium C
artificum Y artis V 9 oneraretur r 10 spiritualia M 11 dicit Abd
12 appollo D rogauit (0 in ras.) L 13 deus] dns PVDMf 15 cooperarii]
adiutores PVDMf agricultura est PVDy agricultura estis M
16 estis] est PVDf gratiam dei PVMy 18 rigando operando aedi.
ficando A 20 prode est P manducando CBLOFNbd id est
om. Bbd 21 uerbo dei pasci DM uerba F1 ad aliorum PVBMr
22 seruo pigro PVDf
in fine et ipse in exteriores tenebras mitteretur? sic, inquiunt,
et nos facimus: legimus cum fratribus, qui ad nos ab aestu
saeculi ueniunt fatigati, ut apud nos in uerbo dei et in orationibus,
psalmis, hymnis, canticis spiritalibus requiescant.
alloquimur eos, consolamur, exhortamur, aedificantes in eis.
si quid eorum uitae pro suo gradu esse perspicimus. talia
opera si non faceremus, periculose a domino alimenta ipsa
spiritalia sumeremus; hoc enim dixit apostolus: qui non
uult operari, non manducet. ita se isti arbitrantur
apostolicae et euangelicae obtemperare sententiae, cum et
euangelium credunt de non curanda corporali et temporali
uitae huius indigentia praecepisse et apostolum de opere
et cibo spiritali dixisse: qui non uult operari, non
manducet.
in parabolis et in similitudinibus loquentem de uictu et tegumento
spiritali monuisse, ut non inde sint solliciti serui
eius — sicut dicit: cum uos adtraxerint ad iudicia.
nolite cogitare quid loquamini; dabitur enim uobis
in illa hora quid loquamini; non enim uos
estis qui loquimini, sed spiritus patris uestri.
qui loquitur in uobis. sermo quippe sapientiae spiritalis
est, de quo illos noluit cogitare promittens, quod eis nihil
VL 2 finem PVDMy 3 estu B aestu saeculiI
aestu? Qcyli (s. l. m. 2 solis) V 4 saeculi] solis M in fin. om. PVDM-
5 ymnis DMNA himnis B et canticis Abd 6 adloquimur L eos
consolamur om. PVDMj exortamur A 7 esse] prodesse AM esse
necessarium (necessarium a. l. m. 2) F deesse bd prospicimus PDMi
conspicimus A 8 ipsa spiritalia alimenta N 9 dicit M 11 apostolice
V euangelicae et apostolicae PDMA et om. L 13 praecipiase
V de cibo et opere bd 14 spirituali D 16 domino PVAM7
17 parabolis] paruulis V loquente PVOMj tegumento] aestimento
A 19 adtraxerit y 20 loquimini VL3 dabitnr-Ioquamini
om, VDlI-fj 22 loquamini A 23 sapientia y
apostolico apertius disserentem et magis proprie quam figurate
loquentem, sicut multa ac paene omnia sese habent in epistulis
apostolicis, proprie de opere corporali ciboque dixisse: qui
non uult operari, nec manducet, redderetur illis dubia
sententia eorum, nisi cetera dominica uerba considerantes inuenirent
aliquid, unde probarent eum de uictu et uestitu
corporali non curando locutum fuisse, cum diceret: nolite
solliciti esse quid manducetis et quid bibatis, et
quo uestiamini, uelut si animo aduerterent quod ait:
haec enim omnia gentes quaerunt; ibi enim ostendit
de ipsis corporalibus et temporalibus se dixisse. ita ergo, si
hoc solum de hac re dixisset apostolus: qui non uult
operari, nec manducet, possent haec uerba in aliam
traduci sententiam; cum uero multis aliis locis epistularum
suarum, quid hinc sentiat, apertissime doceat, superfluo conantur
et sibi et ceteris caliginem obducere, ut quod utiliter
illa caritas monet non solum facere nolint, sed nec intellegere
ipsi aut ab aliis intellegi uelint, non timentes quod scriptum
est: noluit intellegere, ut bene ageret.
Paulum opera corporalia seruos dei operari uoluisse, quae
finem haberent in magnam spiritalem mercedem ad hoc, ut
ipso uictu et tegumento a nullo indigerent, sed manibus suis
20 Ps. 35, 4 M 2 et om. PDM figaraliier PVDMr figuratim
A 3 pe.ne V poene LOB se r 5 non manducet PY BlJrbà
6 eorum] illorum D nisi si A 7 aliquod A 9 esse-neetiaminij
esse dicentes quid manducabimus et quid bibamus et quo uestiamur D
10 animaduerterent PVAMNf animaduerteret D 11 enim om. M
inquirunt ANbd 12 istis PVDMf temporalibus et corporalibus M
14 non manducet PDMybd possunt VDX 16 apertis Pl superlfurnn
A 18 noluit N 19 ipai-iatellegere om. L uolunt N
illud quod A 22 seruo f 23 in om. Abd et spiritalem (et 8. I.) A
24 ipsos T a er. L.
de quibus nonnulli non solum pigritiam, sed etiam
adrogantiam suam fouent, apostolico praecepto et exemplo
non esse contraria. uideamus itaque, unde ad hoc uenerit
apostolus, ut diceret: si quis non uult operari, nec
manducet, et quid deinde contexat, ut ex ipsa circumstantia
lectionis adpareat declarata sententia. denuntiamus, inquit.
uobis, fratres, in nomine domini nostri Iesu Christi,
ut subtrahatis uos ab omni fratre inquiete
ambulante et non secundum traditionem quam
acceperunt a nobis. ipsi enim scitis, quomodo
oporteat imitari nos, quia noninquieti fuimus inter
uos neque panem gratis ab aliquo manducauimus,
sed in labore et fatigatione die ac nocte operantes,
ne quem uestrum grauaremus: non quia non habuerimus
potestatem, sed ut nosmet ipsos formam
daremus uobis, qua nos imitaremini. nam et cum
apud uos essemus, hoc uobis praecipiebamus, quoniam,
si quis non uult operari, nec manducet.
audiuimus enim quosdam inter uos ambulare inquiete
nihil operantes, sed curiose agentes. his
autem, qui eius modi sunt, praecipimus et obsecramus
in domino Iesu Christo, ut cum silentio
operantes suum panem manducent. quid ad haec dici
potest, quandoquidem ne cuiquam postea liceret hoc pro
uoluntate, non pro caritate interpretari, exemplo suo docuit
N 4 uidemus y 5 non mandncet PVDAMjbd
6 contexerat P contraxerat r contexerit D contexuerit M ex] et VDJl
8 fratres mei PVM 12 fuimus inquieti bd 13 panem ab aliquo
gratis bd manducabimus F1 14 ac] et V laborantes M 17 darem.
F qui VD et om. LFA 19 nnl B non POVDAM-jbd
20 ambulare inter uos PVDM inquiete? y 21 hiis (stc plerumque) A
22 et om. N1 23 domino nostro T 24 operante IV1 panem suum Nbd
26 nec VDN liceret postea LOFB 26 caritate] ueritate T sno
exemplo Y
euangelii, militi Christi, plantatori uineae, pastori gregis constituerat
dominus, ut de euangelio uiueret; et tamen ipse
stipendium sibi debitum non exegit, ut se formam daret eis
qui exigere indebita cupiebant. sicut ad Corinthios dicit:
quis militat suis stipendiis umquam? quia plantat
uineam et de fructu eius non edet? quis pascit
gregem et de lacte gregis non percipit? ergo quod
sibi debebatur, accipere noluit, ut exemplo eius cohercerentur,
qui sibi non ita ordinati in ecclesia talia deberi arbitrabantur.
quid est enim, quod ait: neque panem gratis ab
aliquo manducauimus, sed in labore et fatigatione
die et nocte operantes, ne quem uestrum grauaremus:
non quia non habuerimus potestatem, sed ut
nos formam daremus uobis, qua nos imitaremini?
audiant ergo quibus hoc praecepit, id est qui non habent hanc
potestatem, quam ille habebat, ut tantummodo spiritaliter
operantes manducent panem a corporali labore gratuitum, et
quemadmodum dicit: praecipimus et obsecramus in
Christo, ut cum silentio operantes suum panem
manducent, non disputent contra manifestissima uerba
apostoli, quia et hoc pertinet ad silentium, cum quo debent
operantes manducare panem suum.
