Et dixit deus: educant aquae reptilia animarum
uiuarum et uolatilia super terram secundum firmamentum
caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos magnos
et omne animal reptilium, quae eduxerunt
in ras. m. 2) R 2 doemoniorum S 8 inretiant El
4 cap. XIill E 5 quosdam rectores S 8 permixcione R pręsencia
R om. b post licet add. in praesenti bd facile non possit conprehendi
b . conpraehendi ER 11 regulas] litteras b certam P
12 pie PRS 13 de re] debere El taemere P 17 iam om. El
Explicit liber secundus. Incipiunt capitula libri tertii fol. 30 E Explicit
liber secun jdus do gratias sfiper (litt. maio color) fol. 39b P Explicit
liber secundus. Incipit liber tertius (litt. mai.) pag. 50b S fol. 63b R
fol. 16 C
18 Explicuerunt capitula. Incipit liber tertius fol. 31 E Incipit liber
tertius (litt. maio rubr.) fol. 40* P 20 secundum] secundum (pr. u sup.
e m. 1) P et secundum b 21 coetos ERl coetus PlSR2 22 quae
(e 8. I. m. 1) E
genus. et uidit deus, quia bona sunt. et benedixit
ea deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete
aquas in mari, et uolatilia multiplicentur superterram.
et facta est uespera, et factum est mane dies quintus.
nunc in inferiore parte mundi ea, quae spiritu uitae mouentur,
fiunt, et primum aquarum, quod aeris qualitati proximum
elementum est, quia huic caelo, in quo sunt luminaria, ita
uicinus est aer, ut et ipse caeli nomen acceperit; sed nescio,
utrum etiam firmamentum possit uocari. dicuntur autem caeli
pluraliter in una eademque re, quae dicitur unum caelum.
nam cum in hoc libro singulari numero dicatur caelum, quod diuidit
inter aquas; quae supra, et eas, quae infra sunt, in illo
tamen psalmo, et aquae, inquit, quae super caelos sunt,
laudent nomen domini. et caelos caelorum si bene intellegimus
sidereos aeriorum, tamquam superiores inferiorum, et
hos in eodem psalmo accipimus, ubi dictum est: laudate
eum, caeli oaelorum, satis adparet hunc aerem non solum
caelum, sed etiam caelos dici, sicut dicuntur et terrae, nec
aliud significatur quam illa quae singulariter terra dicitur,
quando dicimus orbem terrarum et orbem terrae.
Hos etiam aerios caelos quondam perisse diluuio in
quadam earum, quae canonicae appellantur, epistula legimus.
neque enim umida illa natura, quae ita concreuerat, ut cubitis
quindecim altissimorum montium transcenderet uertices, potuit
7, 20; cf. De ciuit. dei lib. XX 18 ElPl 2 genus suum b 3 deus om. R inpletej
implete EPR replete Sbd 4 in marij maris ERa 6 eaq; R 7 et
flunt b qualitate R 9 nomen caeli S nomine Et 10 uocaui Sl
cap. I E 13 easj easdem b easq; R 14 inquid P caelos (s 8.
I. m. 1) R 15 intellegamus PR intelligamus b 16 sidereos El syderios
E28 aereorum b 18 post hunc lit. 3 litt. P ae.rem P
20 aliut R dicitur terra S 22 cap. II E aereos Pb periisse bd
diUuuio E 23 appellantur (n in ras. m. 2) R epistula* (e er; ex
u m. 2 fec. o) E 24 humida Ebd 25 potui E1
aues uolant, uel tota uel prope tota spatia conpleuerat, perisse,
qui fuerant, caelos in illa epistula scribitur. quod nescio
quemadmodum possit intellegi nisi in aquarum naturam
pinguioris huius aeris qualitate conuersa; alioquin non perierunt
tunc isti caeli, sed sublimius erecti sunt, cum locum eorum aqua
occuparet. itaque facilius eos secundum illius epistulae auctoritatem
perisse credimus et alios, sicut ibi scribitur, repositos
extentis uidelicet exhalationibus, quam sic erectos, ut eis
superioris caeli natura loco suo cederet.
Oportebat itaque, ut in creandis habitatoribus inferioris
huius mundi partis, quae saepe terrae nomine tota commemoratur,
prius producerentur ex aquis animalia, postea uero
de terra, quod ita sit aeri aqua similis, ut eius exhalationibus
pinguescere probetur, ut et spiritum procellae faciat, id est
uentum et nubila contrahat, et possit uolatus auium sustinere.
quapropter etiamsi uerum dixit quidam saecularium poetarum:
nubes excedit Olympus, et: pacem magna tenent, quia
perhibetur in Olympi uertice aer esse tam tenuis, ut neque
nebulis obumbretur nec turbetur uento nec sustentare alites
possit nec ipsos, qui forte ascenderint homines, crassioris
Aug. De ciuit. dei XV 17 er; i s. I. m. 1) P humidioris ESbd 2 uolant
El uolitant EaPBSbd compleuerat Ebd periisse bd 3 illa]
ipsa C 4 quemammodum EPR 5 pinguioris (i med. 8. I. m. 1) E
non] nonp (o (in. exp. m. 1) E 7 occupauerat d epistulae E\'
8 periisse bd credimus periisse b 9 extentis] extenuatis R2bd
exalationibus ElPRSC erectos (a er.) P ei PRC 10 superioribus
b caderet S succederet b 11 oportet b 12 partis (i ex c) E,
(i sup. e m. 1) S sepe SB terra PBl conmemoratur P 14 aeri
(i sup. e m. 1) P exalationibus EIP exal*ationibus (t er.) R 15 et
s. I. m. 1 R procellae (a 8. I. m. 1) P 16 abiuni P 18 nubis
Weber Luc. Phars. excedet S magna cod. Luc. in ed. Weber: mag-
nain EPBSCb suiuma d tenet PBlC 19 perbibeatur S1 prohibetur Bl
tinuis P1 20 nebulis] nubibus PBlCbd nec] neque (bis) bd alites
(s in ras. m. 2) R 21 neque bd ascenderent PR crassiores S
ipse aer est, unde aquis uicina qualitate diffunditur, et propterea
ipse quoque in humidam naturam conuersus diluuii
tempore creditur. neque enim arbitrandum est aliquid de
spatiis siderei caeli usurpasse, cum omnes etiam altissimos
montes aqua transcenderat.
Quamquam de conuersione elementorum etiam inter
ipsos, qui haec otiosa cura subtilissime perscrutati sunt, non
parua quaestio est. alii enim dicunt omnia in omnia posse
mutari atque conuerti; alii uero esse aliquid omnino proprium
singulis perhibent elementis, quod in alterius elementi qualitatem
nullo modo uertatur. unde suo loco fortasse, si dominus
uoluerit, diligentius disputabimus; nunc autem, quod ad praesentem
sermonem adtinet, haec commemoranda existimaui,
ut intellegamus seruatum esse ordinem rerum, quo prius
oportuit aquarum animalia quam terrarum creata narrare.
Et nullo modo arbitrandum est praetermissum esse in hac
scriptura ullum mundi huius elementum, cum quattuor notissimis
eum constare persuasum sit, quia uidetur hic caelum
et aqua et terra commemorari, de aere autem taceri. consuetudo
quippe nostrarum scripturarum est aut caeli et terrae
nomine mundum appellare aut interdum addere et mare. aer
itaque uel ad caelum pertinere intellegitur, si qua sunt in
eius superioribus partibus tranquillissima et pacatissima spatia,
uel ad terram propter hunc turbulentum et caliginosum locum,
bd et tamen Plb 3 umidam PR dillubii (b
in u mut.) E dilui 221 .4 aliquid] aliud b 5 siderei (ei in ras. m. 2) E
sideriil?1 7 cap. III E 8 hic b odiosa E1 cura] curiositate SC
subtilissime El praescrutati PRSC 11 elimentis PRl 12 fortasse
(fortassis bd) suo loco PRbd 18 disputauimas (m. 2 u med. in b mut.
et s. I. add. ax declarabimus) E,8 ad (d s. I. m. 1) R 14 hic b
commemoranda. (m er.) P 16 quo] quod El 16 post terrarum add.
