Et finxit deus hominem puluerem de terra et
insufflauit in faciem eius flatum uitae. et factus est
homo in animam uiuentem. hic primo uidendum est.
utrum ista recapitulatio sit, ut nunc dicatur, quomodo factus
sit homo, quem sexto illo die factum legimus. an uero tunc
quidem, cum fecit omnia simul, in his etiam hominem
latenter fecit, sicut fenum terrae antequam esset exortum,
ut eo modo et ipse, cum iam esset in secreto quodam naturae
aliter factus, sicut illa, quae simul creauit, cum factus esset
dies, accessu temporis etiam isto modo fieret, quo in hac
perspicua forma uitam gerit, uel male uel bene, sicut fenum,
quod factum est, antequam exoreretur super terram, accedente
iam tempore et fontis illius inrigatione exortum est. ut esset
super terram.
Prius ergo secundum recapitulationem id conemur accipere.
fortassis quippe ita homo factus sit in die sexto, sicut dies
ipse primitus factus est, sicut firmamentum. sicut terra et
mare. neque enim haec dicenda sunt ante in quibusdam
primordiis iam facta latuisse ac deinde in hanc faciem, qua
mundus exstructus est. accessu temporis tamquam exorta
claruisse, sed ab exordio saeculi, cum factus est dies, conditum
mundum, in cuius elementis simul sunt condita, quae post
accessu temporis orerentur. uel frutecta uel animalia quaeque
secundum suum genus. nam nec ipsa sidera credendum est
in elementis mundi primitus facta atque recondita accessu
postea temporis extitisse atque in has enituisse formas, quae
fol.
84 E 3 insuflauit El 4 uiuam S 7 fecit om. S latenter ho-
minem bd 8 foenum (0 s. I. m. 1) S faenum PRC 10 esset] est PRSbd.
12 pspicua S sicutitf foenum JS faenum PRC 13 exoriretur SR*Cbd
14 inrigatione El 16 cap. I E 18 6 factus est (6 exp. m. 1) S
19 dicenda sunt haec S 20 ac] hac R deinde (n s. I. m. 1) S
hanc (n s. I. tn. 1) E 21 extructus EP 24 orirentur SCbd fruteta
b et ftligne 25 genus suum b 27 temporis postea S
simul omnia, cum factus est dies. utrum ergo sic et homo
ista iam specie, qua in sua natura uiuit et agit siue bonum
siue malum? an et ipse in occulto sicut fenum agri, antequam
exortum est. ut hoc ei post esset accessu temporis
exoriri, quod de puluere factus est?
Accipiamus ergo eum sexto ipso die in hac perspicua
uisibilique forma de limo fictum, sed tunc non commemoratum,
quod nunc recapitulando insinuatur, et uideamus, utrum
nobiscum ipsa scriptura concordet. sic certe scriptum est,
cum adhuc diei sexti opera narrarentur: et dixit deus:
faciamus hominem ad imaginem et similitudinem
nostram; et habeat potestatem piscium maris et
uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae
et omnium repentium, quae repunt super terram. et
fecit deus hominem, ad imaginem dei fecit eum:
masculum et feminam fecit eos. et benedixit eos
deus dicens : crescite et multiplicamini et inplete
terram et dominamini eius et habete potestatem
piscium maris et uolatilium caeli et omnium pecorum
et omnis terrae et omnium reptilium repentium super
terram. iam ergo de limo formatus erat et illi iam soporato
mulier ex latere facta erat. sed hoc commemoratum non erat,
quod nunc recapitulando commemoratum est. neque enim
sexto die factus est masculus et accessu temporis postea
facta femina; sed fecit eum, inquit; masculum et feminam
fecit eos et benedixit eos. quomodo ergo iam homine
in paradiso constituto mulier ei facta est? an et hoc praetermissum
scriptura recoluit? nam sexto illo die etiam paradisus
S 2 homo s. l. tn. 1 S 3 in om. S 4 foeuum
S faenum PJRC 8 fictum (s. l. m. 2 a! fac) E,PR2 factum RlSb
non om. S II narrarentur (ra s. I. m. 1) S lo reppunt R 17 feminam
El 18 deus] dominus E 19 eis S 22 superato Rl
23 facta] iam facta PMSCbd hoc] hoc tunc bd 26 facta est S
faemina P inquid P 27 homine. (m er.) P 28 paradyso S
formaretur; et ea formata euigilauit eique nomen inposuit.
sed haec nisi per temporales moras fieri non possent. non
itaque ita facta sunt, sicut creata sunt omnia simul.
Quantamlibet enim homo cogitet facilitatem, qua deus
etiam haec simul cum ceteris fecit, uerba certe hominis
nouimus nisi per temporales morulas emitti uoce non posse.
cum ergo uerba hominis audimus, uel cum animantibus uel
cum mulieri nomen inposuit uel cum secutus etiam dixit:
propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem
et coniungetur uxori suae; et erunt duo in carne una.
quibuslibet syllabis ista sonuerint, nec duae quaecumque in
his uerbis syllabae simul sonare potuerunt, quanto minus
haec omnia cum his, quae simul creata sunt, simul fieri! ac
per hoc aut et illa omnia non simul ab ipso summo exordio
saeculorum, sed per moras atque interualla temporum facta
sunt diesque ille non spiritali sed corporali substantia primum
conditus uel circuitu lucis nescio quomodo uel emissione et
contractione mane ac uesperam faciebat; aut. si consideratis
omnibus, quae superioribus sermonibus pertractata sunt, probabilis
ratio persuasit illum diem spiritalem sublimiter ac
primitus conditum lucem quandam sapientem uocatum esse
diem, cuius praesentia per ordinatam cognitionem conditioni
rerum in numero senario praeberetur, atque huic sententiae
scripturae uerba congruere, quod ait postea: cum factus
dies est, fecit deus caelum et terram et omne uiride
agri, antequam esset super terram, et omne fenum
El collocatus est PSbd collocatus e»* (st paene er.) R
2 inposuit E1R 6 simul haec S 7 morulas om. 81 9 sequutus PRC
10 matrem suam S 11 coniungitur PR duo] ambo RCtb
una carne E 12 sonuerunt b 14 his] iis Rd cum uoce ac inc.
cap. II E 17 substancia R 20 pertracta E 22 conditam EPRSCb
esse uocatum S 23 praesentiam E conditioni J cognitioni b 26 est
dies PRSbd 27 foenum S faenum PRC
scriptum est: qui uiuit in aeternum, creauit omnia
simul: non est dubium hoc, quod homo de limo terrae
fictus est eique formata uxor ex latere. iam non ad conditionem,
qua simul omnia facta sint, pertinere, quibus perfectis requieuit
deus, sed ad eam operationem, quae fit iam per uolumina
saeculorum, qua usque nunc operatur.