considerarem atque tractarem, nisi haberem alia loca
L pre 0 4 exigit D 5 indebite A. chorintios L
chorinthios N 6 stipendiis suis A quis-edet sequuntur post:
quis-percipit in N 7 fructibus PVBMf edit :F\'2bd 8 gregis]
ipeius PVMf eius D 9 noluit accipere bd accipere om. D
coercerentur PVFADMNbd 10 ordinata A ordinatis bd 11 ab aliquo
gratis PYDy 13 ac nocte AMrbà quemquam A 14 quia] qua L
15 quia Fl qua nos imitareminij ad imitandum nos A 16 praecipit
DM habent] habet Y, om. CLOFxBN 18 a om. VMf
20 ut om. CLOFlN panem suum bd 22 debeant y 24 enucliatias
M autem om. y 25 epistolarum C
manifestantur et, si ista non essent, illa sufficerent. ad Corinthios
enim scribens de hac eadem re ita dicit: non sum
liber? non sum apostolus? nonne Christum Iesum
dominum nostrum uidi? nonne opus meum uos estis
in domino? si aliis non sum apostolus, uerumtamen
uobis sum. signaculum enim apostolatus mei uos
estis in domino. mea defensio ad eos, qui me interrogant,
haec est. numquid non habemus potestatem
manducandi et bibendi? numquid non habemus
licentiam sororem mulierem circumducendi
sicut et ceteri apostoli et fratres domini et Cephas?
uide, quemadmodum primo ostendat, quid sibi liceat et ideo
liceat, quoniam apostolus est. inde enim coepit: non sum
liber? non sum apostolus? et probat se apostolum
dicens: nonne Christum Iesum dominum nostrum
uidi? nonne opus meum uos estis in domino? quo
probato ostendit sibi licere quod ceteris apostolis, id est. ut
non operetur manibus suis, sed ex euangelio uiuat, sicut
dominus constituit, quod in consequentibus apertissime demonstrauit;
ad hoc enim et fideles mulieres habentes terrenam
substantiam ibant cum eis et ministrabant eis de substantia
sua, ut nullius indigerent horum, quae ad substantiam uitae
M ista M chorintios C 3 enim] autem PYDMj
ita om. M 4 Iesum om. N dominum Iesum M 5 nostrum] X
C non L •• 0, om. M uos opus meum M 6 et si PDM non
sum aliis M nobis nertumtamen bd 8 apud M interrogant;
examinant PVDMj 9 potestatem] licentiam PVDAMf potestatembibendi
in mg. B 10 et] aut PVDf 11 potestatem bd 12 prim. et
om. M caephas PVD coephas B 13 primum PVFDAMfbd
ostendit AMf liceat sibi M et ideo liceat om. YD 14 quia Mbd
15 apostolum esse bd 16 nostrum] NOS C fi L •* 0 18 ceteris]
aliis A apostolis •« licet A 19 operaretur V operaretur DM 20 eis
constituit PVDMf ei constituit A sequentibus N 21 et OWl. M
22 eis fin. om. PVDMf 23 substantiam] necessaria PVDFAMfbd
huius uitae AN
sicut et ceteri apostoli faciebant, sed ea potestate se
uti noluisse postea commemorat. hoc quidam non intellegentes
non \'sororem mulierem\', cum ille diceret: numquid
non habemus potestatem sororem mulierem
circumducendi? sed 'uxorem\' interpretati sunt. fefellit
eos uerbi graeci ambiguitas, quod et uxor et mulier eodem
uerbo graece dicitur, quamquam hoc ita posuerit apostolus,
ut falli non debuerint, quia neque "mulierem" tantummodo
ait, sed \'sororem mulierem\' neque <ducendi\', sed ccil\'cumducendi\'.
uerumtamen alios interpretes non fefellit
haec ambiguitas et cmuliel\'em), non \'uxorem\' interpretati
sunt.\'
ut cum eis sanctae conuersationis mulieres circumirent, quacumque
euangelium praedicabant, ut eis de sua substantia
necessaria ministrarent, euangelium audiant et cognoscant,
quemadmodum hoc ipsius domini exemplo faciebant. dominus
enim noster more misericordiae suae infirmioribus conpatiens,
cum ei possent angeli ministrare, et loculos habebat, quo
mitteretur pecunia, quae conferebatur utique a bonis fidelibus
eorum uictui necessaria: quos loculos Iudae commendauit, ut
etiam fures, si euitare non possemus, tolerare in ecclesia
disceremus. ille enim ea quae mittebantur, sicut de illo
scriptum est, auferebat. et mulieres uoluit ut se ad praeparanda
et ministranda necessaria sequerentur, ostendens, quid
N 3 cOmemorat L commemorafl M quidem L
6 circumducendi] circumducendi non mulierem N fefellit-dicitur
om. N 7 greci Dr 8 grece D 14 non potuisse putat N 15 circuirent
PVODMNbd quocumque PVDML\'r quecumque 01 17 ministrarent
necessaria bd audiat et cognoscat Bbd 18 hec LO iuxta
ipsius M exemplum M faciebat B 20 angeli possent D quibus
(ibus 8. ras.) L 21 pecunia mitteretur M 22 eorum] qui ei D
euium V e\'Qs y 7 ad emenda M necessaria ministrabant D iuda
ex inde V 23 uitare PVf possimus V
dei tamquam prouincialibus deberetur; ut, si quis eo quod
sibi deberetur, uti nollet, sicut Paulus apostolus noluit, amplius
inpenderet ecclesiae non exigendo stipendium debitum,
sed cotidianum uictum de suis laboribus transigendo. audierat
enim stabularius, ad quem uulneratus ille perductus est: si
quid amplius erogaueris, in redeundo reddam tibi.
amplius ergo erogabat apostolus Paulus, qui suis, ut ipse
testatur, stipendiis militabat. in euangelio enim scriptum est:
deinceps et ipse iter faciebat per ciuitatem et
castellum praedicans et euangelizans regnum dei
et duodecim cum illo, et mulieres aliquae quae
erant curatae ab spiritibus malignis et infirmitatibus,
Maria quae uocatur Magdalene, de qua
daemonia septem exierant, Iohanna uxor Chuzae
procuratoris Herodis et Susanna et aliae multae,
quae ministrabant eis de facultatibus suis. hoc
exemplum domini imitabantur apostoli ad accipiendum debitum
sibi cibum; de quo idem dominus apertissime loquitur.
euntes, inquit, praedicate dicentes, quia adpropinquauit
regnum caelorum. infirmos curate, mortuos
8, 1-3 20 Matth. 10, 7-10 om. D plebibus dei tamquam om. D 2 a prouincialibus
Af si-uti om. M 3 qui nollet M apostolus Paulus M
noluit] uti noluit VDMf 5 cottidianum Nf quotidianum A transigendo]
inquirendo PVDMf 7 erogauerip] expenderis PVDMf in
redeundo] cum uenero PVDMy 8 erogauerat Å apostolus 08. D
Paulus apostolus PV 10 ciuitates PYDFJAMBlbd 11 castella
PVDBFaAMfbd 12 duodecim apostoli à quae om. PVy 13 a
VFAONB malignis] inmundis MN 14 magdalenae 1 de qaa
eiecerat septem daemonia PVDy 15 daeruonia VIM septem demonia AN
et Iohanna ABMbd cuzae Pf thuze BN luzae (1 in ras.) F
16 erodis F susannae 0 multae aliae M 17 ei* L ei M
18 domini om. PVDMf ad om. Nl sibi debitum PVDMTbd
19 dominus idem M 20 euntes] cunctis euntes VDM adpropinquabit
LODFAMN
accepistis, gratis date. nolite possidere aurum
neque argentum neque pecuniam in zonis uestris,
non peram in uia neque duas tunicas neque calciamenta
neque uirgam; dignus enim est operarius
cibo suo. ecce ubi constituit dominus quod idem
apostolus commemorat. ad hoc enim dixit illa omnia ne portarent,
ut, ubi opus esset, ab eis acciperent quibus adnuntiabant
regnum dei.
concessum, uide quid etiam Lucas narret. post haec, inquit,
designauit dominus et alios septuaginta duo et
misit illos binos ante faciem suam in omnem ciuitatem
et locum quo erat ipse uenturus. et dicebat
illis: messis quidem multa, operarii autem pauci;
rogate ergo dominum messis, ut mittat operarios
in messem suam. ite, ecce ego mitto uos sicut
agnos inter lupos. nolite portare sacculum neque
peram neque calciamenta, et neminem per uiam
salutaueritis. in quamcumque domum intraueritis,
primum dicite: pax huic domui. et si ibi fuerit
filius pacis, requiescet super illum pax uestra; sin
autem, ad uos reuertetur. in eadem autem domo
manete edentes et bibentes quae apud illos sunt;
dignus enim est operarius mercede sua. hic adparet
non esse illa iussa, sed permissa; ut quisquis uti uellet, eo
C 4 non] neque PVDABMNf niara B tonicas LOV
calceamenta bd õ est enim AMbd enim operarius est VD 8 nt)
et Vy 10 autem otn. A arbit..retur C hoc] apostolis A 11 perroissam
PYDMj etiam quid FDbd narrat N 12 duos (s 8. l.) C
duos ABDFLMNOVfbd 16 ergo) autem PVDMf ergo (s. l. m. 2) F
17 suam om. CLOFN ite] itS f 19 calceamenta PVF LMbd
salutaueritis in nia PVDMj 20 quacumque PY quicunque A
domo PY intraueritis domum F 22 requieecit P illam AMy
ai P 23 autem om. BN 25 eat enim ADMNVbd
autem uti nollet, non contra iussum faceret, sed de suo
iure decederet misericordius et laboriosius conuersatus in euangelio,
in quo et debitam mercedem nollet accipere. alioquin
contra iussum domini fecit apostolus, qui posteaquam ostendit
sibi licere, statim subiecit: sed t a me n ego non sum usus
hac potestate.
