Sed ut non tantum illi, uerum etiam his, qui eosdem libros meos, quos iste legit, De libero arbitrio non legerunt atque illis non lectis hunc forsitan legunt, de hac re sententia mea satis appareat, ex ipsis libris commemorare me oportet, quod iste si sentiret atque in suis litteris poneret nulla inter nos de hac re controuersia remaneret. continuo quippe post uerba mea, quae iste commemorauit, quod occurrere poterat ipse subieci ut, quantum potui. pertractaui dicens: et tamen etiam per ignorantiam facta quaedam inprobantur ut corrigenda iudicantur, sicut in diuinis auctoritatibus legimus. atquc hinc adhibitis exemplis etiam de infirmitate locutus sum dicens: sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult homo recte facere et non potest. nam unde sunt illae uoces: \'non i 4 Matth. 6, 13 8 Matth. 6, 12 15. 23. 27 cf. Retract. 1 8, 5 pag. 43,15. 44, 2 ed. Kn. 23 cf. August. De lib. arb. III 18, 51 (XXXII 1295 M) 27 ibid. III 18,51 29 Rom. 7.15 1 agit E 2 possibilitateV 5 temtationem/\' ante non add.s.l.m2 si quod Veras., E exp. si s.l.Vm2Em1,eras.R 6 cauere b 12 ne- dicendo om.B 13 tcmtationem P 15 igitur om. d 17 libroL 18 ac K 21 commemora*»uit R 22 ∗occurre R occurre 11 24 inprobrantur V inprabantur (o s. a m1) E 25 auctoribus C 26 adhibetis Pm1 27 loquutus LDmlP 28 recte (0 fin. ex a) P 29 ille LBC enim quod uolo facio bonum, sed quod o.di malum, hoc ago\'? atque aliis in hac sententia commemoratis testimoniis diuinorum eloquiorum: sed hac, inquam, omnia hominum sunt uoces ex illa mortis damnatione uenientium. nam si non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. deinde paulo post: relinquitur ergo, inquam, ut haec poena. iusta de damnatione hominis ueniat. nec mirandum est quod uel ignorando non habet arbitrium liberum uoluntatis ad e 1 igendum quid recte faciat uel resistente carnali consuetudine, quae uiolentia mortalis succession i s quodam modo naturaliter i nolenuit, uideat quid recte faciendum sit et uelit nec possit inplere. illa est enim peccati poena iustissima, ut amittat quisque quo bene uti nolui t, cum sinc ulla posset difficultate, si uellet. id est autem, ut qui sciens recte non facit, amittat scire quid rectum sit, et qui recte facere cum posset noluit. amittat posset cum uelit. nam sunt reuera omni a peccanti animae duo ista poena 1 i a, ignorantia i a et difficultas. ex ignorantia i a dehonestat error, ex difficultate cruci atus affligit. sed approbare falsa pro ueris, ut erret inuitus, et res i stente atque torquente dolore carnalis uinculi non posse a libidinosis operibus temperare non est natura instituti homi n i s, se d poena damnati. cum autem de libera uoluntate recte faciendi loquimur, de illa scilicet, in qua homo factus 3.7 cf. August. De lib. arb. II1 18,51. 52 et Retract. 18,5 pag. 44, 9. 45, 8.10 1 enim om. Retract. 