Huc accedit, quod ipsa etiam uerba, quibus narratur, quomodo
deus paradisum plantauerit in eoque hominem, quem
fecerat, conlocarit ad eumque adduxerit animalia, quibus
nomina inponeret, in quibus cum adiutorium simile illi non
fuisset inuentum. tunc ei mulierem costa eius detracta formauerit,
satis nos admonent haec non ad illam operationem
dei pertinere, unde requieuit in die septimo, sed ad istam
potius, qua per temporum cursus usque nunc operatur. cum
enim paradisus plantaretur, ita narrat: et plantauit deus
paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem,
quem finxerat. et eiecit deus adhuc de terra omne
lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam.
Cum ergo dicit: eiecit adhuc de terra omne lignum
pulchrum ad aspectum, manifestat utique, quod aliter nunc
eiecerit de terra lignum, aliter tunc, cum tertio die produxit
terra herbam pabuli seminantem semen secundum suum genus
et lignum fructuosum secundum suum genus. hoc est enim:
eiecit adhuc, super illud scilicet. quod iam eiecerat: tunc
utique potentialiter et causaliter in opere pertinente ad creanda
omnia simul, a quibus consummatis in die septimo requieuit,
SCbd adtestari El 3 est] est enl (ent s. I. m. 1) R
4 fietus] factus RISb 5 sint El sunt EWJRSbd 6 ad om. S 7 qua 22
operatur huc ac om. P1 8 accidit S 10 conlocauit E collocarit PRd
collocauerit b 11 inponeret E1 13 ammonent WPRC 14 in s. I.
m. 1 S 15 quo S 16 narrar?t E 17 aedem El eden S 18 quam R
19 pulchrum (1 a. I. m. 1) R et — uers. 21 aspectum om. S 20 dicit
ergo PBCbd 21 adspectum (ubique ads.) d 22 eicerit B 23 pauuli
E1 genus suum Sd
sicut usque nunc operatur.
Nisi forte quis dicat non omne ligni genus tertio die
creatum. sed dilatum aliquid, quod sexto crearetur, cum homo
factus est atque in paradiso constitutus. sed quae die sexto
creata sint, apertissime scriptura declarat, anima. uiua scilicet
secundum unumquodque genus quadrupedum et repentium et
bestiarum et ipse homo ad imaginem dei masculus et femina.
proinde potuit praetermittere, quomodo sit homo factus,
quem tamen ipso die factum esse narrauit, ut recapitulando
postea, quemadmodum etiam factus fuerit, intimaret, hoc est
de terrae puluere, et mulier illi de latere, non tamen aliquod
creaturae genus praetermittere, uel in eo, quod dixit deus:
fiat, siue: faciamus, uel in eo, quod dicitur: sic est
factum, siue: fecit deus. alioquin frustra per singulos dies
tam diligenter distincta sunt omnia, si permixtionis dierum
potest ulla suspicio residere, ut, cum herba et lignum diei
tertio sit adtributum, aliqua ligna etiam sexto die creata esse
credamus, quae ipso sexto die scriptura tacuerit.
Postremo, quid respondebimus de bestiis agri et uolatilibus
caeli. quae adduxit deus ad Adam, ut uideret, quid ea
uocaret? quod ita scriptum est: et dixit dominus deus:
non bonum est esse hominem solum; faciamus illi
adiutorium secundum ipsum. et finxit deus adhuc de
terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli et
adduxit illa ad Adam, ut uideret, quid uocabit illa:
cap. IIII E tercio R 5 paradvso S sexto die PRSCbd
6 sunt bd 7 unumquoque ElSl 8 uestiarum El femina El 10 esse]
ipse (in mg. m. 2 add. af esse) Pb 11 etiam quemadmodum S quemammodum
JR1 fuerit factus S 13 pretermittere P 14 dicitur]
dictum est in ras. S et sic b 15 siue] uel b 17 suspitio R die R
18 creata-die itł mg. infer. m. 1 add. R 19 que R scribtura E
20 quod 81 22 uocauerit S 23 est bonum bd 24 deus om. R
25 celi S 26 uocabit scripsi: uocaret libri; sed cf. xt v.a).E35\'. ai>rd Tischendorfii
et P. de Lagarde Gen. 2,19 et lib. VIIII cap. 1 huius edit. illa] ea 8
uiuam, hoc nomen illius. et uocauit Adam nomina
omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et
omnibus bestiis agri. Adae autem non est inuentus
adiutor similis ipsi. et iniecit deus mentis alienationem
super Adam, et obdormiuit: et sumsit unam
de costis eius et adinpleuit carnem in locum eius. et
aedificauit dominus deus costam, quam sumsit de
Adam, in mulierem. si ergo consequenter, cum in pecoribus
et bestiis agri et uolatilibus caeli non esset inuentum adiutorium
simile homini, fecit ei deus adiutorium simile de costa
lateris eius, hoc autem factum est, cum easdem bestias agri
et uolatilia caeli adhuc de terra finxisset et ad illum adduxisset:
quomodo sexto die factum hoc potest intellegi,
quandoquidem illo die produxit terra animam uiuam secundum
uerbum dei, uolatilia uero quinto die produxerunt aquae
similiter secundum uerbum dei? non itaque hic diceretur:
et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et
omnia uolatilia caeli, nisi quia iam terra produxerat omnes
bestias agri sexto die et aqua omnia uolatilia caeli quinto
die. aliter ergo tunc, id est potentialiter atque causaliter, sicut
illi operi conpetebat, quo creauit omnia simul, a quibus in
die septimo requieuit, aliter autem nunc, sicut ea uidemus,
quae per temporalia spatia creat, sicut usque nunc operatur.
ac per hoc iam per istos notissimos lucis corporalis dies, qui
circuitu solis fiunt. Eua facta est de latere uiri sui. tunc
enim deus adhuc finxit de terra bestias et uolatilia, in quibus
cum adiutorium simile ipsi Adam non esset inuentum, illa
Pbd (est er.) R 3 uolatibus P 4 inuentus
(8. 1. m. 2 ni Q) J!; 5 illi adiutor SC adiutor (s. 1. m. 2 al riil) E
similis (s. I. m. 2 ax le) E ipsij illi in as R om. SC 6 sumsit E1
sumpsit RSbd 7 loco PSlCb 8 sumsit El sumpsit RSbd 10 celi C
11 hominis 8 13 adduxisset om. P1 14 quomodo] adhuc quomodo PCb
(adhuc eras.) R 15 terra produxit b 20 aqua] a quo S aquae E
om. Rl 21 cum aliter inc. cap. V E 22 quod E 25 ac perj
ac P** (ro eras.) R
finxit deus.
Neque enim dicendum est masculum quidem sexto die
factum, feminam uero posterioribus diebus, cum ipso sexto die
apertissime dictum sit: masculum et feminam fecit eos et
benedixit eos et cetera, quae de ambobus et ad ambos dicuntur.
aliter ergo tunc ambo et nunc aliter ambo : tunc scilicet
secundum potentiam per uerbum dei tamquam seminaliter
mundo inditam, cum creauit omnia simul, a quibus in die
septimo requieuit, ex quibus omnia suis quaeque temporibus
iam per saeculorum ordinem fierent, nunc autem secundum
operationem praebendam temporibus, qua usque nunc operatur,
et oportebat iam suo tempore fieri Adam de limo terrae
eiusque mulierem ex uiri latere.