locum diligenter consideremus. numquid non habemus.
inquit, licentiam manducandi et bibendi? numquid
non habemus licentiam sororem mulierem circumducendi?
quam licentiam dixit, nisi quam dedit dominus
eis, quos ad praedicandum regnum caelorum misit dicens:
ea quae ab ipsis sunt manducate; dignus est enim
operarius mercede sua, et se ipsum proponens ad eiusdem
potestatis exemplum, cui fidelissimae mulieres talia
necessaria de suis facultatibus ministrabant? amplius autem
fecit apostolus Paulus, ut de coapostolis suis documentum
adhiberet huius licentiae a domino permissae. neque enim
reprehendens subiecit: sicut et ceteri apostoli et fratres
domini et Cephas, sed ut hinc ostenderet hoc se accipere
noluisse, quod ei licere accipere ceterorum etiam commilitonum
eius more probaretur. an ego solus et Barnabas non habemus
potestatem non operandi? ecce abstulit omnem
9, 5. 6 M 3 cedere M cederet P VDNBy decideret Å 8 locum
epieole A epistole L 9 inquit non habemus bd 10 licentiamhabemus
om. A et] aut VDMf 12 dominus dedit Nbd 13 eisJ
illis N 14 ab ipsis] apud illos DA a-pud ipsos (ip a. l.) L 16 cuius LO
talia] alia VD 18 utj et COx ut et L, om. F1 de a coapodtolis Y
quoapostolis (u s. I.) C 19 licentiae huius M 21 chephas C caephas
BD se om. r 22 quod-accipere om. PVDMf liceret
CLOFAB conmilitonum Vy 23 more] in ore N ut idem mos Å
an] ait an A solus inquit LO 24 potestatem om. 11 non operandi]
operandi ea PVDMf
operatione dicat. ut quid enim ait: an ego solus et Barnabas
non habemus potestatem non operandi? nisi
quia omnes euangelistae et ministri uerbi dei habebant potestatem
a domino acceptam, ut non operarentur manibus suis,
sed ex euangelio uiuerent, operantes tantummodo spiritalia in
praedicatione regni caelorum et aedificatione pacis ecclesiae.
neque enim quisquam potest dicere de ipsa spiritali operatione
dixisse apostolum: an ego solus et Barnabas nou
habemus potestatem non operandi? hanc enim potestatem
non operandi omnes illi habebant. dicat ergo qui
conatur praecepta apostolica in sententiam suam deprauare
atque peruertere, dicat, si audet, omnes euangelistas accepisse
a domino potestatem non euangelizandi. at si hoc absurdissimum
et insanissimum est dicere, cur nolunt intellegere, quod
omnibus patet, accepisse illos quidem potestatem non operandi,
sed opera corporalia, quibus uictum quaererent, quia dignus
est operarius cibo suo et mercede sua, sicut euangelium
loquitur? non ergo soli Paulus et Barnabas non habebant
potestatem non operandi, sed omnes pariter habebant
hanc potestatem, qua isti non utebantur, amplius inpendendo
ecclesiae, sicut in illis locis, ubi euangelizabant, infirmis congruere
iudicabant. et ideo, ne coapostolos suos reprehendisse
uideretur, subiungit et dicit: quis militat suis stipendiis
er.) A. 3 non operandi] operandi ea PVDMf 5 acceptam
om. A operarentur (ra s. I.) C suis om. Mf 7 aedificationem
fidei et pacis P Vi aedificatione fidei et pacis DM 9 solus
ego CLOF 10 non operandi] operandi ea PVDMr 11 dicant D
12 conantur D sententia sua PVDMf 13 subuertere T dicant D
audent D & omnes (n s. I.) A a domino accepisse bd 14 euangelizandi
Al operandi A2 15 quur semper fere Af 16 pateat C
pateat LOFlDNAbd quidem illos bd potestatem om. PVMf
19 non alt. om. b, er. in A habent VDMF 20 operandi ea PVDMy
21 quia D inpendentes PVAAfy 22 sicut om. A infirmis quibus
(quibus a. I. m. 2) A 23 indicabant A ne* F apostolos V
24 stipendiis suis A
edet? quis pascit gregem et de lacte gregis non
percipit? numquid secundum hominem haec loquor.
an et lex haec non dicit? in lege enim Moysi scriptum
est: boui trituranti os non infrenabis. numquid
de bubus pertinet ad deum? an propter nos omnino
dicit? propter nos enim scriptum est, quia debet in
spe qui arat arare et triturans in spe participandi.
his uerbis satis indicat apostolus Paulus non sibi aliquid
usurpasse ultra debitum coapostolos suos, quia non operabantur
corporaliter, unde haberent huic uitae necessaria, sed,
sicut dominus constituit, ex euangelio uiuentes panem gratuitum
manducarent ab eis, quibus gratuitam gratiam praedicabant.
stipendium enim suum tamquam milites accipiebant et .
de uineae per eos plantatae fructu, quod opus erat, libere
decerpebant; et de gregis, quem pascebant, lacte potabant;
et ex area quam triturabant, cibum sumebant.
omnes dubitationis ambages. si nos uobis, inquit, spiritalia
seminauimus, magnum est si uestra carnalia metamus?
quae sunt spiritalia, quae seminauit, nisi uerbum et ministerium
sacramenti regni caelorum? quae autem carnalia, quae
sibi licere metere dicit, nisi haec temporalia, quae uitae atque
indigentiae carnis indulta sunt? haec autem sibi debita se
ab eis non quaesisse nec accepisse manifestat, ne quod
om. d fructibus PVDMfbd suis D 2 edit Fbd
gregis] eius PVDMf 3 nunquid A haec om. M 4 et om. bd
non haec PVbd in om. V Moysi om. PVDMAy 5 bobi Y.
infrenabis] alligabis PVDMr 6 bobus LAbd pertinet ad deum] cora
est deo PVDAMy an-est om. A omnino] haec PVDMy 7 enim
scriptum est] utique dicit PVDMf 8 qui. L quia 0 arare om.
PYDr triturat PVDMf in spe] spei suae PVDMy participandiJ
fructum capere PVDMf fructus participandi bd 10 qui VD 16 potabant
lacte N 18 connectit fbd 19 dubitationes VB21 uerbum
dei M mysterium LOFVbd 22 regni om. PVDMy carnalia
sunt VDMi
eum operatum esse, unde uictum haberet, nisi corporaleopus
corporalibus et uisibilibus manibus suis? nam si de
spiritali opere uictum et tegumentum quaereret, id est, ut
ab eis haec acciperet, quos in euangelio aedificabat, non consequenter
diceret: si alii potestatis uestrae participant,
non magis nos? sed non sumus usi hac potestate,
sed omnia toleramus, ne quod inpedimentum demus
euangelio Christi. qua potestate se dicit non usum, nisi
quam habebat in eos a domino acceptam, ut eorum carnalia
meteret ad uictum uitae huius, quae in carne agitur? cuius
potestatis participes erant etiam alii, qui non eis primo
euangelium adnuntiauerunt, sed ad eorum ecclesiam id ipsum
praedicantes postea uenerunt. ideo cum dixisset: si nos
uobis spiritalia seminauimus, magnum est si carnalia
uestra metamus? subiecit: si alii potestatis uestrae
participant, non magis nos? et cum demonstrasset, quid
eis potestatis esset, sed non sumus usi, inquit, hac potestate,
sed omnia toleramus, ne quod inpedimentum
demus euangelio Christi. dicant ergo isti, quomodo de
opere spiritali carnalem uictum habebat apostolus, cum aperte
ipse dicat non se usum esse hac potestate. at si de opere
LO fuisse A 5 hoc PVDMf, om. A
aedificabant PV 6 diceret om. V alii-participant) alii super uos
potestatem habent quare PVDMf potestati Ji 7 nosj uos N sumus
om. f usus y 9 xpi euangelio N se om. y 10 acceptam] constitutam
f 12 potestate M aliiş y aliqui N 13 annuntiauerant
PVM annuntiauerunt C id] ad VB 14 uenerant PVDMAf
15 seminamus P uestra carnalia PVMAj 16 si alii super uos
potestatem habent quare non sqq. PVDMf potestati B 17 non
magis] quanto magis A demonstraret B quidj qui PVM quod A
18 ei OLOFIABN. eius MF2 essetj participarentur subiecit P VDMy
aam usus CLOFABN usi post potestate leg. in M 20 ergo nunc M
22 ipse om. N se om. A usus sum A esse usum PVDMf potestate
sed omnia toleramus Mat] ac PVAf
corporali habuerit et inde dicat: neque panem gratis ab
aliquo manducauimus, sed in labore et fatigatione
nocte et die operantes, ne quem uestrum grauaremus:
non quia non habuerimus potestatem, sed ut nos
formam daremus uobis, qua nos imitaremini. omnia.