2 hanc sententiam d 1 hominum (h s. l. m1) D uoces om. Aug. de lib. arb. et Iletract. dampnatione̅ B 5 uenientiu (ni s. l. m1) R lOlib. arb. bd 11 quod V 12 uiolentiam /\' 13 quo∗dam V 14 quid (d s.l. ml) D 15 peccata (i s. fin. a) V 16 q 10∗R 17 uti (i s.i.) VE 18 ide* I\'D 19 faciat VE qd rectum b 20 quid E reotum Hmlb com Rm1 22 peccanti (n s. l., i ex o) R 26 erret (et in ras. w2) R 30 recta Retract. e s t, . loquimur. hinc iam hominibus de ipsius ignorantiae difficultatisque in prolem primi hominis traiectis uitiis atque transfusis uelut iustam querellam deponentibus ita responsum est : quibus breuiter, inquam, respondetur, ut quiescant et aduersus deum murmurare desistant. recte enim fortasse quererentur, si erroris i s et libidinis nullus hominum uictor existeret; cum uero ubique sit praesens, qui multis modis per creaturam sibi domino seruientem auersum nocet, doceat credentem, consoletur sperantem, diligentem a d hortetur, conantem adiuuet, exaudiat deprecantem, non tibi deputatur ad culpam quod inuitus ignoras, sed quod neglegis quaerere quod ignoras; neque illud quod uulnerata membra non colligis, sed quod nolentem sanare contemnis. ita et exhortatus sum, quantum potui, ad recte uinendum et gratiam dei non euacuaui, sine qua natura humana iam contenebrata atque uitiata inluminari non potest et sanari. de qua re cum istis tota uertitur quaestio, ne gratiam dei, quae est in Christo Ipso domino nostro, peruersa naturae defensione frustremus. de qua natura item paulo post dixi: etiam ipsam naturam aliter dicimus, cum proprie loquimur naturam h hominis in qua primum in suo genere inculpabilis factus est, aliter istam, in qua ex illius damnati poena et ignari et carni subditi nascimur. iuxta quem modum dicit apostolus : \'fuimus enim et nos naturaliter filii irae sicut et ceteri\'. 4 quibus breuiter-sanare contemnis] cf. Aug. De lib. arb. III 18, 53 (XXXII 1286 M) 22 etiam-ceteri] cf. Aug. De lib. arb. III 18, 54 (XXXII 1296.1297 M) 28 Eph. 2, 3 2 traiectis (s m ras.) V niciis (ciis in ras.) VE uitiis (in mg. m2 l fuimus) R intus b 3 querelam Pm21im2VC quaerellam DmlV G quae- rerentur PV quererentur (alt. re s.l.m2) R 7 exsisteret DP 11 adhortetur L adortetur T7 16 et s.l. Dml, exp.V exortatus LVE 20 qnęstione (om. ne) LB xpo (0 ex u) V

Si ergo uolumus \'animos ad recte uiuendum frigidos et pigros christianis exhortationibus excitare et accendere\', primitus exhortemur ad fidem, qua Christiani fiant et eius nomini subiciantur, sine quo salui esse non possunt. si autem iam christianis sunt et recte uiuere neglegunt, uerberentur terroribus et praemiorum laudibus erigantur. ita sane, ut non solum ad bonas actiones. uerum etiam ad pias orationes eos exhortari meminerimus atque hac instruere sanitate doctrinae, ut et illine gratias agant, eum instituerint bene uiuere, quod aliquid sine difficultate fecerint, et ubi difficultatem aliquam sentiunt, fidelissimis et persenerantissimis precibus et misericordiae promtis operibus facilitatem a domino impetrare persistant. sic autem proficientes ubi et quando plenissima iustitia perficiantur non nimis curo; ubicumque autem et quandocumque perfecti fuerint, non nisi gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum perfici posse confirmo. sane quando liquido cognouerint nullum peccatum se habere, non se dicent non habere peccatum. ne ueritas in eis non sit, sicut in eis ueritas non est, qui cum habeant non habere se dicunt?