In qua distributione operum dei partim ad illos dies
inuisibiles pertinentium, in quibus creauit omnia simul, partim
ad istos, in quibus operatur cotidie \'quidquid ex illis tamquam
inuolucris primordialibus in tempore euoluitur. si non inportune
neque absurde scripturae uerba secuti sumus, quae nos ad
haec distinguenda duxerunt, cauendum est, ne propter ipsarum
rerum aliquanto difficilem perceptionem, quam tardiores adsequi
non sufficiunt, putemur aliquid sentire ac dicere, quod scimus
nos nec sentire nec dicere. quamquam enim praecedentibus
sermonibus. quantum potuerim, lectorem praestruxerim, plures
tamen arbitror caligare in his locis et putare ita fuisse prius
hominem in illo dei opere quo simul omnia creata sunt, ut
aliquam uitam duceret, ut dei locutionem ad se directam,
iu mg. m. 1 R 7 et om. b 12 prebendam S
13 tempore suo bd 16 in oni. S 17 istos] istos apositos R dispositos
(in mg. aJ istos) P istos appositos bd cottidie ES quicquid RS
illos S 18 exuolucris (sup. ex add. s. I. m. 1 in) S uoluitur EP*S
importunae R 19 nequej atque PRbd scribturae EP sequuti PR
21 perą.ęceptionem (prim. e s. I. m. 1 add. et ae exp.) E adsequi El
avt si que (v a. I. s in ras.) S 22 aliquid] aliud ER 24 prestruxerim S
perstruxerim (s. I. m. 2 af p) E 26 post quo add cuncta bd omnia
om. bd 27 et ut dei b locutione S loquutionem P directa S
discerneret, crederet, intellegeret. nouerit ergo, qui hoc
putat, non hoc me sensisse neque dixisse.
Sed rursus, si dixero non ita fuisse hominem in illa prima
rerum conditione, qua creauit deus omnia simul, sicuti est
non tantum perfectae aetatis homo, sed ne infans quidem,
nec tantum infans, sed ne puerperium quidem in utero matris,
nec tantum hoc, sed ne semen quidem uisibile hominis, putabit
omnino non fuisse. redeat ergo ad scripturam, inueniet sexto
die hominem factum ad imaginem dei, factos autem masculum
et feminam. item quaerat, quando facta sit femina, inueniet
extra illos sex dies; tunc enim facta est, quando deus de
terra finxit adhuc bestias agri et uolatilia caeli, non quando
uolatilia produxerunt aquae et animam uiuam, in qua et
bestiae sunt, produxit terra. tunc autem factus est homo et
masculus et femina : ergo et tunc et postea. neque enim tunc
et non postea aut uero postea et non tunc; nec alii postea,
sed idem ipsi aliter tunc, aliter postea. quaeret ex me: quomodo
postea? respondebo: uisibiliter, sicut species humanae
constitutionis nota nobis est, non tamen parentibus generantibus,
sed ille de limo, illa de costa eius. quaeret: tunc
quomodo? respondebo: inuisibiliter, potentialiter, causaliter,
quomodo fiunt futura non facta.
Hic forte non intelleget. subtrahuntur enim ei cuncta, quae
nouit, usque ad ipsam seminum corpulentiam. neque enim
E1 seniinalg R 3 neque] atque S 4 si s. I. m. 1 R
ita non S 5 secuti Sl 6 non 8. I. m. 1 S etatis R 8 nec (c
8. I. m. 1) S ne] nec PRbd putauit EPRS 9 cap. VI E
10 factos R2 11 quando] quomodo R1 14 et ante bestiae om. b
15 produxit E1 producte E2 de terra (de add. m. saec. XII) E
et] ut b 16 enim s. I m. 1 S 18 iideni d quomodo poptea]
quomodo PRSbd 19 uisibiliter] postea uisibiliter PRSbd 22 post
quomodo sequuntur uerba u. 19 postea uisibiliter sqq. usque acl respondebo,
nisi quod pro constitutionis redditur conditionis, in cod. S
24 intellegit S 25 nouerat b ipsa PR
conditione factus erat. datur quidem de seminibus ad hanc
rem nonnulla similitudo propter illa, quae in eis futura conserta
sunt; uerum tamen ante omnia uisibilia semina sunt
illae causae . sed non intellegit. quid ergo faciam, nisi, quantum
possum, salubriter moneam, ut scripturae dei credat et
tunc factum hominem, quando deus, cum factus est dies,
fecit caelum et terram, de quo alibi scriptura dicit: qui uiuit
in aeternum, creauit omnia simul, et tunc, quando iam
non simul sed suis quaeque temporibus creans finxit eum de
limo terrae et ex eius osse mulierem? nam nec isto modo eos
illo sexto die factos nec tamen eos illo sexto die non factos
intellegere scriptura permittit.
Forte ergo animae eorum sexto illo die factae erant, ubi
et ipsa imago dei recte intellegitur in spiritu mentis eorum,
ut postea corpora formarentur? sed neque hoc credere scriptura
eadem permittit. primo propter illam operum consummationem
- quae non uideo quomodo possit intellegi, si defuit
aliquid tunc non causaliter conditum, quod postea uisibiliter
conderetur — deinde quia sexus ipse masculi et feminae nisi in
corporibus esse non potest. quod si quisquam secundum
intellectum et actionem tamquam utrumque sexum in una
anima accipiendum putauerit. quid faciet de his, quae ad
escam deus ipso die dedit de lignorum fructibus, quae nisi
homini habenti corpus non utique congrua est? nam si et
hanc escam figurate quisquam accipere uoluerit. recedet a proprietate
rerum gestarum. quae primitus in huiusmodi narra- .
tionibus omni obseruatione fundanda est.
conseruata S 5 ille S intellega S qua tQ P
6 scribtura E 7 hominem factum b 11 nam] cd b 12 ilIo. (s eras.) E
eos s. l. m. 1 R illos E 13 permittit (i fin. ex a) R permittat Pb
14 cap. VIII E die illo bd diae P erant E1, (e ex f) P
15 recte R 16 conformarentur b eadem scriptura PRSbd 17 prima b
24 dedit die b 25 si et] etsi b 26 figuratae ER accipere
quisquam bd 28 fuudata b
Quomodo, inquit. ergo loquebatur eis. qui nondum
audiebant nec intellegebant, quia nec erant, qui uerba perciperent?