. natura P, quae uox er. est in R narrare (narrari d) creata PRCbd
17 Et nullo] nec ullo PRSbd 19 costare El 20 aquam et terram PIllb
commemorare b tacere PRlb 21 nostrarum (no s. I. m. 1) E
aut] aut vt (ut exp. m. 1) S et] aut b 22 addere (re s. I. m. 1) P
24 et pacatissima om. Pl 25 turbolentum S
caeli nomine nuncupetur. ac per hoc non scriptum est:
producant aquae reptilia animarum uiuarum, et producat aer
uolatilia uolantia super terram, sed utrumque hoc animantium
genus ex aquis productum esse narratur. quidquid ergo aquarum
siue labiliter undosum et fluidum est siue uaporaliter
tenuatum atque suspensum, ut illud reptilibus animarum
uiuarum, hoc uolatilibus adpareat distributum, utrumque
tamen humidae naturae deputetur.
Ideoque sunt etiam, qui subtilissima consideratione
quinque istos manifestissimos corporis sensus secundum quattuor
usitata elementa ita distinguant, ut oculos ad ignem.
aures ad aerem dicant pertinere. olfaciendi autem gustandique
sensum naturae humidae adtribuunt: et olfactum quidem istis
exhalationibus humidis, quibus crassatur hoc spatium, in quo
aues uolitant, gustatum uero istis fluxibilibus et corpulentis
humoribus. nam quaecumque in ore sapiunt, ipsius oris
humori commiscentur, ut sapiant, etiamsi arida cum acciperentur
fuisse uideantur. ignis tamen omnia penetrat, ut
motum in eis faciat. nam et humor priuatione caloris congelascit
et, cum possint feruescere elementa cetera, ignis
frigescere non potest; facilius quippe extinguitur, ut ignis
non sit, quam frigidus manet aut fit alicuius frigidi contactu
tepidior. tactus autem, qui est quintus in sensibus, terreno
ElPBSC sepius S 2 nuncupetur] appelletur C est]
esse in ras. m. 2 R 4 sed et E 5 quicquid EiSR 6 fluuidum PRSC
uaporabiliter C 9 umidae S deputatur PRSCbd 10 cap. IIII E
qui. (b er.) R subtilissima E1, (s init. s. I. m. 1) R 12 ut] et E
13 olęfaciendi E, (post 1 er. e) PR 14 naturae sensum E umidae S
ol#factum R quidam R1 15 exalationibus ElRS 16 gusturn E2R2C7.1
corpolentis S 17 umoribus S *oris (h er.) S 18 umori S sapiunt
P 19 cap. V E 20 uraor S pribatione El 21 cetera leg.
ante feruescere in S feruescere] frigescere b cetera elementa PRbd
ignis frigescere] ignescere Pl 22 frigescere in ras. m. 2 R 28 frigidus]
frigus E1 manet EIPi: maneat E*P2RSbd fit] sit Rbd fiat SC
24 terraeno E
quod maxime ex terra est, quaeque tacta sentiuntur. dicunt
etiam nec uideri sine igne posse aliquid nec tangi sine terra,
ac per hoc elementa omnia in omnibus inesse, sed unumquodque
eorum ex eo, quod amplius habet, accepisse uocabulum;
ideo autem caloris priuatione, cum corpus nimie
frigescit, obtundi sensum, quia motus pigrescit, qui ex calore
inest corpori, dum ignis aerem et aer humida et humor
terrena quaeque adficit, subtilioribus scilicet crassiora penetrantibus.
Quanto autem quidque subtilius est in natura corporali,
tanto est uicinius naturae spiritali quamuis longe distante
genere, quandoquidem illud corpus est, illud non est.
Ac per hoc, quoniam sentire non est corporis, sed animae
per corpus, licet acute disseratur secundum diuersitatem corporeorum
elementorum sensus esse corporis distributos, anima
tamen, cui sentiendi uis inest, cum corporea non sit, per
subtilius corpus agitat uigorem sentiendi. inchoat itaque
motum in omnibus sensibus a subtilitate ignis, sed non in
omnibus ad idem peruenit. in uisu enim peruenit represso
calore usque ad eius lucem, in auditu usque ad liquidiorem
aerem calore ignis penetrat; in olfactu autem transit aerem
purum et peruenit ad humidam exhalationem: unde crassior
haec aura subsistit. in gustatu et hanc transit et peruenit
usque ad humorem corpulentiorem: quo etiam penetrato atque
El post dicunt add. m. 2 in ras. enl E 4 aelementa P
unumquodque (d 8. I. m. 1) E 6 pribatione E1 priuatione. (m er.) P
nimi.e (a er.) EP nimię S 7 obtundi El 8 ignis (gn m. 2 in ras.) E
umida E1 9 ten-ena (a er.) E subtilioribus El scilicet & crassiora
81 11 quique E1 subtilius El 12 est om. S 13 illut Jm. Pl
14 cap. VI E ac] ad Ex 15 diseratur ElR corpor*eorum (a er.) PR
18 subtilius Ex sentiendi id est per ignem S inchoat. Itaque S
19 motu S subtilitate Ex 20 repraesso R 22 calorem (m exp. m.
1) P calore. (m er.) S calore (a ex o m. 1) R olfacto PRl 23 ad]
usque ad b umidam Ex exalationem ElSR ezaUatioiiem (t er.) P
24 gustum E2 gnstu Cb et hanc] autem b 25 umorem El
corpolentiorcm S penetrato (o in ras. m. 2) E
mum sensum agit.
Non igitur ignorabat naturas elementorum eorumque
ordinem, qui cum uisibilium, quae intra mundum in elementis
natura mouentur, conditionem introduceret prius caelestia
luminaria, deinde aquarum animantia. terrarum autem postrema
narrauit, non quod aerem praetermiserit, sed quod purissimi
et quietissimi aeris, ubi uolare aues non posse dicuntur, si
qua sunt spatia caelo superiori coniunguntur et caeli nuncupatione
in scripturis ad superiorem mundi partem pertinere
intelleguntur, ut terrae nomine uniuersaliter hoc totum significetur,
ex quo incipit deorsum uersus: ignis, grando. nix,
glacies, spiritus tempestatis et omnes abyssi, donec
perueniatur ad aridam, quae proprio nomine terra dicitur. aer
itaque superior ille, siue quod ad caelestem mundi pertinet
partem, siue quod nullum habet uisibilem habitatorem. de
qualibus nunc sermo narrantis est, neque praetermissus est
caelo nominato neque adnumeratus in creandis animalibus;
iste uero inferior, qui excipit exhalationes humidas. maris ac
terrae et ad sustinendas aues quodammodo crassatur, nonnisi
ex aquis accipit animalia. quod enim eius humidum est, hoc
portat alitum corpora, quae ita nituntur pennis uolantes,
quemadmodum pisces quibusdam suis alis natantes.
Proinde scienter tamquam spiritus dei, qui scribenti
aderat, ex aquis dicit producta uolatilia. quarum natura bipertitum
locum sortita est: inferiorem scilicet in unda labili,
om. El 6 postremo C 9 spacia R 11 ut] et (8. l.