inquit, toleramus, ne quod inpedimentum demus euangelio
Christi.
etiam commendat, quid sibi liceat et tamen non faciat. ne
scitis, inquit, quoniam qui in templo operantur.
quae de templo sunt edunt? qui altario deseruiunt,
altario conpartiuntur? sic et dominus ordinauithis
qui euangelium adnuntiant de euangelio
uiuere; ego autem nullius horum usus sum. quid
hoc apertius? quid clarius? uereor, ne forte, cum dissero
uolens id exponere, obscurum fiat quod per se lucet et clamat.
qui enim haec uerba non intellegunt aut se non intellegere
fingunt, mea multo minus intellegunt uel se intellegere
confitentur: nisi forte propterea cito intellegant nostra.
quia conceditur eis intellecta deridere, de apostoli autem
uerbis non idem conceditur. propterea ubi aliter ea secundum
suam sententiam interpretari non possunt, etiam clara et
YDM dein B 5 habemus Px 9 rursnp
atque etiam modis omnibus commendat N 10 fecit D facit M
11 templo] sacrario PVDM-r 12 quae-ednnt) et (M) de sacrario
uiuunt et PVDnf., qui] et qui A altari N serniunt PYDJlj
13 altari. C altari ABDN cum altari PV cum altare y conpartiuntur]
participantur PYDM j disposuit his qui euangelium praedicant PT Dhf;
14 annuntiant C 15 autem] enim M nullius] nihil PFD3fy
16 dissero] dixero PVDMj 17 fiat] facii D faciat j om. V lllce.t 0
clamat] claret L02Fbd 18 uerba haec M 19 multe L 20 profitentur
Bbd confinytur (gent m. 2 8. I.) F cito-propterea om. X
intellegunt PVBDMf 21 de om. CF 22 uerbis (s in ras.) C om. P
item] ita PVDMy
peruersa non audent. clamat homo dei: dominus ordinauit
his qui euangelium adnuntiant de euangelio uiuere;
ego autem nullius horum usus sum, et conatur
caro et sanguis recta deprauare, aperta claudere, serena nubilare.
spiritale, inquit, opus faciebat et inde uiuebat. si ita est,
de euangelio uiuebat. cur ergo dicit: dominus ordinauit
his qui euangelium adnuntiant de euangelio uiuere;
ego autem nullius horum usus sum? aut si et
hoc ipsum quod hic dictum est \'uiuere\' secundum spiritalem
uitam uolunt interpretari, nullam spem habebat apostolus ad
deum, qui de euangelio non uiuebat, quia dixit: nullius
horum usus sum. quapropter ut spes illi certa esset uitae
aeternae, de euangelio utique spiritaliter uiuebat apostolus.
quod ergo ait: ego autem nullius horum usus sum, de
uita ista, quae in carne agitur, sine dubitatione facit intellegi,
quod dixit dominum ordinasse his qui euangelium adnuntiant
de euangelio uiuere, id est uitam istam, cui opus est uictu
et tegumento, de euangelio transigere, sicut superius de suis
coapostolis dixit, unde ipse dominus ait: dignus est operarius
cibo suo, et: dignus est operarius mercede
sua. hunc itaque cibum et hanc mercedem sustentandae huius
uitae debitum euangelistis ab eis quibus euangelizabat non
accepit apostolus uerum dicens: ego autem nullius
horum usus sum.
B 3 iis bd annuntiant C praedicant PVDMf
5 obnubilare bd iubilare V 7 de] et de PVDMT qur P quur Ay
8 iis bd praedicant PVDMj 9 aut-13 usus sum om. f 10 uiuere]
uere PVDM 12 dominum PVDM quia N 15 ego autem
om. PVDMf usus om. N1 16 in er. in L 17 alt. que L 18 uita
ista PVDj 20 coapostolis suis M et ipse Y dicit M 21 cibo
SUoj mercede sua PVDMj cibo-operarius om. LO mercede sua]
cibo suo PV DMr 22 uitae huius A 23 debitam d qui CB
enangelizant CLOFBM euangelizat N euangelizabant V-f apostolus
non accepit D 24 accipit N
ideo non eum accepisse, quia illi non dederant: non
autem scripsi haec, ut ita fiant in me; bonum est
mihi magis mori quam gloriam meam quisquam
inanem faciat. quam gloriam? nisi quam habere uoluit
apud deum, in Christo conpatiens infirmis, sicut mox apertissime
dicturus est. si enim euangelizauero, inquit, non
est mihi gloria; necessitas enim mihi incumbit,
id est sustentandae huius uitae. uae enim mihi erit, inquit,
si non euangelizauero, id est malo meo non euangelizabo,
quia fame cruciabor et unde uiuam non habebo.
nam sequitur et dicit: si enim uolens hoc facio, merc
e d e m habeo. uolentem se dicit facere, sine ulla uitae
huius fulciendae necessitate conpulsus facit, et ob hoc habere
mercedem, utique apud deum gloriae sempiternae. si autem
inuitus, inquit, dispensatio mihi credita est, id est
si necessitate transigendae huius uitae inuitus cogor euangelizare,
dispensatio mihi credita est, ut scilicet ei
dispensatione mea, quia Christum, quia ueritatem praedico,
quamuis ex occasione, quamuis mea quaerens, quamuis terreni
emolumenti necessitate conpulsus, alii proficiant, ego autem
mercedem apud deum gloriosam illam sempiternamque non
Cor. 9, 17 om. D 2 eum non Dbd non dederant illi DM non deerant
illi PVy dederat B de.derant A non autem ideo PBDV non ideo
autem M 3 bonum] melius PVDMi 4 magis mihi N 6 doniinum
PVDMf in om. B christum B 7 si enim] quia (in mg.) P si
enim quia VD 8 mihi gloria eat M enim om. PVDMf 9 uitae
huius FDbd u.e D erit mihi bd mihi est A inquit om. PVDMj
10 malo malo y 11 habeo Ai 13 habebo M sine nllaj M nolla
ABDbd 14 conpulsus facit om. M ob] ab L 16 inuitus om. 7
17 transiendae V uitae huius M 19 quam Christum PDM quia
om. N 20 quamuis fin. om. M 21 aemolumenti Fy aliis DM
proficiam VDMj prophet«a;nt L 22 apud deum mercedem bd sempiternam
Mj
dixit; propterea suspendenda est pronuntiatio, donec respondeat.
quod ut facilius intellegatur, tamquam nos eum interrogemus:
quae ergo tibi merces erit, apostole, quando mercedem
istam terrenam etiam euangelistis bonis debitam non
propter hoc euangelizantibus, sed tamen consequentem et
oblatam ex domini ordinatione sumentibus tu non accipis?
quae ergo tibi merces erit? uide, quid respondeat. ut euangelizans,
inquit, sine sumptu ponam euangelium,
id est ut non sit credentibus sumptuosum euangelium, ne
putent ad hoc sibi euangelizari, ut id euangelistae quasi
uendere uideantur. et tamen redit etiam atque etiam, ut
ostendat, quid sibi iure dominico liceat et ipse non faciat.
ut non abutar, inquit, potestate mea in euangelio.