possem respondere sic eos adlocutum deum, quemadmodum
Christus nos nondum natos et tam longe post futuros,
nec tantum nos, sed etiam eos omnes, qui futuri sunt post
nos. omnibus enim dicebat, quos suos futuros uidebat: ecce
ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi;
sicut deo notus erat propheta, cui dixit: priusquam te
formarem in utero, noui te, sicut decimatus est Leui,
cum esset in lumbis Abraham. cur enim non ita et ipse
Abraham in Adam et ipse Adam in primis operibus mundi,
quae deus creauit omnia simul? sed uerba domini per os
carnis eius et uerba dei per ora prophetarum temporali corporis
uoce proferuntur et omnibus syllabis suis congruas
temporum moras sumunt atque consumunt; cum uero deus
dicebat: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem
nostram; et habeat potestatem piscium maris
et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis
terrae et omnium repentium, quae repunt super terram,
et: crescite et multiplicamini et replete terram et
dominamini eius et habete potestatem piscium maris
et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis
terrae et omnium repentium, quae repunt super
terram, et: ecce dedi uobis omne pabulum seminale
seminans semen, quod est super omnem terram, et
omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum
1, 26-29 PRSbd inquid El 3 eos] illos b alloquutum
PR quemammodum EPRl 4 et tam] etiam PRSbd
poet
işţų (corr. m. 1) S 6 dicebagt (n exp. m. 1) P futuros suos S
7 in] ad S 8 profeta E prophaeta R 9 formare Et 10 abrae b
13 ora] os El ora* (m eras, (?) P 15 uero (a. I. m. 2 at ergo) E
19 repentium] reptilium PBtl reppunt B 20 et crescite — 24 terram
om. b 24 panulum El 25 semen? E
sermo eius ante omnem aeris sonum, ante omnem carnis et
nubis uocem in illa eius summa sapientia, per quam facta
sunt omnia, non quasi humanis auribus instrepebat, sed rebus
factis rerum faciendarum causas inserebat et omnipotenti
potentia futura faciebat hominemque suo tempore formandum
in temporum tamquam semine uel tamquam radice condebat.
quando condebat, unde inciperent saecula ab illo condita, qui
est ante saecula. creaturae quippe aliae creaturas alias quaedam
tempore, quaedam causis praecedunt; ille autem omnia,
quae fecit, non solum excellentia, qua etiam causarum effector
est, uerum etiam aeternitate praecedit. sed de hoc oportunioribus
deinde scripturarum locis fortassis plenius disserendum
est.
Nunc de homine quod coeptum est terminetur ea moderatione
seruata, ut in profundo scripturae sensu magis
praestemus diligentiam requirendi quam adfirmandi temeritatem.
quia enim nouerat Hieremiam deus, priusquam eum
formaret in utero, dubitare fas non est; apertissime quippe
dicit: priusquam te formarem in utero, noui te. ubi
autem illum nosset, antequam ita formasset, etsi nostrae
infirmitati adsequi uel difficile uel inpossibile est - utrum in
aliquibus propinquioribus causis, sicut Leui in lumbis Abrahae
decimatus est, an in ipso Adam, in quo genus humanum
tamquam radicaliter institutum est; et in eo ipso utrum iam
cum de limo formatus esset, an causaliter in his operibus
in mg. m. 1 R 2 aeris-onmem om. S 8 summa.
eius PRSbd qua Et 4 instraepebat E 5 inferebat Si 6 hominem
quae R 7 radicerp E 8 quando] Unde R quando condebat
om. EP18 unde] omne unde b 9 post saecula inc. cap. VIIII E
10 autem] autem etiam E 11 quaę Pl 12 etiam om. b praeceditj
praecellit b opportunioribus Pbd 15 ceptum E coeptum (0 8. I. m.
1) S 17 prestemus E adfirmandi El 18 deus] dfis S 21 antaequam
P1 antequam ilJtnii (illum exp. m. 1) S 22 adsequi E1
24 humanum genus b humanum] hominum S 26 post an add. cum bd
creaturam, sicut elegit et praedestinauit sanctos suos ante
mundi constitutionem; an potius in omnibus praecedentibus
causis, siue quas commemoraui siue quas non commemoraui,
priusquam in utero formaretur —: non arbitror scrupulosius
quaeri oportere, dummodo Hieremiam constet ex quo est in
hac luce a parentibus editus ex illo egisse uitam propriam,
qua grandescens aetatis accessu posset uiuere seu male seu
bene, antea uero nullo modo, non solum priusquam in utero
formaretur, sed nec iam ibi formatus, antequam natus. neque
enim habet ullam cunctationem apostolica illa sententia de
geminis in utero Rebeccae nondum agentibus aliquid boni aut
mali.
Nec tamen frustra scriptum est nec infantem mundum esse
a peccato, cuius est unius diei uita super terram, et illud in
psalmo: ego in iniquitatibus conceptus sum, et in
peccatis mater mea me in utero aluit, ed quod in Adam
omnes moriuntur, in quo omnes peccauerunt. nunc autem
liquido teneamus, quaelibet parentum merita traiciantur in
prolem, quaecumque gratia dei, antequam nascatur, quemque
sanctificet, nec iniquitatem esse apud deum nec boni maliue
agere quemquam, quod ad propriam personam pertineat, antequam
natus est, illamque sententiam, qua nonnulli putant
alibi peccasse magis minusque animas et pro diuersorum
meritis peccatorum in diuersa corpora esse detrusas, apostolicae
non conuenire sententiae, cum apertissime dictum sit
nihil egisse nondum natos siue boni siue mali.
50, 7 17 cf. Rom. 5, 12 PRS 4 in fine šiue-commemol\'aui om. Sl 5 scriuulosius
ElPR 7 aeditus (a exp. m. 1) S 8 aetat.s P seu] sine
(bis) bd seu bene seu male S 9 ante b 11 illa apostolica b
12 rebeccae utero PRSbd 17 in utero mater mea me aluit S 20 prole E1
quemque] quaeque El 22 pertineant S 25 de?trusas (s m. 1 exp.) S
26 apertissimae R 27 siue—siuej seu—seu PRSbd
Ac per hoc alia quaestio est suo loco retractanda, quid de
peccato primorum parentum, qui duo soli fuerunt, generis
humani contraxerit uniuersa consparsio; nihil tamen talium
mcritorum habere potuisse hominem, antequam de terrae
puluere fictus esset, antequam suo tempore uiueret, nulla
quaestio est. sicut enim Esau et Iacob, quos nondum natos
dixit apostolus nihil egisse boni uel mali, non possemus dicere
traxisse aliquid meriti de parentibus, si nec ipsi parentes
egissent aliquid boni aut mali, nec genus humanum peccasse
in Adam, si ipse non pecasset Adam — non autem peccasset
Adam, nisi iam suo tempore uiueret, quo posset uiuere siue
bene siue male —: ita frustra peccatum eius seu recte
factum requiritur, cum adhuc in rebus simul creatis causaliter
. conditus nec uita propria iam uiuebat nec in parentibus erat
sic uiuentibus. in illa enim prima conditione mundi, cum
deus creauit omnia simul, homo factus est, qui esset futurus —
ratio creandi hominis, non actio creati.