M 2 at ut) E 12 inquipit El 13 glaties SR 15 ille superior PRSbd
16 post quod duo uocab. er. R 18 caelo] de cglo b annumeratus g b
19 excepit E exalationes E*SR 21 accepit E1 22 alitam Pl
pinnis JF*JP 23 quemammodum PlRS 26 quarum] aquarum (a init.
s. l. m. 1) P tquaram (a eras.) R aquarum enim b aquarum qug C
quorum d; cf. de Qenesi eontra Matt. cap. 15 et de Genui ad litteram
Ubri imperfecti cap. 14 bipartitum bd 26 inferiori El fobili E
labili (la in ras.) R labi S
istum uolantibus. sicut huic elemento congruos duos etiam
sensus animalibus datos uidemus: olfactum explorandis uaporibus,
gustatum explorandis liquoribus. quod enim et tactu
aquas uentosque sentimus, hoc est, quod terrae solidum
omnibus admiscetur elementis; sed in his crassioribus sentitur
amplius, ita ut etiam tangendo contrectari ualeant. ideoque
et ista in duabus maximis mundi partibus generali terrae
nomine conplectuntur, sicut ille psalmus ostendit, omnia
superiora ab illo principio enumerans: laudate dominum
de caelis. omniaque inferiora ab alio principio: laudate dominum
de terra: ubi et spiritus tempestatis nominantur et
omnes abyssi et ignis iste, qui urit tangentem, quia de
terrenis et humidis motibus ita existit, ut subinde uertatur
in aliud elementum. et quamuis naturae suae sursum nitendo
indicet adpetitum, in caelestem tamen superiorem tranquillitatem
non possit euadere, quia multo aere superatus et in
eum conuersus extinguitur . ac per hoc in ista rerum parte
corruptibiliore atque pigriore turbulentis motibus agitatur ad
temperandum eius rigorem et ad usus terroresque mortalium.
Quia ergo etiam tactu, qui ad terram proprie pertinet,
sentiri possunt et fluctus undarum et flatus aurarum,
om. Pl, 8. I. m. 1 R flauili ElPl 2 cap. VII E hoc b
aelemento P 3 olfactam P1 olfactum (c 8. I. m. 1) R explorandis
(s 8. I. m. 1) P 4 gustum EsCb et er. E1, in ros. m. 2 R tactu]
ad tactum Pb tactu. (m er.) R 5 cum voce hoc tnc. cap. VIII E
solida Blb 6 in omnibus b ammixcetur R ammizetur P1 aelementis
P 7 etiam] iam R contractari PRl 8 et ista om. El
maximis] maxime Pbd maxime R generali El generaIi*.* (ter er.) S
generaliter PRbd post generali add. cęIi et b 11 omniaquae EPR
12 et omnes abyssi nominantur PRSbd 13 cum et inc. cap. VHII E
de] om. El 14 motibus] humoribus b uerta.tur P 15 alium E
aelementum P 16 adpetitum E1 17 possit] potest d superatus
(8 fin. ex r) R 19 pigriore] pinguiore SC turbolentis S 21 tactum
E 22 fluctus (us in raa. m. 2) R flatus (us in ras, m. 2) R
uescuntur et, maxime aues, in terra etiam requiescunt fetusque
propagant; pars enim humoris, quae uaporaliter exhalatur,
etiam super terras extenditur. ideoque, cum dixisset scriptura:
educant aquae reptilia animarum uiuarum et uolatilia,
inquit, super terras, addidit sane dicens: secundum
firmamentum caeli, in quo potest aliquanto manifestius
adparere illud, quod ante uidebatur obscurum. non enim ait ;
in firmamento caeli, sicut de luminaribus, sed, uolatilia,
inquit, super terras secundum firmamentum caeli. id
est iuxta firmamentum caeli, quia uidelicet hoc caliginosum
et humidum spatium, in quo aues uolant, illi spatio contiguum
est ubi uolare non possunt, quod iam merito tranquillitatis
et quietis pertinet ad firmamentum caeli. in caelo ergo uolant
aues, sed in isto, quod ille psalmus etiam terrae nomine includit:
propter quod caelum uocantur multis locis uolatilia
caeli, non tamen in firmamento, sed secundum firmamentum.
Nonnulli putant propter sensus tarditatem non animam
uiuam, sed reptilia animarum uiuarum appellata. sed si
propterea sic appellarentur, daretur auibus nomen animae
uiuae. cum uero et ipsa uolatilia dicta sunt. sicut illa reptilia,
ut subaudiatur animarum uiuarum, fatendum est, ut arbitror.
ita dictum, ac si diceretur: quae sunt in animabus uiuis
reptilia uel uolatilia, sicut dici posset: ignobilia hominum,
ut intellegeremus, quicumque sunt in hominibus ignobiles.
ex e) P terraenis El 2 etiam requiescunt] et in
mare (mari C) quiescunt se setusque El foetusque 8 fgtus quoque b
3 propagans El qui b exalatur ElSB 4 terram 8 6 terram bd
7 aliquando E manifestus Bx 8 antea E*PRSbd 9 luminibus S
uolantia PSCd uolancia B 10 terram bd 12 uolitant SB2 contignum]
congruum E1 14 caeli om. b 15 in om. ES includet S
16 uocatur E1 nocantur (c ex 1) P 17 in firmamentu B 18 nonnulli? E
20 auibus daretur PBSbd 21 sint C 23 in a. I. m. 1 E animalibus
S uinis om. S 24 possit S 25 ignobilibus E1
terram, tamen ex multo maiore numero pedibus mouentur,
et tam pauca fortasse in terris repunt, quam pauca in aquis
\'gradiuntur.
Nonnulli autem putauerunt propterea non animam uiuam,
sed reptilia animarum uiuarum pisces esse appellatos,
quod eis memoria nulla sit nec aliqua uita uelut rationi
uicinior; sed fallit eos experientia minor. nam quidam scripserunt,
quae animaduertere potuerunt in uiuariis piscium,
multa miranda. sed etiamsi forte falsa scripserunt, memoriam
tamen pisces habere certissimum est. quod ipse sum expertus,
et experiantur, qui possunt et uolunt. nam fons quidam magnus
Bullensium regionum fere plenus est piscium. solent autem
homines desuper intuentes eis aliquid iacere, quod sibi uel
praeripiant confluentes uel inter se diripiant concertantes.
quo pastu adsuefacti deambulantibus super oram fontis hominibus
ipsi quoque cum eis gregatim natando eunt et redeunt,
expectantes, unde aliquid iactent, quorum praesentiam sentiunt.
non itaque frustra mihi uidetur aquarum animalia sic appellata
reptilia, quemadmodum aues uolatilia; nam si uel nulla
memoria uel sensus tardior animae uiuae nomen repulisset a
piscibus, uolatilibus certe adhiberetur, quorum uita in oculis
nostris est et memor et garrula et in nidis construendis
educandisque fetibus sollertissima.