faciebat, audiamus sequentia. cum enim liber sim, inquit,
ex omnibus omnium me seruum feci, ut plures lucrifacerem:
his qui sub lege sunt quasi sub lege, cum
non sim ipse sub lege, ut eos qui sub lege erant
lucrifacerem; his qui sine lege sunt quasi sine lege,
cum sine lege dei non sim, sed sim in lege Christi,
ut lucrifacerem eos qui sine lege sunt. quod non
L inquit mihi merces erit PYFBr mihi merces erit
inquit LO merces mihi erit inquit R inquit merces mihi (om. A) erit
MDbd 3 interrogamus PVM 4 o apostole PVDMAf 5 etiam
terrenam A 8 merces tibi M at om. OLOJ!\'2N 9 ponam] collocem
PVDMf 10 aumptuosum credentibus M sumptuosum om. A
11 sibi ad hoc M 12 adque L atque etiam om. VDMr 13 quod A
15 infirmitatibus A 16 inquit om. M 17 ex—feci] ab omnibus
(hominibus VD) omnibus me subicio PVDMr lucrifaciam PVDMy
18 sunt] fuerant M om. N lege sim (essem M) cani ipse non aim
sub lege PVDMr lege si (s. l. m. 2) iam non sim ipse sub lege F
20 lucrifaciam M lege essem (essent P) PVDMAr 21 sim] essem M
sed in lege xpi sim nt eos qui sine lege erant lucrifacerem PVDM\'(
22 eos] his N
non quasi ut se fingeret iudaeum, sicut nonnulli putauerunt,
quia legitima uetera Hierosolymis obseruauit. fecit enim hoc
secundum liberam et manifestam sententiam suam, in qua
dicit: circumcisus quis uocatus est? non adducat, id
est non sic uiuat, quasi praeputium adduxerit et id quod
nudauerat texerit, sicut alio loco dicit: circumcisio tua
praeputium facta est. secundum hanc ergo sententiam
suam, qua dicit: circumcisus quis uocatus est? non
adducat. in praeputio quis uocatus est? non circumcidatur,
fecit illa, quae non intellegentibus et parum adtendentibus
finxisse putatus est; iudaeus enim erat et circumcisus
uocatus; noluit adducere, id est noluit ita uiuere, ac
si circumcisus non esset. hoc enim iam in potestate habebat.
et sub lege quidem non erat sicut illi, qui eam seruiliter
operabantur, sed tamen in lege dei et Christi. non enim alia
erat lex illa et alia lex dei, sicut perditi Manichaei solent
dicere. alioquin si, cum illa fecit, finxisse putandus est, finxit
et paganum et sacrificauit idolis, quia dicit factum se fuisse
his qui sine lege sunt quasi sine lege, quos utique nonnisi
gentiles, quos paganos dicimus, uult intellegi. aliud ergo
esse sub lege, aliud in lege, aliud sine lege. sub lege carnales
iudaei; in lege spiritales et iudaei et christiani, unde illi
om. D 3 uetera (cetera y) legitima PVDMf hierosolimis
VBN\'( in ierosolimis DA. in hierosolimis M ierosolymis Pbd 5 aocatur
M est om. VDM adducat praeputium AMfbd 6 id] ad VD
7 dicitur B 9 circumcissua B 10 adducat praeputium PLVPADMibd
11 attendentibus C intendentibus M 12 cir i, cisus C 13 addaccre
praeputium AMbd 15 quidam V et illi PVDMj qui eam)
quia PDMj qui V 16 christi erat A 17 lex erat Pbd manichei
codd. 18 cum illa] hoc M 19 fuisse ante quasi leg. in M 20 sont]
erant PVDlIt r sine lege esset (essem V) PVDMAf nonnistj
nisi PVf non M 21 ergo] ergo est PVDANj est ergo LOJ!2Bbd
est M 22 aliud in lege om. CPOFVBDMNy 23 spiritale si Y
pr. et om. jPFjMfy
gentibus non inposuerunt; et ideo et illi circumcisi
sunt; sine lege autem gentes, quae nondum crediderunt,
quibus tamen se apostolus congruisse testatur per misericordem
conpassionem, non per uersipellem simulationem, id
est ut eo modo subueniret carnali iudaeo uel pagano, quo
modo sibi ipse, si hoc esset, subueniri uoluisset: portans
utique eorum infirmitatem in conpassionis similitudine, non
fallens in mendacii fictione, sicut continuo sequitur et dicit:
factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem.
hinc enim loquebatur, ut etiam illa omnia diceret. sicut
ergo quod factus est infirmis infirmus, non erat mendacium,
sic et cetera illa superius. quam enim dicit infirmitatem
suam erga infirmos fuisse nisi conpatiendi eis in tantum,
ut, ne uideretur uenditor euangelii et uerbi dei cursum apud
inperitos in malam suspicionem decidens inpediret, nollet
accipere, quod iure dominico debebatur? quod si uellet, non
utique mentiretur, quia uere debebatur; et quia noluit, non
utique mentitus est. neque enim dixit non sibi deberi, sed
deberi ostendit et debito se usum non esse nec omnino uti
- uelle professus est, eo ipso factus infirmus, quo potestate sua
uti noluit, tam misericordi scilicet indutus affectu, ut cogitaret
quemadmodum secum agi uellet, si et ipse ita infirmaretur
ut posset de illis, per quos sibi euangelium praediearetur, si
eos uideret sumptus accipere, quasi mercimoniorum nundinas
suspicari.
L «onera 0 2 gentibus et B et illi nec ideo M
et illi] nec illi PVDAyb 4 apostolus se PVDMf misericordie 0
7 ipsi N Bubuenire LO portansque (om. utique) M 9 flnctione y
11 omnia illa LFbd 12 infirmia est M 13 et om. VABMNy 14 conpatiendo
PVDMAf 15 cursum] rursum A 16 imperitos C decidens
om. M impediret C et nollet LO 19 est mentitus D est
om. V sed debere DV2 21 qua VD quia M 22 uti om. M
27 alio loco dicit MN
foueat filios suos. nam eius circumstantia lectionis hoc
indicat. neque enim, inquit, aliquando in sermone adulationis
fuimus, sicut scitis, neque in occasione cupiditatis,
deus testis est, neque quaerentes ab hominibus
gloriam, neque a uobis neque ab aliis, cum possemus
oneri uobis esse ut Christi apostoli; sed facti sumus
paruuli in medio uestrum, tamquam si nutrix foueat
filios suos. quod ergo ad Corinthios dicit, habere se potestatem
apostolatus sui, sicut et ceteri apostoli, qua potestate
usum se non esse testatur, hoc etiam isto loco ad Thessalonicenses
ait: cum possemus oneri uobis esse ut Christi
apostoli, secundum quod dominus dicit: dignus est operarius
mercede sua. nam hinc eum dicere illud indicat.
quod supra posuit: neque in occasione cupiditatis, deus
testis est. per hoc enim quod iure dominico debebatur bonis
euangelistis, non propter hoc euangelizantibus, sed quaerentibus
regnum dei, ut haec omnia adponerentur eis, inueniebant
alii occasionem, de quibus idem dicit: neque enim isti deo
seruiunt, sed suo uentri. quibus hanc occasionem amputare
uolebat apostolus, ut etiam quod sibi iuste debebatur omitteret.
aperte quippe hoc ipse ostendit in secunda ad Corinthios.
ab aliis ecclesiis suppletas dicens necessitates suas. uenerat
enim, sicut adparet, ad tantam indigentiam, ut de longinquis
ecclesiis ei necessaria mitterentur, dum tamen ab eis, apud
Thess. 2, 5 19 Rom. 16, 18 A 2 nam—9 suos om. CLOFBN ei A
3 adolationis D1 5 ab hominibus querentes M 7 esse post apostoli
tn M Christi] ceteri A paruuli facti sumus M 8 paruoli P 9 ad]
et ad PLOVABDMf chorinthios N se habere M 10 apostolatu
F1 quia V 11 in isto VMbd isto] illo M tesalonicenses
VLO thesalonicenses ABMN 12 ut] sicnt M 17 regnum
dei quaerentibus N 18 apponerentur C 19 idem] item VD 21 uolentibus
M 22 in secunda epistola N corintios C chorinthios LO
corinthios epistula PVDMBy 25 ei om. PVDM eis] his PVDMy
feci me ipsum humiliando, ut uos exaltaremini, quoniam
gratis euangelium dei euangelizaui uobis? alias
ecclesias spoliaui accipiens stipendium ad uestram
ministrationem; et cum apud uos fuissem et egerem,
nemini grauis fui. nam id quod deerat mihi adinpleuerunt
fratres qui uenerunt a Macedonia, et in omnibus
ingrauate me in uobis custodiui et custodiam.