Sed haec aliter in uerbo dei, ubi ista non facta, sed
aeterna sunt, aliter in elementis mundi, ubi omnia simul
facta futura sunt, aliter in rebus, quae secundum causas simul
creatas non iam simul, sed suo quaeque tempore creantur: in
quibus Adam iam formatus ex limo et dei flatu animatus,
sicut fenum exortum, aliter in seminibus, in quibus rursus
quasi primordiales causae repetuntur de rebus ductae, quae
secundum causas, quas primum condidit, extiterunt, uelut
Rd 3 cons parsio (sic disting.) R conspersio b talium
8. I. m. 1 R 5 fipctus (n exp. m. 1) S finctus PRbd 6 nondam El
7 uel] aut PRSbd possumus b possemus (sup. e m. 1 pos. i) P
12 rectae R 13 requiretur S 14 sic uiuentibus erat PRSbd 15 cum
uoce in inc. cap. X E et Eug. Excerpta (ed Knoll p. 225, 21—235, 11)
enim Oln. Eug. (ed. Knall. p. 225, 21) condicione Eug. 16 creauit
omnia, simul homo sqq. Eug. Knoll 225, 21 omnia simul creauit bd
17 non] 1}Qţą. non (nota exp. m. 1) S 19 cum aliter inc. cap. XI E
21 creatis Sl quoque EPRlb 23 faenum PRSEug. 25 eltiterant
Pb
facta modos et actus sui temporis acceperunt, quae ex occultis
atque inuisibilibus rationibus, quae in creatura causaliter
latent, in manifestas formas naturasque prodierunt, sicut herba
exorta super terram et homo factus in animam uiuam et
cetera huius modi, siue frutecta siue animantia ad illam operationem
dei pertinentia, qua usque nunc operatur. sed etiam
ista secum gerunt tamquam iterum se ipsa inuisibiliter in
occulta quadam ui generandi, quam extraxerunt de illis primordiis
causarum suarum, in quibus creato mundo, cum
factus est dies, antequam in manifestam speciem sui generis
exorerentur, inserta sunt.
Si enim prima illa opera dei, cum simul omnia creauit,
in suo modo perfecta non essent, ea procul dubio post adderentur,
quae illis perficiendis defuissent, ut quaedam uniuersitatis
perfectio ex utriusque constaret singulis quasi semis,
uelut alicuius totius partes essent, quarum coniunctione ipsum
totum, cuius partes fuerant, conpleretur. rursus, si ita essent
illa perfecta, sicut perficiuntur, cum suis quaeque temporibus
in manifestas formas actusque procreantur, profecto aut nihil
ex eis post ea tempora fieret aut hoc fieret, quod ex istis,
quae suo quaeque iam tempore oriuntur, deus non cessat
operari. nunc autem, quia et consummata quodam modo et
quodam modo inchoata sunt ea ipsa, quae consequentibus
euoluenda temporibus primitus deus simul omnia creauit,
cum faceret mundum — consummata quidem, quia nihil
(bis) S 2 modus b et (t ex x m. 1) E »occultis P
3 atque s. l. m. 1 S 4 erba E1S 6 fruteta b 7 qua E Eug.: quae PRSbd
nunc usque S 9 traxerunt Eug. 11 manifestam (m exp. m. 1) S
speciS 81 12 exorirentur RSbd 13 illa prima R 15 in illis (in s.
I. m. 2) R quedam R 16 ex om. Eug. utriusque E utrisque
PRSbd seminis E 17 coniunctionem (m exp. m. 1) S 18 fuerunt E
i§ta Sl 19 suis in mg. add. P 20 creantur PRb nihil (I s. I. m.
1) P 21 post ea scripsi: postea lib. tempora] per tempora PRSbd Eug.
23 curn nunc inc. cap. XII E et] iam et Sbd et quodam modo
in mg. add. P om. 121 24 incoata PR 25 omnia simul PRbd
26 quia] quoniam b
cursus agunt, quod non in istis causaliter factum sit, inchoata
uero, quoniam quaedam erant quasi semina futurorum per
saeculi tractum ex oculto in manifestum locis congruis
exerenda — ipsius etiam scripturae uerba satis ad hoc admonendum
insigniter uigent, si quis in eis euigilet. nam et
consummata ea dicit et inchoata; nisi enim consummata
essent, non scriptum esset: et consummata sunt caelum
et terra et omnis conpositio eorum . et consummauit
deus in die sexto opera sua, quae fecit. et benedixit
deus diem septimum et sanctificauit eum; rursusque,
nisi inchoata essent. non ita sequeretur, quia in illa die
requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit
deus facere.
Hic igitur si quis inquirat, quomodo consummauit et quomodo
inchoauit — neque enim alia consummauit, alia inchoauit,
sed eadem ipsa utique, a quibus in die septimo requieuit —
ex his. quae supra diximus, clarum est. consummasse quippe
ista intellegimus deum. cum creauit omnia simul ita perfecte,
ut nihil ei adhuc in ordine temporum creandum esset, quod
non hic ab eo iam in ordine causarum creatum esset,
inchoasse autem, ut, quod hic praefixerat causis, post inpleret
effectis. proinde formauit deus hominem puluerem terrae,
uel limum terrae — hoc est de puluere uel limo terrae —
s. I. m. 1 S caussaliter P
per
8 per quaedam Eug. quae quaedam (corr. m. 1) S 5 exserenda PRd
exercenda Sb ammonendum EPR 8 scribtum E consuipmata E
9 terram E conpositio] consummatio Eug. eorum] illorum
PRbd Eug. JO post fecit sequitur: et requieuit deus in die septimo
ab omnibus operibus suis, quae fecit, in bd benedit Pl 12 inchota E
sequere.tur (n er.) R in om. PRbd 13 que P 15 cap.
XIII E consuipmauit E 16 consuipmauit E 18 his] iis bd
19 perfectae R 21 in s. I. m. 1 E ordinS b 22 inchoasset d
praedixerat Ex; sed cf. 192, 18 causis post (sis post in ras.) S
23 a uoce proinde cap. XlIII E 24 limo] de limo S
et factus est homo in animam uiuam, non tunc praedestinatus
— hoc enim ante saeculum in praescientia creatoris
— neque tunc causaliter uel consummate inchoatus uel
inchoate consummatus — hoc enim a saeculo in rationibus
primordialibus, cum simul omnia crearentur — sed creatus
in tempore suo uisibiliter in corpore, inuisibiliter in anima,
constans ex anima et corpore.
Iam ergo uideamus, quomodo eum fecerit deus, primum
de terra corpus eius, post etiam de anima uidebimus, si quid
ualebimus. quod enim manibus corporalibus deus de limo
finxerit hominem, nimium puerilis cogitatio est, ita ut, si hoc
scriptura dixisset, magis eum, qui scripsit, translato uerbo
usum credere deberemus, quam deum talibus membrorum
liniamentis determinatum. qualia uidemus in corporibus nostris.
dictum est enim: manus tua gentes disperdidit, et:
eduxisti populum tuum in manu forti et brachio
excelso. sed pro potestate et uirtute dei positum huius
membri nomen quis usque adeo desipit, ut non intellegat?