Nec ignoro ita quosdam philosophos sua cuiusque
om. E1 reppunt R 2 maiori C 3 tam.- (en er.) R
5 cap. X E nonnulli (i 8. I. m. 1) R 7 necl uel b aliquam uitam Et
rationi (ni 8. l. m. 1) E 8 fallet S experiencia R scribserunt E
9 enimaduertere El 10 forte post scripserunt legitur in b memoria E
13 uullensium E bul-ensium R regiorum P2Rd piscium om. Pl
15 praeeripiant S 16 adsuefacti S assuefacti in ras. m. 2 R adsueti
Pd *oram (h er.) E 17 congregatim PRSbd 18 unde] ut
inde b quo (in ftne uers.) R 20 quemammodum EPR et aues b
si uel E1 21 reppulisset SC 22 uolatilibus (li s. I.) E adhiberetur
El 23 et memor et garrula] memoratu garrula b memor et]
memorat R1 24 foetibus ES faetibus PRC sollertissimam P
25 cap. XI E ita] ista b quosdam (uo in ras. m. 2) R
tantum. quae in terra repunt atque gradiuntur, sed aues
etiam, quod et ipsae in terra requiescant uolando fatigatae,.
aeria uero animalia daemones esse, caelestia deos: quorum
quidem nos partim luminaria, partim angelos dicimus. idem
tamen aquis pisces et sui generis beluas adtribuunt, ut nullum
elementum suis animalibus uacet: quasi uero sub aquis terra
non sit, aut probare possint pisces non in ea requiescere ac
reparare natandi uires sicut uolandi aues, etsi forte rarius
pisces id faciunt, quod ad gestanda corpora sit unda quam
aura ualidior, ita ut terrena quoque animalia natantia ferat,
siue usu docta, ut homines, siue natura, ut quadrupedia uel
serpentes. aut si propterea non putant, quia non insunt piscibus
pedes, [nec uituli Marini] nec phocae aquarum sunt nec
colubri cocleaeque terrarum; nam et illae pedes habent et
haec genera sine ullis pedibus, non dico, requiescunt in terra,
sed ab ea uix aut numquam recedunt. dracones autem sine
pedibus et in speluncis requiescere et in aerem sustolli perhibentur:
qui quamquam non facile noti sint, litterae tamen
non tantum nostrae, sed etiam gentilium nequaquam de
istorum animantium genere tacuerunt.
Quapropter, etsi daemones aeria sunt animalia, quoniam
corporum aeriorum natura uigent, et propterea morte non
dissoluuntur, quia praeualet in eis elementum, quod ad faciendum
est quam ad patiendum aptius, duobus subterpositis.
De ciuit. dei lib. VIII15 SC 4 aerea PCb demones S deos] dS S 5 iidem PSbd
6 et] ex E neluaa EtP attribuunt (prim. t s. I. m. 1) E 7 aelementum
PB 8 ea] terra b 10 ad a. I. m. 2 S 12 sine alt. (8. 2. m. 2
at seu) E seu R 13 insunt] sunt El pedes piacibua bd 14 uituli
marini nec om. PRSCbd foce E focae PJRSC 15 colobri S cocleae
quae R cochleaeque bd terram S habet S 16 ullis in ras.
m. 2 E 17 eed] sed et E numquam (quam 8. I.) E drachones E1
dracones (con in ras.) R 18 aere PR 19 quamquam] quam S
22 demones SR aerea PRIOb 23 aereorum b 24 aelementum PR
25 est om. hi post patiendum add. est bd
sidereo — distribuuntur enim elementa ad patiendum duo:
humor et humus, ad faciendum autem alia duo: aer et ignis —:
si ergo haec ita sunt, non inpedit ista distinctio nostram
scripturam, quae non ex aere, sed ex aquis producta indicat
uolatilia, quia subtilioris quidem et in auras exhalati atque
distenti, sed tamen humoris locus uolatilibus datus est. aer
autem a confinio luminosi caeli usque ad aquarum fluuida et
nuda terrarum peruenit. non tamen totum spatium eius exhalationes
humidae infuscant, sed usque ad eum finem, unde
incipit iam terra nominari secundum illum psalmum, ubi
dicitur: laudate dominum de terra. superior uero pars
aeris propter puram tranquillitatem caelo, cui conlimitatur,
communi pace coniungitur et eius uocabulo connuncupatur.
in qua fortassis parte si fuerunt ante transgressionem suam
transgressores angeli cum principe suo, nunc diabolo, tunc
archangelo — nam nonnulli nostri non eos putant caelestes
uel supercaelestes angelos fuisse —, non mirum, si post peccatum
in istam sunt detrusi caliginem, ubi tamen et aer sit
et humore tenui contexatur, qui commotus uentos et uehementius
concitatus etiam ignes ac tonitrua et contractus nubila
et conspissatus pluuiam et congelantibus nubilis niuem et
turbulentius congelantibus densioribus nubilis grandinem et
distentus serenum facit occultis imperiis et opere dei a
summis ad infima uniuersa, quae creauit, administrantis. unde
12 Ps. 148, 7. E 2 sidereo El aelementa P 8 umor EP humos P1
autem om. b 4 haec ergo PRSC istam S distinctio om. S
6 Bubtilioris El exalati E1 RS0 7 umoris P 8 fluida bd
9 exalationes »8 exalationis PRl 10 umidae PR 11 inquipit E1
iam] etiam PRbd 12 post terra add. dracones SC 13 collimitatur Ebd
conliminatur 81 14 coniungitur (alt. n a. l. m. 1) E eiua om. Pl
eius suo E1 uocauulo El nuncupatur PRSbd 15 in.qua (i er.) E
16 diabulo PRS 19 istam] hanc b 20 umore PR cum motus S
uentus S uentia RlC 21 ac (in ras. m. 2) R et PRlbd 22 pluuia El
23 tarbolentius S congelantis Pl 25 amministrantis PRC
nix, glacies, spiritus tempestatis, ne talia sine diuina
prouidentia fieri mouerique putarentur, continuo subiecit:
quae faciunt uerbum eius.
Si autem transgressores illi, antequam transgrederentur,
caelestia corpora gerebant, neque hoc mirum est, si conuersa
sunt ex poena in aeriam qualitatem, ut iam possint ab igne,
id est ab elemento naturae superioris aliquid pati; nec aeris
saltem spatia superiora atque puriora, sed ista caliginosa
tenere permissa sunt, qui eis pro suo genere quidam quasi
carcer est usque ad tempus iudicii. et si quid de his transgressoribus
angelis diligentius requirendum est, alius erit
adcommodatior scripturae locus. proinde nunc quod satis est:
si haec spatia turbida et procellosa propter aeris naturam
usque ad undas terrasque porrectam possunt aeria corpora
sustinere, possunt et auium, quae productae sunt ex aquis,
propter aquarum tenues halitus: qui scilicet eidem aeri iuxta
undas et terras circumfuso atque ob hoc infimae et terrenae
parti deputato uaporaliter inseruntur et auras intexunt, quae
nocturnis rigoribus adgrauatae sereno etiam rore destillant,
si autem uehementius frigus est, etiam gelu candidius inalbescunt.