est ueritas Christi in me, quia gloria haec non infringetur
in me in regionibus Achaiae. quare? quia uos
non diligo? deus scit. quod autem facio et facturus
sum, ut amputem occasionem eorum qui uolunt occasionem,
ut in quo gloriantur, inueniantur sicut et
nos. de hac igitur occasione, quam hic dicit uelle se amputare,
uoluit intellegi quod ibi ait: neque in occasione cupiditatis,
deus testis est. et quod hic dixit: me ipsum humiliando,
ut uos exaltaremini, hoc in prima ad eosdem
Corinthios: factus sum infirmis infirmus, hoc ad Thessalonicenses:
factus sum paruulus in medio uestrum, tamquam
si nutrix foueat filios suos. proinde adtende
sequentia. ita, inquit, desiderantes uos placet inpertire
uobis non solum euangelium dei, uerum etiam animas
Thess. 2, 7. 8. 9 8. I. m. 2 F inquit] quid V anI. DM 2 quoniam]
ut PVDMf 3 dei] domini PYD, om. M euangelizareinus P
euangelizarem VDMf 4 expoliaui PVADMf accipiens ab eis
PVDMAf uestram om. M 5 ministrationem nostram M administrationem
N 7 qui de Macedonia uenerunt N uenerant D a]
de A 8 ingrauantem PVDMf ingrauare N in om. A in nobis
om. N custodiam sicut est ueritas PVDMf 9 infringatur F 10 non
uos Fibd non (om. r) diligo uos ADr 11 non om. LF\'r facio
om. PVDx 13 in quo] in eo quo PVDy in eo qui M 14 dicit uelle
se] ae dicit bd 15 neque-testis est om. N 16 dicit bd 17 prima
epistola N 18 corintios C tesalonicenses VD thesalonicenses LOBMN
tessalomcenses y 19 paruolus OPj paruus D 21 uos] nos A 22 etiam
et PFJfT
enim, fratres, laborem nostrum et aerumnam,
nocte et die operantes, ne quem uestrum grauaremus:
hoc ergo superius ait: cum possemus oneri uobis esse
ut Christi apostoli. infirmorum enim periculis, ne falsis
suspicionibus agitati odissent quasi uenale euangelium, tam
quam paternis maternisque uisceribus tremefactus hoc. fecit.
sic etiam in Actibus apostolorum idem loquitur, cum a Mileto
mittens Ephesum uocasset inde presbyteros ecclesiae, quibus
inter multa, argentum, inquit, uel aurum uel uestem
nullius concupiui. ipsi scitis, quoniam necessitatibus
meis et eorum qui mecum fuerunt, hae manus
seruierunt. omnia ostendi uobis, quoniam sic laborantes
oportet iuuare infirmos, memores etiam
uerborum domini Iesu, quia ipse dixit: beatum est
magis dare quam accipere.
apostolus, unde uitam istam sustentaret, quod erat
ipsum opus et quando ei uacabat et operari et euangelium
praedicare? cui respondeo: puta me nescire; corporaliter tamen »
operatum esse et inde in carne uixisse, non utentem potestate,
quam dominus apostolis dederat, ut euangelium adnuntians
de euangelio uiueret, ea quae supra dicta sunt sine ulla dubitatione
testantur. neque enim aut uno loco aut breuiter dictum
M 4 ergo] enim bd esse uobis AJli 5 eniml
igitur PVDMfbd 6 odissent] dicerent N 7 et maternis A fecit
hoc N 8 milete LO militene (ne 8. l.) F 9 efesam A presbiteros
YBD presbiteros f 10 multa ait A inquit om. A uel aurum]
et aurum PVDMbd 12 haec y 13 seruierunt] ministrauerunt PVDJI.
14 etiam] etiam esse debere PVDMf etiam esse debemus A 15 ncborum
L beatius FAL%(bd 17 opus om. M operabatur apostolus
om. VD 18 istam uitam M 19 ipsum om. f 20 puto VBJI
putas L2 21 in carne om. PVDMA-( utentem] autem CPLOFBN
autem usum bd de potestate (de 8. l. m. 2) F 22 annantians C
annuntiantes PVDMj 23 uiuerent PVDMf edicta P ulla om. N
traduci peruertique sententiam. cum igitur tantae auctoritatis
tam magnis et crebris molibus contradicentium conteratur
aduersitas, quid a me quaerunt, uel quale opus faciebat uel
quando faciebat? unum scio, quia nec furta faciebat nec effractor
aut latro erat nec auriga aut uenator aut histrio nec
turpilucrus; sed innocenter et honeste quae apta sunt humanis
usibus operabatur, sicut sese habent opera fabrorum, structorum,
sutorum, rusticorum et his similia. neque enim
honestas ipsa reprehendit, quod reprehendit superbia eorum,
qui honesti uocari amant, sed esse non amant. non igitur
dedignaretur apostolus siue rusticanum aliquod opus adgredi
siue in opificum labore uersari. qui enim ait: sine offensione
estote Iudaeis et Graecis et ecclesiae dei,
quos in hac causa reuereri posset ignoro. si Iudaeos dixerint,
patriarchae pecora pauerunt; si Graecos, quos etiam paganos
dicimus, etiam philosophos multum sibi honorabiles sutores
habuerunt; si ecclesiam dei, homo ille iustus et ad testimonium
coniugalis semper mansurae uirginitatis electus, cui
desponsata erat uirgo Maria, quae peperit Christum, faber
fuit. quidquid horum ergo cum innocentia et sine fraude homines
operantur, bonum est. nam praecauet hoc et ipse apostolus,
ne quisquam ex necessitate sustentandae uitae in mala
opera delabatur. qui furabatur, inquit, iam non furetur;
magis autem laboret manibus suis bonum, ut habeat
unde tribuere cui opus est. hoc ergo scire sufficit, quia
PVDMy, om. A 2 transduci LOABN 3 molibus] moribus
A contradicentium om. PVDMy 5 effractor aut] effracturft
ut VD 6 erat post auriga positum in PVDMy 8 sic N 12 opus
aliquod PBFMbd 15 possit A si] etsi A om. N dixef N
dixerit Dr 17 honorabiles] ignorabiles B 18 si ecclesiaml de
ecclesia D 20 disponeata PVy responsata Ll beata uirgo PVDMf
21 ergo horum Mbd 22 et om. M 24 dilabatur FVBDysbd 25 laboret
operando D bonum] quod bonum est PVDMf 26 tribuat
ABDM cui opus est] indigentibus PYDMr
apostolus.
temporum spatiis, ne ab euangelizando inpediretur, quis possit
conprehendere ? sane quia et diurnis et nocturnis horis operabatur,
ipse non tacuit uerumtamen isti, qui tamquam multum
negotiosi et occupati de tempore operationis inquirunt,
quid agunt? numquid ipsi ab Hierusalem per circuitum usque
ad Illyricum terras euangelio repleuerunt? aut quidquid gentium
barbararum remansit adhuc obeundum et inplendum de
pace ecclesiae susceperunt? nouimus eos in quandam sanctam
societatem otiosissime congregatos. mirandam rem fecit
apostolus, qui reuera in tanta sollicitudine omnium ecclesiarum,
et propagatarum et propagandarum, ad eius curam
laboremque pertinentium etiam manibus operabatur; propterea
tamen, cum apud Corinthios esset et egeret, nemini quidem
eorum, apud quos erat, grauis fuit, sed plane quod illi deerat.
suppleuerunt fratres, qui uenerunt ex Macedonia.
qui quamuis praeceptis eius obtemperent, ut cum
silentio operantes suum panem manducent, possunt tamen
multis ex causis indigere supplemento aliquo talium sustentationum,
cum dixisset talia docens et praemonens: his autem
qui eius modi sunt praecipimus et obsecramus in
Thess. 3, 12. 13 om. A 4 ab euangelizare PVDMf posset AMN 5 quia]
quibus y horis et nocturnis M horis om. PVNf operabatur om. 7
6 ipse] sicut ipse PVDMf 8 iherusalem M ierusalem LOFDbd
usquae P 9 ad om. PM illiricum YBDAMN; repleuenmt
euangelio terras PVDMf quidquid] quid A 10 barbarum LtM.
adeundum N adeundem B replendum PVDLMf 11 aocietatem
sanctam LO 12 otiosissime A 13 omnium om. PYDMr 14 propagata
L propagarum N 16 chorintios C chorinthios 0 17 fuitl
erat N 18 uenerant D ex] a y machedonia PLO 22 indigere
aliquo sustentationum supplemento N 23 premonens C
suum panem manducent, ne illi qui habebant unde
necessaria seruis dei praeberent, hac occasione pigrescerent,
praeuidens continuo subiecit: uos autem, fratres, nolite
infirmari benefacientes. et ad Titum cum scriberet
dicens: Zenam legis peritum et Apollo sollicite
praemitte, ut nihil illis desit, ut ostenderet, unde illis
nihil deesse deberet, continuo subiunxit: discant autem et
nostri bonis operibus praeesse ad necessarios
us us, ne sint infructuosi. Timotheum etiam, quem dicit
germanissimum filium, quoniam sciebat corpore infirmum,
sicut ostendit monens eum, ne aquam biberet, sed modico
uino uteretur propter stomachum et frequentes suas
infirmitates, quia in opere corporali laborare non poterat,
ne forte, cum indigere nollet uictu cotidiano, ab eis, quibus
euangelium ministrabat, aliqua sibi negotia quaereret, quibus
animi eius inplicaretur intentio — aliud est enim corpore
laborare animo libero, sicut opifex, si non sit fraudulentus
et auarus et priuatae rei auidus; aliud autem ipsum animum
occupare curis colligendae sine corporis labore pecuniae,
sicut sunt uel negotiatores uel procuratores uel conductores;
cura enim praesunt, non manibus operantur ideoque ipsum
animum suum occupant habendi sollicitudine —: Timotheum
ergo, ne in talia incideret, quia per infirmitatem corporis
M 2 necessaria nnde N ande seruis dei necessaria
PVDf 4 prouidens LDbd 5 ad Titum] adi.tn N 6 zenan PVMf
Apollo] apostolo L 7 et ut alt. jPFJD-f 9 nostria (fin. s m. 2 s. I.) L
nostris y 10 fructuosi V 11 quoniam] qu6 D 12 modico uteretur
uino PVDM\'( 13 infirmitates suas M 14 in om. M labore V
15 indigeret CLOFN indigeret et B indigeret si (si 8. Z. m. 2) Å
uictft A cottidiano PVDMN cotidianQ A eis sustentari B
16 miniatrabat sustentari (snstentari m. 2 8. I.) F 18 opifex potest
PVDAMy 19 priuitae rei] priuata etiam V priuatl etiam ODM
21 uel conductores om. PLVDM-f 22 curae P VDMi operantes A
23 suum om. VD sollicitudinem V thimotheum L 24 ergo] autem M
labora, inquit, sicut bonus miles Christi Iesu.