Nec illud audiendum est, quod nonnulli putant, ideo praecipuum
dei opus esse hominem, quia cetera dixit, et facta
sunt. hunc. autem ipse fecit, sed ideo potius, quia hunc ad
imaginem suam fecit. nam illa, quae dixit et facta sunt, ideo
sic scriptum est, quia per uerbum eius facta sunt, sicut per hominem
hominibus dici potuit uerbis, quae temporaliter cogitantur
et uoce proferuntur. non sic autem loquitur deus, nisi cum per
creaturam corporalem loquitur. sicut Abrahae, sicut Moysi, sicut
per nubem de filio suo. ante omnem uero creaturam, ut esset ipsa
EP insufflauit Sd Eug. 2 praedistinatus S 3 saecula S
praescientia (ci 8. l. tn. 1) S prescientia P 4 consummatae ElS
5 inchoatae ES consummatos E 9 eum] cum eum E formauerit
S 10 uideuimus El uidemus 81 11 ualeuimus El 14 talium
Eug. (ed. Kndll 228, 12) 15 lineamentis d 17 bracchio Eug. 20 cap.
XV E precipuum S 24 sic om. S 27 corpuralem creaturam bd
mosi P 2d uero omnem PRbd
deum; et quia omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est
nihil, utique et homo per ipsum factus est. certe enim caelum
uerbo fecit, quia dixit et factum est; scriptum est tamen: et
opera manuum tuarum sunt caeli. et de hoc imo quasi
fundo mundi scriptum est: quoniam ipsius est mare, et
ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt.
non igitur hoc in honorem hominis deputetur, uelut
cetera deus dixerit, et facta sint, hunc autem ipse fecerit,
aut uerbo cetera, hunc autem manibus fecerit. sed hoc excellit
in homine, quia deus hominem ad maginem suam fecit propter
hoc, quod ei dedit mentem intellectualem, qua praestat
pecoribus: unde iam superiore loco disseruimus. in quo
honore positus, si non intellexerit, ut bene agat, eisdem ipsis
pecoribus, quibus praelatus est, conparabitur. sic enim et
scriptum est: homo in honore positus non intellexit;
conparatus est pecoribus insensatis et similis factus
est eis. nam et pecora deus fecit, sed non ad imaginem suam.
Nec dicendum est: "hominem ipse fecit, pecora uero iussit,
et facta sunt"; et hunc enim et illa per uerbum suum fecit,
per quod facta sunt omnia. sed quia idem uerbum et sapientia
et uirtus eius est, dicitur et manus eius non uisibile membrum,
sed efficiendi potentia. nam haec eadem scriptura, quae
dicit, quod deus hominem de limo terrae finxerit. dicit etiam,
quod et bestias agri de terra finxerit. quando eas cum
21 cf. Ioh. 1, 3 LnP 5 manum P imo] uno b quasij tamquam S
6 scribtum El 7 arida 8 terram om. PRSbd eius om. S
8 honorfi bp J;lQTęm (exp. m. 1) P honore. (m er.) R uelud R 9 sunt b
11 ad imaginem suam hominem bd 12 hoc om. S prestat E
praestat (aestat in ras. et in mg. add. m. 2 id est eicellit) R 15 enim
et] etenim d enim R\'b 17 est a. I. 1. 1 R 19 iussit (in mg. ai
dixit) b 21 cap. XVI E 22 membrum (in mg al uerbum) b
28 faciendi b haec] et b om. Eug. 25 et s. l. m. 2 E om. PRSbd
uestias El
sic enim scriptum est: et finxit deus adhuc de terra
omnes bestias. si ergo et hominem de terra et bestias de
terra ipse formauit, quid habet homo excellentius in hac re,
nisi quod ipse ad imaginem dei creatus est? nec tamen hoc
secundum corpus, sed secundum intellectum mentis, de quo
post loquemur. quamquam et in ipso corpore habeat quandam
proprietatem, quae hoc indicet, quod erecta statura factus
est, ut hoc ipso admoneretur non sibi terrena esse sectanda,
uelut pecora, quorum uoluptas omnis ex terra est: unde in
aluum cuncta prona atque prostrata sunt. congruit ergo et
corpus eius animae rationali non secundum liniamenta figurasque
membrorum, sed potius secundum id, quod in caelum
erectum est ad intuenda, quae in corpore ipsius mundi superna
sunt; sicut anima rationalis in ea debet eregi, quae in spiritalibus
natura maxime excellunt, ut quae sursum sunt sapiat,
non quae sunt super terram.
Sed quomodo eum fecit deus de limo terrae? utrum
repente in aetate perfecta, hoc est uirili atque iuuenali, an
sicut nunc usque format in uteris matrum? neque enim alius
haec fecit quam ille, qui dixit: priusquam te formarem
in utero, noui te, ut illud tantum proprium habuerit Adam,
quod non ex parentibus natus est, sed factus ex terra, eo
tamen modo, ut in hoc perficiendo et per aetates augendo hi
temporum numeri complerentur, quos naturae humani generis
1 ad Adam adduxit bd 3 si] sic S ergo] enim b 6 corpus sed
secundum in om. Pl 7 loquimur S loquamur b cap. XVII E
9 amoneretur P ammoneretur F?R 10 uolu»ptas (m er.) R tera El
11 album El cuncta] cunc P1 cuncta pecora b prostata iZ1
congruit (i ex e m. 1) S 12 eiusdem b lineamenta d 14 erectus S
erectum (e init. s. I. m. 1) E 16 natura S maximae R utq; R
sursum (s init. ex r m. 1) E sapiapt E sapiant S 17 sunt exp. m.
1 S om. bd Eug. 18 fecit eum bd 19 iuuenili bd 21 facit E2PRSbd
23 factus est E 24 in om. Eug. proficiendo EzP hi. (i er.) R
25 augerentur is. I. m. 2 add. ai cOplerentur) E
utrumlibet enim fecerit, hoc fecit, quod deum et omnipotentem
et sapientem posse ac facere congruebat. ita enim certas
temporum leges generibus qualitatibusque rerum in manifestum
ex abdito producendis adtribuit, ut eius uoluntas sit super
omnia. potentia quippe sua numeros creaturae dedit, non
ipsam potentiam eisdem numeris adligauit. nam spiritus eius
ita faciendo mundo superferebatur, ut et facto superferatur,
non corporalibus locis, sed excellentia potestatis.
Quis enim nescit aquam concretam terrae, cum ad radices
uitis uenerit, duci in saginam ligni illius atque in eo sumere
qualitatem, qua in uuam procedat paulatim erumpentem atque .
in ea grandescente uinum fiat maturumque dulcescat, quod
adhuc feruescat expressum et quadam uetustate firmatum ad
usum bibendi utilius iucundiusque perueniat? num ideo
dominus lignum quaesiuit aut terram aut has temporum
moras, cum aquam miro conpendio conuertit in uinum, et
tale uinum, quod etiam ebrius conuiua laudaret? numquid
adiutorio temporis eguit conditor temporis? nonne certis
dierum numeris suo cuique generi adcommodatis omnis natura
serpentum coalescit, formatur, nascitur, roboratur? num expectati
sunt hi dies, ut in draconem uirga conuerteretur de
manu Moysi et Aaron? nec ista cum fiunt, contra naturam
fiunt, nisi nobis, quibus aliter naturae cursus innotuit, non
autem deo, cui hoc est natura, quod fecerit.