Et dixit deus: educat terra animam uiuam secundum
genus: quadrupedia et reptilia et bestias
terrae secundum genus et pecora secundum genus.
et factum est sic. et fecit deus bestias terrae
e SR prouidentia diuina b 6 ge»«rabant
(ne er.) E 7 poena (e 8. I. m. 1) E aeream b 9 saltim SC
spacia R atque puriora add. in mg. inf. m. 1; ra in ras. m. 2 R
10 permissa (a in ras. m. 2) R permissi Pbd il transgresstonbus
(i er.) E 13 adcommodatior E1 quod nunc PRd quod om. E1
16 porrecta b 16 producta PRSbd 17 tenis J21 alitUS EI PRSG eiusdem
S 18 infime S infirmae PRl et] ac PRSbd 20 aggrauate b
distillant E2RSbd 21 inaluescunt Et 26 et factum — 75,2 genus om. b
reptilia terrae secundum genus. et uidit deus, quia
bona sunt. iam nunc consequens erat, ut alteram partem,
quae proprie terra dicitur, infimi huius loci. quem totum cum
omnibus abyssis et nebuloso aere uniuersaliter uocabulo terrae
alibi scriptura conplectitur, ornaret animalibus suis. et manifesta
quidem sunt animalium genera, quae in uerbo dei terra
produxit. sed quia saepe nomine pecorum uel nomine bestiarum
animalia omnia rationis expertia solent intellegi, merito
quaeritur, quas nunc proprie bestias et quae pecora dicat. et
repentia quidem siue reptilia terrena non est dubitandum
quod omnes serpentes intellegi uoluit, quamquam et bestiae
dici possint; pecorum autem nomen non usitate serpentibus
conuenit. rursum leonibus et pardis et tigridibus et lupis et
uulpibus, canibus etiam et simiis atque id genus ceteris usitate
conuenit uocabulum bestiarum. pecorum autem nomen
his animalibus adcommodatius aptari solet, quae sunt in usu
hominum, siue adiuuandis laboribus, ut boues et equi et si
qua talia, siue ad lanicium uel ad uescendum, ut oues et sues.
Quid ergo sunt quadrupedia? quamquam enim haec omnia
praeter quaedam serpentia quattuor pedibus gradiantur, nisi
tamen hoc nomine proprie quaedam uellet intellegi, non utique
hic etiam quadrupedia nominaret, quamuis de his in repetitione
tacuerit. an cerui et damae et onagri et apri — quia
neque illis bestiis, ubi leones sunt, coniungi possunt; similes
in mg. m. 1 R omnia reptiliaj aolatilia PR
4 quem 8 propria S propria PR terra; (e er.) P 5 abyssis (j
m. 1 ex i) E uocauulo E1 6 conplectitur El 8 sepe SRC
10 queritur R propri.e PS propriae R post quae add. 8. I. m. 1
ID
nunc R,EJ2 pecjpecora 15 dicat et repentia (sic) b 11 repti»*a (corr.
m. 1) R repta S 12 repentes Rb 13 possunt S usitatae E\'iPl
14 rursum ex saraum m. 1 E tigribus EJ28 16 usitat.e E 17 adcommodatius
ElSl usum (m exp. m. 1) P 18 adiubandis El
19 lanitium EPSC lanicium R lanificium bd; cf. Rdnsch Itala p. 31
21 preter S 22 proprio nomine b propriae PlRS 24 damulae E2
dammuli PR dammulae C damme S damule bd
sunt — proprie quadrupedia nuncupata sunt, quasi reliqua
essent haec animalia, quibus ista appellatio generalis quidem
cum multis propter numerum pedum, sed tamen speciali
significatione tribueretur? an, quia ter dixit: secundum
genus, tria quaedam genera nos inuitat adtendere? primo
secundum genus quadrupedia et reptilia: ubi arbitror significatum,
quae quadrupedia dixerit, scilicet quae in genere sunt
reptilium, sicut sunt lacerti, steliones et si quid huiusmodi
est. ideoque in repetitione quadrupedum nomen non iterauit,
quia reptilium uocabulo fortasse conplexus est: unde ibi non
simpliciter ait: reptilia, sed addidit: omnia reptilia terrae;
ideo terrae, quia sunt et aquarum, et ideo omnia, ut illic
intellegantur, quae quattuor etiam pedibus nituntur, quae
superius quadrupedum nomine significata proprie sunt. bestias
autem, de quibus item ait: secundum genus, quidquid ore
aut etiam unguibus saeuit exceptis serpentibus. pecora uero,
de quibus tertio ait: secundum genus, quae neutra ui
lacerant, sed aut de cornibus aut ne hoc quidem. praedixi enim
et quadrupedum nomen quam late pateat ipso pedum numero
facile agnosci et nomine pecorum uel bestiarum omne inrationale
animal aliquando conprehendi. sed etiam ferarum
uocabulum solet in latina lingua tantumdem ualere; non ideo
tamen neglegenda fuit consideratio, quomodo possint haec
nomina, quae non frustra in hoc scripturarum loco posita
sunt, etiam speciali distinctione discerni, quod in usu loquendi
cotidiano facile animaduerti potest.
Non frustra etiam lectorem mouet, utrumne passim et
bd 2 propriae PIRSt 3 quidem] 8 quidg b
4 speciali (i tn. 1 sup. e) P 6 adtendere ElS 9 stiliones Pfi stelliones
bd 11 uocabulum b 12 addit PBbd 15 proprie (propriae R
propri»e PS) significata PRSbd 16 quicquid E28 17 ungibus P
seuit SC 19 lacerat E1 de om. PRSbd 20 quadruped*um (i er.) E
ipsa E1 21 nomen S omnem P 22 conpraehendi ElPR 23 uocauulum
El 26 nomina] omnia C hoc] hoc libro S 26 speciali]
spiritali b loquendi om. 81 27 cottidiano El 28 cap. XII E
tamquam fuerint et antea, cum primo creata narrentur. an
genus eorum in superioribus rationibus intellegendum est,
utique spiritalibus, secundum quas creantur inferius? sed si
ita esset, hoc de luce, hoc de caelo, hoc de aquis et terris,
hoc de caeli luminaribus diceretur. quid enim eorum est,
cuius non aeterna et incommutabilis ratio in ipsa dei sapientia
uigeat, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit
omnia suauiter? incipit autem hoc dici de herbis et lignis
usque ad haec terrena animantia. nam et in eis, quae ex aquis
creata sunt, quamuis in prima commemoratione dictum non
sit, in illa tamen iteratione dictum est: et fecit deus cetos
magnos et omnem animam animalium reptilium, quae
eduxerunt aquae secundum genus eorum, et omne
uolatile pennatum secundum genus.
An quia haec ita exorta sunt, ut ex eis alia nascerentur
et originis formam successione seruarent, ideo dicuntur secundum
genus propter propagationem prolis, qua permansura
creabantur? sed cur de lignis et herbis non solum dicitur:
secundum genus, uerum etiam secundum similitudinem,
cum et animalia siue aquarum siue terrarum secundum similitudinem
suam generent? an, quia genus sequitur similitudo,
noluit eam ubique repetere ? nam et semen non ubique repetiuit,
cum tam herbis et lignis insit quam animalibus etsi
non omnibus. obseruatum est enim quaedam ita nasci ex
aquis uel terra, ut sexus eis nullus sit, et ideo semen eorum
E*RlSCb 2 prima b narrarentur PRC 4 infernus P
5 esset] est (in ras. m. 2) R 7 aeterna] est aeterna El sapiencia R
8 attingit E 9 suabiter P inquipit Ex de lignis C 10 terraena E1
12 coetos ER caetos 80 coetus P1 14 aqaae (e sup. exp. m add. tll.
1) P 14 eorum] suum S 15 pinnatum ElPRl 16 alie S 18 genus
suum SC propter om. S 19 creabantur (corr. tll. 1 ex credebantur) P
creabantur (pr. a 8. I. m. 1) R herbis et lignis bd erbis S
23 noluit b ubique (b ex t) E repetibit P 24 insint P insit
(t in ras. m. 2) R quam] quae E1 25 quedam R
ergo secundum genus, ubi et seminum uis et similitudo
intellegitur succedentium decedentibus, quia nihil eorum ita
creatum est, ut semel existeret, uel permansurum uel nullo
succedente decessurum.