nemo militans deo inplicat se negotiis saecularibus,
ut placeat cui se probauit. nam qui in agone
contendit, non coronatur nisi legitime certauerit.
hic ne ille angustias pateretur dicens: fodere non possum,
mendicare confundor, adiunxit: laborantem agricolam
primum oportet de fructibus percipere,
secundum id, quod ad Corinthios dixerat: quis militat
suis stipendiis umquam? quis plantat uineam et
de fructu eius non edit? quis pascit gregem et de
lacte gregis non percipit? fecit ita securum castum
euangelistam non ad hoc euangelizantem, ut uenderet euangelium,
sed tamen huic uitae necessaria suis sibi exhibere
manibus non ualentem, ut intellegeret, quod necessarium sibi
sumebat ab eis, quibus tamquam prouincialibus militabat et
quos tamquam uineam cultura exercebat uel tamquam gregem
pascebat, non esse mendicitatem, sed potestatem.
dei uel infirmitates corporales, quae omnino deesse non possunt,
non solum permittit apostolus sanctorum indigentias
suppleri a bonis fidelibus, sed etiam saluberrime hortatur.
excepta enim illa potestate, qua se dicit ipse non usum,
cui tamen seruiendum esse a fidelibus praecipit dicens: communicet
qui catechizatur uerbum ei qui se
24 Gal. 6, 6 M si Y exortatur AB hortatur N prius et om. PFbd
3 militat B militas N 4 ut placeat] ut possit placere ei PVDMf ut
ei placeat FA nam et A 5 coronabitur DM 6 pateretur
angustias bd possuin] ualeo M 9 id] illud Lbd chorintios C
11 fructibus PVDMI eius] suis D 12 gregis] eius VDM ipsius Pr
facit PDM"( itaque POVBMAN"( 14 hnius D sibi OWl. 7
16 militat PVD-r 19 igitur propter has PVDM-f uel om. PYDM;
22 saluberrimae B om. M 23 ipse om. VD 25 cathecizatur (h s. l. -
C, B cathezizatur D-r A catecizatur M catezizatur N uerbo ANb
se om. L cathecizat CB cathezizat A catezizat YN catecizat M
quam uerbi praedicatores habere in eos, quibus praedicant,
saepe testatur, etiam sanctis qui omnia sua uendita distribuerant
et Hierosolymis habitabant in sancta communione
uitae, non dicentes aliquid proprium, quibus erant omnia
communia, et anima et cor unum in deum, ab ecclesiis
gentium necessaria conferri praecipit et hortatur. inde est
illud ad Romanos. nunc, inquit, pergam Hierusalem
ministrare sanctis. placuit enim Macedoniae et Achaiae
communionem aliquam facere in pauperes sanctorum,
qui sunt Hierusalem. placuit enim illis, et debitores
eorum sunt. si enim spiritalibus eorum communicauerunt
gentes, debent et in carnalibus ministrare eis.
hoc simile est illi, quod ait ad Corinthios: si nos uobis spiritalia
seminauimus, magnum est, si uestra carnalia
metamus? item ad Corinthios in secunda, notam autem,
inquit, uobis facimus, fratres, gratiam dei quae data
est in ecclesiis Macedoniae, quia in multa tribulatione
probationis abundantia gaudii eorum et profunda
paupertas eorum abundauit in diuitiis simplicitatis
eorum; quia secundum uires, testimonium perhibeo,
et supra uires uoluntarii fuerunt, cum multis precibus
16 II Cor. 8, 1-21. D 3 uendita sna M 4 hierosolimis VB ierosolimis A
iherosolymis M 7 conferri necessaria M conferre N precepit M
8 et illud bd inquit] igitur VBN"{ 9 macedonis PVI"{ macedonibus
V\'DM machedoniae LA achaiicis PVDM-ţ 10 pauperes] paupertate
PVDMx{ 11 in hierusalem PYDBi j 12 spiritalium PVDM.ţ
13 debent et gentes carnalia ministrare eis PVDMf et 8. I. 0 om. L
14 chorintios C 15 carnalia uestra Abd 16 metamur B in secunda
ad corinthios PVDMj chorintios C in epistola secunda N notum
COFlMN-[ 17 dei om. N 18 machedoniae PV quod M multo
experimento tribulationis M multa probatione tribulationis PVDbd multa
pribolatione tribulationis f multa tribulationis et probationis A 19 habundantia
L 20 liabundauit N diuitias M 21 testimonium enim
perhibeo illis PVM\'ţb testimonium eis perhibeo D
quae fit in sanctos, et non quomodo sperauimus,
sed se ipsos tradiderunt primum domino et nobis
per uoluntatem dei ad deprecandum Titum, ut quomodo
coepit, sic et consummet in uos etiam gratiam
istam. sed quomodo semper abundatis in omnibus
fide et uerbo et scientia et omni studio et ea quae
ex nobis est in uos caritate, ut et in hac gratia abundetis.
non secundum imperium dico, sed propter aliorum
studium et uestrae caritatis carissimum probans.
scitis enim gratiam domini nostri Iesu Christi, quoniam
propter uos pauper factus est, cum diues esset,
ut illius paupertate uos ditaremini. et consilium in
hoc do; hoc enim uobis prodest, qui non solum facere,
sed et uelle coepistis ab anno priore; nunc autem et
facto perficite, ut, quemadmodum promptus est animus
uoluntatis, ita sit et perficiendi ex eo quod quisque
habet. si enim promptus est animus, secundum
id quod habet acceptabilis est, non secundum id quod
non habet. non enim ut aliis sit refectio, uobis angustia,
sed pro aequalitate in hoc tempore ut uestra
abundantia sit ad illorum inopiam, ut et illorum
abundantia fiat in uestram inopiam, ut fiat aequalitas.
A 3 primo VDX et (s. Z. deinde) D nobis 7
5 caepit BD consumet V istam gratiam D 6 abundantis Tx
7 scientiae V 8 ex om. LO nobis bd in uos est PVDM-r in
uobis A in nos bd om. N habundetis VN 10 et] etiam D oestra
caritatis BD; D in mg.: uestrae caritatis ingenium bonum comprobans
carissimum] ingenium carissimum s. I. m. 2 F carissimum ingenium M
/////\'bond (bo m. 2) A ingenium bonum in tng. D comprobans AC, in
mg. D 13 paupertate] inopia N 14 prode est P 15 et] etiam bd
om. y 17 uoluntatis om. PVDMy et uoluntas perficiendi PVDMf
19 acceptabilis] acceptum PVf acceptus DM non-habet om. PVDM~t
id 6. l. C 20 refectio] remissio A uobis autem bd 21 pro om. A
23 habundantia V in om. M uestra inopia PVDf uestre inopip M
ut fiat] supplementum ut fiat M
qui modicum, non defuit illi. gratias autem deo, qui
dedit idem studium pro nobis in corde Titi, quia
consolationem quidem suscepit; studiosior autem cum
esset, sponte exiit ad uos. misimus autem cum
eo fratrem, cuius laus in euangelio est per omnes
ecclesias, non solum autem, sed et ordinatus ab ecclesiis
comes peregrinationis nostrae cum hac gratia
quae ministratur a nobis ad domini gloriam et promptum
animum nostrum, deuitantes hoc, ne quis nos reprehendat
in hac plenitudine, quae ministratur a nobis.