El non om. El; 8. I. add. m. 2 ai no 6 S ac] et Eug.
hac R cap. XVIII E certes 81 4 qualitatibus quae R 5 adtribuit
E1 7 adligauit El 8 ut-superferatur a. I. m. 1 S 10 nesciat S
concretam El 11 sagina Eug. (Knöll 231, 4) 12 qua (a in ras.) R
13 grandescentem E naturam qui R 14 expraessum R 15 uiuendi E1
iocundiusque PSSb proueniat E1 Eug. ideo] quid S 17 aquas S
compendio E*bd 18 ebrins etiam PRbd Eug. conbiba El 19 certis
(i ex e m. 1) R 20 genera R accomodatis IPPRb 21 serpentiurn
Pbd roboratur ex probatur m. 1 S 22 hii 1!;2p\'- hi. R
dracljonem E drachonS P 28 mosi P 25 fecrit Rl
Quaeri autem merito potest, causales illae rationes,
quas mundo indidit, cum primum simul omnia creauit. quomodo
sint institutae: utrum ut, quemadmodum uidemus
cuncta nascentia uel fruticum uel animalium, in suis conformationibus
atque incrementis sua pro diuersitate generum
diuersa spatia peragerent temporum, an ut, quemadmodum
creditur factus Adam. sine ullo progressu incrementorum uirili
aetate continuo formarentur. sed cur non utrumque illas
credimus habuisse, ut hoc ex eis futurum esset, quod facturo
placuisset? si enim illo modo dixerimus, incipit contra ipsas
factum uideri non solum etiam illud de aqua uinum, sed et
omnia miracula, quae contra naturae usitatum cursum fiunt;
si autem isto modo, multo erit absurdius istas ipsas cotidianas
naturae formas et species contra illas primarias omnium
nascentium causales rationes suorum temporum peragere
spatia. restat ergo, ut ad utrumque modum habiles creatae
sint, siue ad istum, quo usitatissime temporalia transcurrunt,
sine ad illum, quo rara et mirabilia fiunt, sicut deo facere
placuerit, quod tempori congruat.
Uerum tamen sic factus est homo, quemadmodum
illae primae causae habebant, ut fieret primus homo, quem
non ex parentibus nasci, qui nulli praecesserant, sed de limo
formari oportebat secundum causalem rationem, in qua primitus
factus erat. nam si aliter factus est, non eum deus in illorum
sex dierum operibus fecerat. in quibus cum dicitur factus,
ipsam causam utique fecerat deus, qua erat suo tempore
homo futurus et secundum quam fuerat ab illo faciendus,
qui simul et consummauerat inchoata propter perfectionem
cap. XVIIII E ille R 3 quemammodum PR 4 fru.ticum R
6 peragerent (a sup. e m. 1) S quemammodum EPRlS 8 formaretur
EP conformarentur bd 9 1;11]. habuisse (ha exp. m. 2) P
facturo] factori bd 10 inquipit Et incipiet Rbd 11 et 8. I. m. 1 S
13 multum b ipsas istas bd cottidianas E 16 auiles El abiles Sl
creaturf (in mg af create) b 17 istt1ą (corr. m. 1) S usitatissimae R
18 facere] placere El 20 quemammodum EPR 28 consUlllmauerat E
consummauerat has perspicuas species producens inchoata sqq. b
temporum. si ergo in illis primis rerum causis, quas mundo
primitus creator inseruit, non tantum posuit, quod de limo
formaturus erat hominem, sed etiam quemadmodum formaturus.
utrum sicut in matris utero, an in forma iuuenali, procul
dubio sic fecit, ut illic praefixerat; neque enim contra dispositionem
suam faceret. si autem uim tantum ibi posuit
possibilitatis, ut homo fieret, quoquo modo fieret, ut et sic
et sic posset, id est, ut id quoque ibi esset. quia et sic et
sic posset, unum autem ipsum modum, quo erat facturus,
in sua uoluntate seruauit, non mundi constitutioni contexuit,
manifestum est etiam sic non factum esse hominem contra
quam erat in illa prima conditione causarum, quia ibi erat
etiam sic fieri posse, quamuis non ibi erat ita fieri necesse
esse . hoc enim non erat in conditione creaturae, sed in placito
creatoris, cuius uoluntas rerum est necessitas.
Nam et nos pro captu infirmitatis humanae iam in
ipsis rebus tempore exortis possumus nosse, quid in cuiusque
natura sit, quod experimento perceperimus; sed utrum etiam
futurum sit ignoramus. est quippe in natura huius, uerbi
gratia, iuuenis, ut senescat; sed utrum etiam hoc sit in dei
uoluntate, nescimus. sed nec in natura esset, nisi in dei
uoluntate prius fuisset, qui condidit omnia. et utique occulta
ratio est senectutis in corpore iuuenali uel iuuentutis in corpore
puerili; neque enim oculis cernitur, sicut ipsa in puero
pueritia, sicut iuuentus in iuuene, sed alia quadam notitia
sqq. b consurpmanda E 2 primitns E mundo (n s. I.
m. 1) R 4 quemammodum EPR formaturos S 5 iuuenili bd
7 fecerat Eug. (Knoll 232, 27) a uoce si incip. cap. XX E 8 ut
et] ut 8 9 alt. id] ideo b prius ct om. b 11 constitutione PR constitutiong
b 12 etiam] enim Eug. (ed. Kndll 233, 3) 13 quam] quod b
14 etift s. l. m. 2 P 16 est rerum necessitas S rerum necesaitas
est PRbd 18 noscere b 19 quod] quam b 21 post senescat addita
sunt uerba uers. 19 sed utrum-senescat tn. 2 in mg. R hoc sit
etiam PRS hoc etiam sit bd 24 iuuenili bd iuuentatis Eug.
26 iuuentas Eug.
in promtu numeri occulti uel iuuentutis a pueritia uel senectutis
a iuuentute. occulta est ergo ista ratio, qua fit, ut hoc
esse possit, sed oculis; menti autem non est occulta . utrum
autem hoc etiam necesse sit, omni modo nescimus. et illam
quidem, qua fit. ut esse possit, esse in natura ipsius corporis
nouimus; illam uero, qua fit, ut necesse sit, manifestum est
illic non esse.