Valde autem \'bona sunt praecepta\', si legitime his utamur. eo quippe ipso quo firmissime creditur \'deum iustum et bonum inpossibilia non potuisse praecipere\', hinc ammoneniur et in facilibus quid agamus et in difficilibus quid petamus. omnia quippe fiunt facilia caritati, cui uni Christi sarcina leuis est aut ea una est sarcina ipsa quae leuis est. secundum hoc dictum est: et praecepta eius grauia non sunt, ut cui grauia sunt, consideret non potuisse diuinitus dici: grauia non sunt, nisi quia potest esse cordis affectus cui grauia non sunt. et petat quo destituitur, ut inpleat quod iubetur. et quod dicitur 1 Pelagius 14 cf. Rom. 7, 25 16 ct. I Ioh. 1, 8 19 Pelagias cf. I Tim. 1,8 23 cf. Matth. 11, 30 23 I Ioh. 5, 3 2 exortationibus LVE 3 exortemur Pm1VE finem Eml q iam E nomine V 8 illic Rm2VCm1Em1 instituerint (in mg. m2 l instruerint) R 10 perseuerentissimi* D(a s. fin. e), B 11 promptis RC prutis Dm1B 13 per- ficiatur LDm1PVm1 BEml perficia*tur R non minus (in mg. m2 1 n nimis)R 15 sane (a in i mul.) D aliquido P 16pr.se*R dicnit Dm2RVml BCEd non ante habere om. D (spalio 3 lift. uacuo relicto), RVBCEd 20 utimur B eo] Ego B 21 inpossibili* (e s. fin. i) V 23 aut] et in ras.V 26 potuisse∗V 2R quo] quod V quod C ad Israhel in Deuteronomio, si pie, si sancte, si spiritaliter intellegatur, hoc idem significat, quia utique, cum hoc testimonium commemorasset apostolus: prope est uer eum i-u ore tuo et in corde tuo — quod hic habet \'in manibus tuis\'; in corde sunt enim spiritales manus — hoc est, inquit, uerbum fidei quod praedicamus. conuersus ergo quisque, sicut ibi praecipitur, ad dominum deum suum ex toto corde suo et ex tota anima sua mandatum dei non habebit graue. quomodo est enim graue, cum sit dilectionis mandatum? aut enim quisque non diligit, et ideo graue est, aut diligit, et graue esse non potest. diligit autem, si, quod illic ammonetur Israhel, conuersus fuerit ad dominum deum suum ex toto corde suo et ex tota anima sua. mandatum, inquit, nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis, et: qui diligit proximum, legem inpleuit, et: plenitudo legis caritas. secundum hoc et illud dictum est: si ambularent semitas bonas, inuenissent utique semitas iustitiae leues. quomodo ergo dicitur: propter uerba labiorum tuorum ego custodiui uias duras, nisi quia utrumque uerum est? durae sunt timori, leues amori.

Caritas ergo inchoata inchoata iustitia est; caritas prouecta prouecta iustitia est; caritas magna magna iustitia est; caritas perfecta perfecta iustitia est, sed caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, quae tunc maxima est in hac uita, quando pro illa ipsa contemnitur uita. sed miror si non habet quo crescat, cum de mortali excesserit uita. ubicumque autem et quandocumque ita plena sit, ut ei non sit quod adiciatur, non tamen diffunditur in 3 Dent. 30, 14. Rom. 10, H 4 quod (= test. Deut.) — tuis] cf. Quaest. de Dent. LIV (CSEL XXVIII 414) 5 Rom. 10, 8 6 cf. Deut. 30, 2 12 Ioh. 13,34 14 Rom. 13, 8. 10 16 Prou. 2, 20 18 Ps. 16, 4 23 I Tim. 1,5 25 cf. Ioh. 15, 13 1 isrl DR israel V BCE deutero nomio U si fin. om. V 2 sign̄f V 3 prope te Pbd 5 enim sunt bd 7 sicut (si in ras.) II suum om. VE 8 habeat (in mg. al. habebit)b grau∗eR 10 potest(test in ras.)V 11 ammonemur LDmlP 14 implebit R(b in u corr.),E 20 uoce durae inc. c. 70 in b durae] naturo R timore Rml 21 ergo] autem RVCE, in mg. m2 ergo V iucoata (alt. loco) s. I. Vm2Em2 27 ubicuque (cu s. I. m2) VE cordibus nostris uel naturac ucl uoluntatis opibus quae sunt in nobis, sed per spiritum sanctum qui datus est nobis, qui et infirmitati nostrae opitulatur et sanitati cooperatur. ipsa est enim gratia dei per lesum Christum dominum nostrum, cui est cum patre et spiritu sancto aeternitas, bonitas in saecula saeculorum. amen. 1 cf. Rom. 5, 5 3 cf. Rom. 7, 25 1 operibus b 2 per s. l. Rm1 cst om. V infirmitati (i fin. ex e) R 3 opitalantnr V 5 Explicit LDPRBCE EXPLICIT DE NATVRA ET GRATIA V