Cur ergo et de homine non ita dictum est: faciamus hominem
ad imaginem et similitudinem nostram secundum genus, cum
et hominis propago manifesta sit? an quia non ita deus
fecerat hominem, ut moreretur, si praeceptum seruare uoluisset,
et ideo non erat necessarius decessori successor? sed post
peccatum conparatus est pecoribus insensatis et similis factus
est eis, ut iam filii saeculi huius generent et generentur, quo
, possit mortalium genus seruata successione subsistere. quid
sibi ergo uult post hominem factum illa benedictio: crescite
et multiplicamini et inplete terram, quod utique generando
fieri posset? an nihil hinc temere dicendum, donec ad
eum scripturae locum perueniamus, ubi diligentius ista requirenda
atque tractanda sunt? potest enim nunc fortasse sufficere
propterea de homine non dictum esse: secundum genus,
quia unus fiebat, de quo etiam femina facta est. non enim
multa genera hominum, sicut herbarum, lignorum, piscium,
uolatilium, serpentium, pecorum, bestiarum, ut sic dictum
accipiamus: secundum genus, ac si diceretur generatim, ut
inter se similia atque ad unam originem seminis pertinentia
distinguerentur a ceteris.
Item quaeritur, quid tantum aquarum animalia de creatore
meruerint, ut sola benedicerentur sicut homines. nam
et ipsa benedixit deus dicens: crescite et multiplicamini
b decedentibus (de sup. exp. suc
m. 1) P 4 semelj seih eorum C post uel fin. lit. 2 litt. R 9 seruare
Rl 10 decessore Pb decessori (i ex e m. 1) B post] propter 8
11 pecoribus] iuflitis C 13 possint E1 14 uult ergo Sb 15 ge««nerando
P 16 fieri posset generando PRbd an] ad JE1 28 accipiamus
(a alt. s. I. m. 1) R si] sic E 26 cap. XIII E queritur R
27 meruerunt S
super terram. an in uno genere creaturae dicendum fuit,
ut in ceteris consequenter intellegeretur, quae generationibus
crescunt? prius ergo diceretur in eo, quod primum tale
creatum est, in herba scilicet atque ligno. an forte quae
nullum haberent propagandae prolis adfectum ac sine ullo
sensu generarent indigna iudicauit illis benedictionis uerbis:
crescite et multiplicamini, ubi autem talis inesset adfectus,
ibi primum hoc dixit, ut in terrenis animalibus etiam
non dictum intellegeretur ? necessarium autem fuit hoc in
homine repetere, ne quisquam diceret in officio gignendi filios
ullum esse peccatum, sicut est in libidine siue fornicandi
sine ipso coniugio inmoderatius abutendi.
Nonnulla etiam de quibusdam minutissimis animalibus
quaestio est, utrum in primis rerum conditionibus creata sint,
an ex consequentibus rerum mortalium corruptionibus. nam
pleraque eorum aut de uiuorum corporum uitiis, uel purgamentis
uel exhalationibus aut cadauerum tabe gignuntur,
quaedam etiam de corruptione lignorum et herbarum, quaedam
de corruptionibus fructuum: quorum omnium non possumus
recte dicere deum non esse creatorem. inest enim omnibus
quoddam naturae sui generis decus, ita ut in his maior sit
admiratio bene considerantis et laus uberior omnipotentis
artificis, qui omnia in sapientia fecit, quae a fine usque ad
finem pertendens et suauiter cuncta disponens nec ea ipsa
rerum nouissima, quae pro sui generis ordine dissoluuntur,
et quarum dissolutionem ex poena nostrae mortalitatis horremus,
relinquit informia, sed creat minima corpore, acuta
om. Ex creaturae (creature P) genere PRSbd 6 propagande
B 7 generaret E1 illis 81 11 gignandi P 12 libide E1
14 cap. XIIII E quibusdam om. b 15 est om. S conditionibus]
conpactionibus S 18 exalationibus ElPMSC 20 fructum E1 21 dicere
om. 81 22 ita] sic Sbd ita (in ras. m. 2) R 23 ammiratio EJPBO
considera»tis (n er.) R 24 artificis om. P1 quae j qui PRb 25 suabiter
P 27 quorum b dissolutione El 28 informia (i fin. 8. 1. m. 1) J2
muscae uolantis quam magnitudinem iumenti gradientis ampliusque
miremur opera formicularum quam onera camelorum.
Sed utrum, ut dixi, in primis rerum conditionibus, quae
isto sex dierum ordine creata narrantur, haec quoque minima
instituta credamus, an postea consequentibus corruptibilium
corporum solutionibus, hoc quaeritur. et potest quidem dici
ea minutissima, quae ex aquis uel terris oriuntur, tunc creata:
in quibus etiam illa non absurde intelleguntur, quae nascuntur
ex his, quae terra germinante orta sunt, et quia praecesserant
conditionem non solum animalium, sed etiam luminarium,
et quia terrae continuantur per radicum conexionem, unde
illo die, quo adparuit arida, exorta sunt, ut potius ad subplementum
habitationis quam ad numerum habitatorum pertinere
intellegerentur. cetera uero, quae de animalium gignuntur
corporibus, et maxime mortuorum, absurdissimum est dicere
tunc creata, cum animalia ipsa creata sunt: nisi quia inerat
iam omnibus animatis corporibus uis quaedam naturalis et
quasi praeseminata et quodammodo liciata primordia futurorum
animalium, quae de corruptionibus talium corporum pro suo
quaeque genere ac differentiis erant exortura per administrationem
ineffabilem omnia mouente incommutabiliter creatore.
De generibus quoque animalium uenenosis et perniciosis
quaeri solet, utrum post peccatum hominis ad uindictam
creata sint, an potius, ut iam creata essent innoxia, nonnisi
B2C adtentione El 4 in primis ut dixi PBSbd condicionibus
S 5 isto sex] istos ex Sisto ex C creatae PSCd
7 potest (tes in ras. m. 2) B 8 q\\l\' ea E ex] uel ex PCb -.ex B
10 iis d praecesserat El 11 conditione Et 12 conexione El
13 snplementum EiP 15 intellegerentur (m. 2 s. I. ai gantur) E intellegantur
d 16 maximae B 18 iam (m. 2 s. I. ax etia) E om. S
omnibus] in omnibus Sb uis] suis S naturalia S et om. B, sed lit.
2 lite. 19 pseminata materia b liciata (ex licebat m. 1) B liciat P;
cf. De ciuit. dei XXII 14 aprimordia P 21 amministrationem PBStO
22 incommutabili PBSbd creator*e (a er.) S 23 cap. XV E benenosis
Et 24 ntrum] quomodo b uindicta El 25 sint (i ex n) P
ut] cum PRSbd
quandoquidem etiam temporibus huius uitae laboriosae atque
aerumnosae, cum sit nemo ita iustus, ut perfectum se audeat
dicere fideliter adtestante apostolo et dicente: non quia iam
acceperim aut iam perfectus sim, cumque adhuc
exercendae atque in infirmitate perficiendae uirtuti necessariae
sint temtationes et molestiae corporales eodem rursus apostolo
manifestante, qui ait, in magnitudine reuelationum ne extolleretur,
datum sibi esse stimulum carnis, angelum satanae,
ut eum colaphizaret, rogatumque a se dominum tertio, ut
discederet ab eo, respondisse sibi: sufficit tibi gratia mea;
nam uirtus in infirmitate perficitur, tamen et sanctus
Danihel inter leones saluus atque intrepidus uixit, qui non
utique deo mentiens in oratione non tantum peccata populi
sui, sed etiam sua fatetur, et in ipsius apostoli manu mortifera
uipera inhaesit nec laesit. potuerunt ergo ista etiam
creata nihil nocere, si causa non extitisset uel terrendorum
puniendorumque uitiorum uel probandae perficiendaeque uirtutis,
quia et exempla sunt demonstranda patientiae ad profectum
ceterorum, et ipse sibi homo in temtationibus certius
innotescit, et iuste salus illa perpetua, quae turpiter amissa
est per uoluntatem, fortiter recipitur per dolorem.