Sed fortassis in mundo est, ut necesse sit; istum hominem
senescere; si autem nec in mundo est, in deo est. hoc enim
necessario futurum est, quod ille uult, et ea uere futura
sunt. quae ille praesciuit; nam multa secundum inferiores
causas futura sunt. sed si ita sunt et in praescientia dei,
uere futura sunt; si autem ibi aliter sunt, ita potius futura
sunt, sicut ibi sunt, ubi qui praescit falli non potest. nam
futura dicitur senectus in iuueue, sed tamen futura non est,
si ante moriturus est. hoc autem ita erit, sicut se habent
aliae causae siue mundo contextae siue in dei praescientia
reseruatae; nam secundum quasdam causas futurorum moriturus
erat Ezechias, cui deus addidit quindecim annos ad uitam,
id utique faciens, quod ante constitutionem mundi se facturum
esse praesciebat et in sua uoluntate seruabat. non ergo id
fecit, quod futurum non erat; hoc enim magis erat futurum,
quod se facturum esse praesciebat. nec tamen illi anni additi
recte dicerentur, nisi ad aliquid adderentur, quod se aliter in
aliis causis habuerat. secundum aliquas igitur causas inferiores
El quoddam b 2 promptu SRd prompto. b iuuentatis
Eug. 3 occulta- E ista] illa b qua? E 4 possit (i ex e
m. 1) S 5 omni modo] omnino d 6 possit (i ex e m. 1) S esse om. b
7 cap. XXI E illa S 10 enim] autem b 18 praescientia (ci s. I. m.
1) S 17 ante] an P1 18 in mundo b praescientiani E 19 resernate
R a uoce nam incip. cap. XXII E futurorum causas
PRSbd Eug. 20 \'XV\' R 21 facturum] futurum b 24 facturum
ex futurum corr. m. 1 R 2o rectae R ad] ad (in mg. add. m. 1) P
om. Rbd adderetur Elbd
uoluntate et praescientia dei, qui ex aeternitate nouerat, quid
illo tempore facturus erat — et hoc uere futurum erat —
tunc erat finiturus uitam, quando finiuit uitam, quia, etsi
oranti concessum est, etiam sic eum oraturum ut tali orationi
concedi oporteret ille utique praesciebat, cuius praescientia
falli non poterat. et ideo quod praesciebat necessario futurum
erat.
Quapropter. si omnium futurorum causae mundo sunt
insitae, cum ille factus est dies, quando deus creauit omnia
simul. non aliter Adam factus est, cum de limo formatus
est, sicut est credibilius iam perfectae uirilitatis, quam erat
in illis causis, ubi deus hominem in sex dierum operibus
fecit. ibi enim erat non solum, ut ita fieri posset, uerum
etiam ut ita eum fieri necesse esset. tam enim non facit
deus contra causam, quam sine dubio uolens praestituit, quam
contra uoluntatem suam non facit. si autem non omnes causas
in creatura primitus condita praefixit, sed aliquas in sua
uoluntate seruauit, non sunt quidem illae, quas in sua
uoluntate seruauit, ex istarum quas creauit necessitate pendentes:
non tamen possunt esse contrariae, quas in sua uolun-
. tate seruauit, illis, quas sua uoluntate constituit, quia dei
uoluntas non potest sibi esse contraria. istas ergo sic condidit,
ut ex illis esse illud, cuius causae sunt, possit, sed non
necesse sit; illas autem sic abscondit, ut ex eis esse necesse
sit hoc, quod ex istis fecit, ut esse possit.
Solet item quaeri, utrum animale corpus prius homini
formatum sit e limo, quale nunc habemus, an spiritale, quale
resurgentes habebimus. quamquam enim hoc in illud
s. I. m. 1) E 2 qui] quia S 9 cap. XXIII E
11 cum-fonnatus est om. Eug. (ed. Knoll 234, 26) limo terrae b
12 perfecte EPR 15 fecit PRSbd 16 prestituit S 19 ille S
quas* R 20 seruabit El 22 in sua b constituit] instituit PRaSabd
24 esset (t 8. I. add. m. 2) E posset S ut possit (ut s. I. m. 2) E
25 abscondidit Eug. (ed. Kniill 235, 10) 26 posset S 27 cap. XXIIIIE
28 an] non ER
spiritale — tamen quid prius homini factum sit, ideo disceptatur,
quia, si animale factum est, non hoc recipiemus,
quod in illo perdidimus, sed tanto melius quanto spiritale
animali praeponendum est, quando erimus aequales angelis
dei. sed angeli possunt aliis et iustitia praeponi; numquid et
domino? de quo tamen dictum est: minorasti eum paulo
minus ab angelis. unde. nisi propter carnis infirmitatem,
quam sumsit ex uirgine formam serui accipiens, in qua
moriens a seruitute nos redimeret? sed quid hinc diutius
disseramus? non enim obscura est apostoli sententia de hac
re. qui cum uoluisset adhibere testimonium, quo probaret
esse corpus animale, non tam de suo uel de cuiusquam
hominis corpore, quod in praesenti uidebatur, quam de hoc
ipso scripturae huius loco recoluit et adhibuit dicens: si est
corpus animale, est et spiritale. sic et scriptum est:
factus est primus homo Adam in animam uiuentem.
nouissimus Adam in spiritum uiuificantem. sed non
primum quod spiritale est, sed quod animale, postea
spiritale. primus homo de terra terrenus; secundus
homo de caelo caelestis. qualis terrenus, tales et
terreni; et qualis caelestis, tales et caelestes. et quomodo
induimus imaginem terreni, induamus et imaginem
eius qui de caelo est. quid dici potest ad hoc?
imaginem ergo caelestis hominis nunc ex fide portamus habituri
in resurrectione, quod credimus; imaginem autem terreni
hominis ab ipso exordio humanae generationis induimus.
15, 44-49 quodS 6pr. et] ex6 8 carnis propter E
9 sumpsit (sum s. I. m. 1) S,Rbd 10 nos a seruitute PRSbd
15 athibuit P 16 sic et] sic etenim bd 18 spiritu El spu P
spiritum (m s. l. m. 1) S 19 primum] prius E 20 terrą.enus
(a exp. tJI. 1) E 22 talis R 23 induamur b 24 ad hoc dici
potest PRSbd 26 resurrectionerp (m exp. m. 1) S
Hic occurrit alia quaestio, quomodo renouemur, si non
ad hoc per Christum reuocamur, quod in Adam prius eramus.
quamquam enim multa non in pristinum, sed in melius
renouentur, ab inferiore tamen statu, quam quo erant antea,
renouantur. unde . ergo ille filius mortuus erat et reuixit,
perierat et inuentus est, unde illi profertur stola prima, si
non inmortalitatem recipit, quam perdidit Adam? quomodo
autem perdidit inmortalitatem, si corpus habuit animale?
neque enim animale corpus, sed spiritale erit, cum corruptibile
hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit inmortalitatem.
nonnulli his angustiis coartati, ut et illa
constet sententia, qua exemplum de animali corpore hinc
datum est, ut diceretur: factus est primus homo Adam
in animam uiuentem, [nouissimus Adam in spiritum
uiuificantem], et ista renouatio receptioque inmortalitatis
non absurde dicatur in pristinum futura, in
illud scilicet, quod Adam perdidit, putauerunt prius quidem
hominem fuisse corporis animalis, sed, dum in paradiso
constitutus est, eum fuisse mutatum, sicut nos quoque
resurrectione mutabimur. hoc quidem liber Geneseos non
commemorat; sed ut possint utraque testimonia scripturarum
inter se consentire, siue illud, quod de animali corpore
dictum est, siue illa, quae de renouatione nostra plurima
in sanctis litteris reperiuntur, hoc tamquam necessario consequi
crediderunt.