prouidemus enim bona non solum coram deo, sed
etiam coram hominibus. in his uerbis adparet, quantum
non solum curam sanctarum plebium esse uoluerit ministrare
necessaria sanctis dei seruis, consilium in hoc dans, quia hoc
magis ipsis qui hoc faciebant proderat quam illis erga quos
faciebant — illis enim aliud proderat, id est hoc erga se
obsequio fratrum suorum sancte uti nec propter hoc deo
seruire nec ista sumere nisi ad supplendam necessitatem, non
ad pascendam pigritiam — sed etiam suam curam beatus
apostolus tantam dicit in hac ministratione, quae nunc per
Titum transmittebatur, ut comitem peregrinationis suae propter
hoc commemoret ordinatum ab ecclesiis, boni testimonii
hominem dei, cuius laus, inquit, in euangelio est per
omnes ecclesias. et ad hoc dicit illum ordinatum comitem
sibi, ut deuitaret hominum reprehensiones, ne sine testimonio
sanctorum in hoc ministerio sociorum tamquam sibi accipere
PVDMAf habundauit LVBM 5 exiuit D
ita ad M uos] alios A misi PDMy 6 est in euangelio M
7 ordinatus est PV DMjbd 10 debitantes V1 nos om. M 13 his
om. PVD*Mf uerbis autem M quanta B 16 haec faciebant
PVDMj proderat-faciebant om. M 17 proderat quam illis erga
quos faciebant M 18 obsequium A 19 ista] ita L 23 commemoraret
A 24 laus est M est om. M 27 in om. VDM ministerium
M tamquam om. PVDMx(
quae accipiebat ad supplendas necessitates sanctorum per se
adferenda uel distribuenda indigentibus.
Et paulo post dicit: nam de ministerio quod fit
in sanctos ex abundanti est mihi scribere uobis. scio
enim promptum esse animum uestrum, de quo glorior
pro uobis apud Macedonas, quoniam Achaia parata
est ab anno priore, et quae ex uobis est aemulatio
inritauit plures. misimus autem fratres, ne gloria
nostra quam habemus in uobis euacuetur in hac parte,
ut, sicut dixi, parati sitis, ne cum uenerint mecum
Macedones et inuenerint uos inparatos, confundamur
nos, ut non dicam uos, in hac substantia. necessarium
ergo existimaui rogare fratres, ut praecedant ad uos
et praeparent iam pridem repromissam hanc benedictionem
uestram, ut sit parata, sic quasi benedictionem,
non quasi auaritiam. hoc autem: qui parce seminat,
parce et metet. et qui seminat in benedictione. in
benedictione et metet. unusquisque secundum quod
proposuit corde, non ex tristitia aut ex necessitate:
hilarem enim datorem diligit deus. potens est autem
deus omnem gratiam abundantem facere in uobis, ut
in omnibus semper omnem sufficientiam habentes
abundetis in omne opus bonum — sicut scriptum est:
dispersit, dedit pauperibus, iustitia eius manet in
Fbd suos usus NL2 et] uel PVf ab impiis A
putarentur PVDAf, 2 qui N accipiebant PVDMf se adferendaj
ea ferenda 7 5 habundanti B 6 enim om. CFAB uestram]
nostrum L 7 machedonas PV et achaia (et s. I.) D praeparata
PVDr 9 irritauit (i prouocauit 8. I.) D plurimos in ras. A
gloria uestra B 15 promissam PVDMf repromissQ B benedictio M
17 auaritia M autem] autem dico PVBDAaFaMfb qui] quoniam
qui PMy quia qui D 18 et qui—metet om. VDM in fin.] de A
20 in corde M 21 potens est] potest P est OtR. M 22 habundantem
LV 24 habundetis VM
et panem in escam subministrabit et multiplicabit
seminationem uestram et augebit crescentes fruges
iustitiae uestrae — ut in omnibus ditati in omnem
simplicitatem, quae operatur per nos gratiarum actionem
deo, quoniam ministerium functionis non solum
supplet ea quae desunt sanctis, sed et abundare facit
per multorum gratiarum actionem deo, perprobation em
ministrationis huius glorificantes deum in obsequio
confessionis uestrae in euangelium Christi et simplicitate
communicationis in illos et in omnes et
ipsorum precatione pro uobis, desiderantium uos
propter excellentem gratiam dei in uobis. gratias deo
super inenarrabili dono eius. quanta pinguedine sanctae
laetitiae sit perfusus apostolus, dum loquitur de alterno
supplemento indigentiae prouincialium Christi, hinc de rebus
carnalibus in illos, inde autem de spiritalibus in istos, ut
exclamaret et tamquam sanctorum gaudiorum sagina eructaret
dicens: gratias deo super inenarrabili dono eius!
Sicut ergo non cessauit apostolus, immo spiritus dei
possidens et inplens et agens cor eius, exhortari fideles, qui
haberent huius modi substantiam, ut nihil deesset necessitatibus
CJ-A 3 semen uestrum A crescentes om. PVMr
fruges] fructum PVJJMf 4 ut om. PVM\'( 5 actionum 7 6 in
ministerium A fructionis Ll V fructificationis DML2 non] huius
uon PVBDMN-fbd 7 suppleą.t C et om. VBDMy habundare VB
8 multarum PrM actionum 7 in deo (in s. 1.) 3 9 ministerii K
10 in euangelium-communicationis om. A euangelio Bb simplicitatem
VD in simplicitatem M 12 in ipsorum bd precationem PVDj
pr*pdicationem M praecatione C 14 cius om. PVDMf pinguedinis
VM 15 laeticia D loquitur et A alterno PVDMf 16 supplemento
de alterna indigentia A militum et prouincialium christi bd
prouincialium et militum christi PVDMAr 17 et in istos M 18 clamaret
N sagina om. PVDMy ructuaret M eructaaret bd 19 enarrabili
P eius om. PVDMy 20 spiritus dei om. A 21 cor] eos LO
exortari LOA
tenere uoluerunt, ut spei saecularis uincula cuncta praeciderent
et animum liberum diuinae militiae dedicarent: sic debent
et ipsi praeceptis eius oboedire, ut compatiantur infirmis, et
amore priuatae rei non inligati manibus suis in commune
laborare, praepositis suis sine murmure obtemperare, ut hoc
suppleatur ex oblationibus bonorum fidelium. quod laborantibus
et aliquid unde uictum transigant operantibus, propter
infirmitates tamen corporales aliquorum et propter ecclesiasticas
occupationes uel eruditionem doctrinae salutaris deesse
putauerint.
cui rei uacent scire desidero. orationibus, inquiunt, et psalmis
et lectioni et uerbo dei. sancta plane uita et Christi suauitate
laudabilis; sed si ab his auocandi non sumus, nec manducandum
est nec ipsae escae cotidie praeparandae, ut possint
adponi et adsumi. si autem ad ista uacare seruos dei certis
interuallis temporum ipsius infirmitatis necessitas cogit, cur
non et praeceptis apostolicis obseruandis aliquas partes temporum
deputamus? citius enim exauditur una oboedientis
oratio quam decem milia contemptoris. cantica uero diuina
cantare etiam manibus operantes facile possunt et ipsum
laborem tamquam diuino celeumate consolari. an ignoramus
omnes opifices in quibus uanitatibus et plerumque etiam
turpitudinibus theatricarum fabularum donent corda et linguas
suas, cum manus ab opere non recedant? quid ergo inpedit
om. PVDMf ecclesie P2DMf 5 communi b 6 labore A Ib
praepositi. T mormure C 9 aliquorum om. N propter om. M
11 patuerit PVDf potuerit MNb 12 corporaliter operari M 13 desiderio
V 14 lectione N in christi PAMib 15 euocandi B
16 ęscae B cottidiae P cottidie VMN 17 absumi PYDN adponi y
19 apostolicis praeceptis bd obseruandis om. M temporum obseruandis
9\\)§ervaij(Ji9 obseruamus M 20 deputamus om. M obedientis
C 23 celeomate V 24 in om. PLDbd quibusdam N 25 theatrigarum
r 26 operare (e in i mut.) r impedit C
et psallere nomini domini altissimi? ita sane ut ad ea
discenda, quae memoriter recolat, habeat seposita tempora.
ad hoc enim et illa bona opera fidelium subsidio supplendorum
necessariorum deesse non debent, ut horae. quibus ad
erudiendum animum ita uacatur, ut illa opera corporalia geri
non possint, non opprimant egestate. qui autem se dicunt
uacare lectioni, nonne illic inueniunt quod praecepit apostolus?
quae ista est ergo peruersitas lectioni nolle obtemperare,
dum uult ei uacare et, ut quod bonum est diutius legatur,
ideo facere nolle quod legitur? quis enim nesciat tanto citius
quemque proficere cum bona legit, quanto citius facit quod
legit?.