Dicet aliquis: cur ergo inuicem bestiae nocent, quibus
nec peccata ulla sunt, ut uindicta ista dicatur, nec ullam
recipiunt tali exercitatione uirtutem? ideo nimirum, quia
Dan. 6, 22 14 cf. Dan. 9, 4-19 16 cf. Act 28, 3. 5 Rd 3 erumnose ESC sit ita nemo PRC ita sit nemo bd
4 adtestante El 5 iam] etiam PRbd 6 in om. P, a. I. m. 1 S
uirtutis b 7 temptationes EMSbd corporalis P 8 manifestat E1
10 colafizaret ElS c.olafizaret (h er.) P 11 eo] illo b 13 Daniel bd
x X
14 deo mentiens in oratione S 15 sui om. S fateretur PBlCb
16 inhesit PR adhęsit b lesit SRC 18 puniendorum quae R
perficiendae (om. que) S 19 profectum (pro ex per m. 1) P 20 cercius R
21 instę 81 22 uoluptatem .E2R2à recipitur Pl 28 cap. XVI E
dicit S quur S 24 ullam] ullum Rl
non essent aliae, quibus aliae uescerentur. habent enim omnia,
quamdiu sunt, mensuras, numeros. ordines suos: quae cuncta
merito considerata laudantur nec sine occulta pro suo genere
moderatione pulchritudinis temporalis etiam ex alio in aliud
transeundo mutantur. quod si stultos latet, sublucet pro-
proficientibus clarumque perfectis est. et certe omnibus talibus
inferioris creaturae motibus praebentur homini salubres admonitiones,
ut uideat, quantum sibi satagendum sit pro salute
spiritali et sempiterna, qua omnibus inrationalibus animantibus
antecellit, cum illa uideat a maximis elephantis usque ad
minimos uermiculos pro salute corporali et temporali. quam
pro sui generis inferiore ordinatione sortita sunt, siue resistendo
sine cauendo agere quidquid ualent: quod non adparet, nisi
cum quaedam refectionem corporis sui ex aliorum corporibus
quaerunt, alia se uel repugnandi uiribus uel fugae praesidio
uel latebrarum munimine tuentur. nam et ipse corporis dolor
in quolibet animante magna et mirabilis animae uis est, quae
illam conpagem ineffabili permixtione uitaliter continet et in
quandam sui moduli redigit unitatem, cum eam non indifferenter,
sed, ut ita dicam, indignanter patitur corrumpi atque
dissolui.
Illud etiam fortasse aliquem moueat, si animalia noxia
uiuos homines aut poenaliter laedunt aut salubriter exercent
aut utiliter probant aut ignoranter docent, cur in escas suas
dilacerant etiam corpora hominum mortuorum. quasi uero
E\'1 aliarumj alia sunt S rectę R 3 quandiu P numerus
P et ordines b 4 nec] ne b 6 etsi EPPRSbd 7 clarum b
8 prebentur S ammonitiones EPPC ammonitionis 2?1 9 uideapt
(n e.rp. m. 1) E 10 inrationabilibus EP 11 elefantis El 13 sint S
14 quicquid EzS apparet E1 apparegt 81 16 pr. ut (J s. l. m. 2) E
fuge SR 17 tuejrentur PR tueyentur (re exp. m. 1) S tueantur b
18 animamte E1 19 conpagem El conpag*em P compagem bd 20 quundam
(n a. I. m. 1) PS modoli R1 indeferenter R1 21 patiatur b
22 disolui R 28 cap. XVII E 24 laedant E1 ledunt SC exercunt
ElP exerce*nt (u er.) R
in naturae profunda secreta per quos transitus eat,
unde mirabili omnipotentia creatoris reformanda rursus eruatur.
quamquam et hinc fiat quaedam prudentibus admonitio, ut
se ita commendent fideli creatori omnia, maxima et minima,
occulto nutu administranti, cui nostri etiam capilli numerati
sunt, ne propter inanes curas exanimatorum corporum suorum
ulla genera mortium perhorrescant, sed piae fortitudinis neruos
ad omnia praeparare non dubitent.
Talis etiam quaestio de spinis et tribulis solet oboriri
et de quibusdam lignis infructuosis, uel cur uel quando creata
sint, cum deus dixerit: producat terra herbam pabuli
seminantem semen et lignum fructiferum faciens
fructum. sed qui ita mouentur, non intellegunt saltem de
usitatis formulis humani iuris, quemadmodum appelletur ususfructus..
utilitas enim quaedam fruentium in fructus nomine
consideratur. quantae autem sint utilitates, siue manifestae
siue occultae, omnium, quae terra gignens radicitus alit, et
ipsi quaedam intueantur et ab expertis cetera inquirant.
Et de spinis quidem ac tribulis absolutior potest esse
responsio, quia post peccatum dictum est homini de terra:
spinas et tribulos pariet tibi. nec tamen facile dicendum
est tunc coepisse ista oriri ex terra. fortassis enim quoniam
in ipsis quoque generibus seminum multae reperiuntur
EapRSO 2 e.at (r er.) R 3 mirabilis R rursum S
eruatur] seruatur ESCb «eruatur (s er.) R 4 ammonitio ESPBO
5 maxima (a (in. ex e m. 1) P 6 etiam nostri S post capilli add.
vi. 2 8. I. capitis E 8 mortuum SRX perorrescant El pi.e (a
er.) P 10 cap. XVIIIE Tales P tribolis E1 aboriri P obo.riri
(o init. tn. 2 in ras.) R 11 quur S creata sunt S 12 erbam S
post herbam sequitur uirentem in SC pauuli El 13 faciens fructum
otn. E1 14 saltim P2SRO 15 quemammodum PR appellaretur P
appell*»etur R usitatius fructus C 17 quant.fD (JB m. 2 in ras.) P
utilitatis PR .18 occulte S alet S1 20 tribolis E1 absoluta b
22 tribolos E1 dicendum (end sup. exp. t m. 1) R 23 forsis P1
24 seminum om. Ex repperiuntur PSR2C
sed ut in agris, in quibus iam poenaliter laborabat, etiam
ista nascerentur, hoc ad cumulum poenae ualere credi potest,
cum possent alibi nasci uel ad auium pecorumque pastus
uel ad ipsorum hominum aliquos usus. quamquam et ille
sensus non abhorret ab his uerbis, quo ita intellegitur dictum:
spinas et tribulos pariet tibi, ut haec etiam antea terra
pariens non tamen homini pareret ad laborem, sed cuiusque
modi animalibus conuenientem cibum — sunt enim, quae his
generibus, et mollioribus et aridioribus, commode suauiterque
uescantur — tunc autem coeperit ista homini parere ad
aerumnosum negotium, cum post peccatum coepit in terra
laborare, non quod aliis locis haec antea nascerentur et postea
in agris, quos homo ad capiendas fruges coleret, sed et prius
et postea in isdem locis, prius tamen non homini, post autem
homini, ut hoc significetur, quod additum est: tibi, quia non
est dictum: spinas et tribulos pariet, sed: pariet tibi, id
est, ut tibi iam ista nasci incipiant ad laborem, quae ad
pastum tantummodo aliis animalibus antea nascebantur.
Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram; et dominetur piscium maris
et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis
terrae et omnium reptilium repentium super terram.
et fecit deus hominem, ad imaginem dei fecit eum:
. masculum et feminam fecit eos. et benedixit eos deus
dicens: crescite et multiplicamini et inplete terram
et dominamini eius et principamini piscium maris
Et 3 nasceretur b hoc (0 m. 1 sup. eras. ae) R
pone S 4 possint S 6 aborret ER aborreret 8 7 tribolos E1
8 cuiuacemodi PRSbd 9 ciuum Et cybum R 10 suabiterque P
11 coeperit E1 12 «erumnosum R 18 postea] post PRSbd 14 ca-
piendos S fruges] fructus S 15 hisdem ESR eisdem bd postea
(tea 8. I. m. 1) R 16 tibi] ibi E tibi (t 8. I. m. 1) S 17 tribolos E
18 inquipiant E1 19 alius P1 28 reptilium Rl repentium om. P1
25 deus om. E 26 replete S 27 principiamini (i meel. exp. m. 1) E
terrae et omnium reptilium repentium super terram.
et dixit deus: ecce dedi uobis omne pabulum seminale
seminans semen, quod est super omnem terram,
et omne lignum, quod habet in se fructum seminis ■
seminalis — uobis erit ad escam et omnibus bestiis
terrae et omnibus uolatilibus caeli et omni reptili
repenti super terram, quodhabetin se spiritum uitae - et
omne pabulum uiride in escam. et factum est sic.
et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde.
et facta est uespera, et factum est mane dies sextus.
etiam atque etiam de natura hominis post erit uberior considerandi
et diligentius disserendi locus. nunc tamen, ut opera
sex dierum nostra inquisitio pertractatioque concludat, hoc
primum breuiter dicimus non indifferenter accipiendum, quod
in aliis operibus dicitur: dixit deus: fiat, hic autem:
dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem
nostram, ad insinuandam scilicet, ut ita dicam,
pluralitatem personarum propter patrem et filium et spiritum
sanctum. quam tamen deitatis unitatem intellegendam statim
admonet dicens: et fecit deus hominem ad imaginem
dei, non quasi pater ad imaginem filii aut filius ad imaginem
patris — alioquin non uere dictum est: ad imaginem
nostram, si ad patris solius aut ad filii solius imaginem
factus est homo — sed ita dictum: fecit deus ad imaginem
dei, tamquam diceretur: fecit deus ad imaginem suam.
cum autem nunc dicitur: ad imaginem dei, cum superius
dictum sit: ad imaginem nostram, significatur, quod non
id agat illa pluralitas personarum, ut plures deos uel dicamus
om. S 2 reptilium om. C 8 omnem Ets
II \'/
pauulum El semxnaleni Ex 4 terram omnem E 5 seminis om. S
7 omne Et 9 omnem El pauulum E1 uiridem E1 10 ecce]
li u
(«• t- **• 2 add. ecce et erant exp.) E ualde bonaE llpr.factumtfjB
12 post erit] poterit S 14 inquisicio R 18 insinuandum B 21 ammonet
PJRSC 24 ad alt. om. Pbd fili El 25 post dictum add. est d
sanctum — propter quam trinitatem dictum est: ad
imaginem nostram — unum deum accipiamus, propter
quod dictum est: ad imaginem dei.
Hic etiam illud non est praetereundum, quia, cum
dixisset: ad imaginem nostram, statim subiunxit: et habeat
potestatem piscium maris et uolatilium caeli et ceterorum
animalium rationis expertium, ut uidelicet intellegamus
in eo factum hominem ad imaginem dei, in quo inrationalibus
animantibus antecellit. id autem est ipsa ratio uel mens uel
intellegentia uel si quo alio uocabulo commodius appellatur.
unde et apostolus dicit: renouamini in spiritu mentis
uestrae et induite nouum hominem, qui renouatur
in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui
creauit eum, satis ostendens, ubi sit homo creatus ad imaginem
dei, quia non corporis liniamentis, sed forma quadam
intellegibili mentis inluminatae.
Ac per hoc, sicut in illa prima luce, si eo nomine recte
intellegitur facta lux intellectualis particeps aeternae atque
incommutabilis sapientiae dei, non dictum est: et sic est
factum, ut deinde repeteretur: et fecit deus, quia, sicut iam,
quantum potuimus, disseruimus, non fiebat cognitio aliqua
uerbi dei in prima creatura, ut post eam cognitionem inferius
crearetur, quod in eo uerbo creabatur, sed ipsa primo creabatur
lux, in qua fieret cognitio uerbi dei, per quod creabatur,
atque ipsa cognitio illi esset ab informitate sua conuerti ad
formantem deum et creari atque formari, postea uero in
ceteris creaturis dicitur: et sic est factum, ubi significatur
b õ pretereundum S 6 dixiset R 8 animantium
S racionis R cum ut inc. cap. XVIIII E 9 in om. b
inrationabilibus PR 11 uocauulo E1 12 in om. Sb 14 agnitione PRSCb
16 corporeis bd lineamentis d quadam forma bd . 17 intellegibilis
J>2RC inluminatae El 19 participes E1 particep§8 Rl 21 ut]
et El 23 postefr (ea exp. m. 1) S ea El 24 prima PRd 26 est
(*. I. m. 2 add. at esset) E 28 ceteris] creaeris El
cognitio, ac deinde, cum dicitur: et fecit deus, ipsius creaturae
genus fieri demonstratur, quod in uerbo dei dictum
erat, ut fieret: hoc et in hominis conditione seruatur; dixit
enim deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem
nostram et cetera. ac deinde non dicitur: et sic
est factum, sed iam subinfertur: et fecit deus hominem
ad imaginem dei, quia et ipsa natura scilicet intellectualis
est sicut illa lux, et propterea hoc est ei fieri, quod est
agnoscere uerbum dei, per quod fit.
Nam si diceretur: et sic est factum, et postea subinferretur:
et fecit deus, quasi primo factum intellegeretur
in cognitione rationalis creaturae ac deinde in aliqua creatura,
quae rationalis non esset; quia uero et ista rationalis creatura
est, et ipsa eadem agnitione perfecta est. sicut enim post
lapsum peccati homo in agnitione dei renouatur secundum
imaginem eius, qui creauit eum, ita in ipsa agnitione creatus
est, antequam delicto ueterasceret, unde rursus in eadem
agnitione renouaretur. quae autem non in ea cognitione creata
sunt, quia siue corpora siue inrationales animae creabantur,
primo facta est in creatura intellectuali cognitio eorum a
uerbo, quo dictum est, ut fierent, propter quam cognitionem
primo dicebatur: et sic est factum, ut ostenderetur facta
ipsa cognitio in ea natura, quae hoc in uerbo dei ante cognoscere
poterat; ac deinde fiebant ipsae corporales et inrationales
creaturae, propter quod deinceps addebatur: et fecit deus.
1 in alt. om. ES 4 condition* (cort. M. 2) P 5 imaginem et om. b
6 et cetera] etc. bd 8 et intellectualis C 9 et illa b ei om. S
11 si] et si Pb & er. R dicetur El subinferetur 81 12 primo]
prius PRbd 13 ac er. R 14 rationabilis PBl ista] ipsa PRbd
creatura rationalis b 15 post eadem 8. I. add. m 1 & E cognitione
PRbd 16 labsQ P 18 ueteresceret EPRSC rursum bd
19 cognitione] agnitiono C 20 corpora (s. I. m. 2 ai creatura) E
creatura in ras. m. 2 R inrationabiles P 22 uerbo dei b quo)
quod EClb 24 ante] antequam esset b 25 corporalis 221 et om. b
inrationabiles PR 26 deinceps ex deincepus Pl