maritus nec illa uxor alterius, sibimet non filiorum propagatione,
sed propter incontinentiam solius concubitus causa
copulantur ea fide media, ut nec ille cum altera nec illa cum
altero id faciat, utrum nuptiae sint uocandae. et potest quidem
fortasse non absurde hoc appellari conubium, si usque ad
mortem alicuius eorum id inter eos placuerit et prolis generationem,
quamuis non ea causa coniuncti sint, non tamen
uitauerint, ut uel nolint sibi nasci filios uel etiam opere aliquo
malo agant, ne nascantur. ceterum si uel utrumque uel unum
horum desit, non inuenio, quemadmodum has nuptias appellare
possimus. etenim si aliquam sibi uir ad tempus adhibuerit,
donec aliam dignam uel honoribus uel facultatibus suis inueniat,
quam conparem ducat, ipso animo adulter est, nec
cum illa, quam cupit inuenire, sed cum ista, cum qua sic
cubat, ut cum ea non habeat maritale consortium. unde et
ipsa hoc sciens ac uolens inpudice utique miscetur ei, cum
Ml abla Rl perfidg 2?1 perfida N 3 perfides JB1 diceretur
NMl si om. X uiolatam K 4 seruat KTMENXaa
sed om. B si nec] sine KPjIT sineque y1 5 flagitift D 6 placita
ac pacta E pacti B peccata H placita B adulterini B miro K
7 ipaa Rl om. EX putauit PKHRTMENXa. 8 masculua]
mare PRIFil mae HDR\'1" et masculua a nec om. E 9 non
om. MEX causa filiorum N 10 propter] pro B incontinentia B
11 altera-cum om. C nec-altero om. B 12 sunt T post RI
13 obsurde Bl 14 alicuius] alterius d 15 sunt B\' 16 ut] et i
sibi om. T aliquo opere KMENXa 17 ne om. E nascant Pl
si uel] sine KRlTMENXa uel] siue MENXa 18 quemammodum fRI
19 aliqua C uir om. CB 28 maritalem K 24 hac K miscitnr K
fidem seruet et, cum ille uxorem duxerit, nubere ipsa non
cogitet atque a tali prorsus opere continere se praeparet,
adulteram quidem fortassis facile appellare non audeam; non
peccare tamen quis dixerit, cum eam uiro, cuius uxor non
est, misceri sciat? iam uero si ex illo concubitu, quantum ad
ipsam attinet, nonnisi filios uelit et, quidquid ultra causam
procreandi patitur, inuita patiatur, multis quidem ista matronis
anteponenda est, quae tametsi non sunt adulterae, uiros
tamen suos plerumque etiam continere cupientes ad reddendum
carnale debitum cogunt non desiderio prolis, sed ardore concupiscentiae
ipso suo iure intemperanter utentes, in quarum
...tamen nuptiis bonum est hoc ipsum, quod nuptae sunt. ad
hoc enim nuptae sunt, ut illa concupiscentia redacta ad legitimum
uinculum non deformis et dissoluta fluitaret, habens
de se ipsa inrefrenabilem carnis infirmitatem, de nuptiis autem
indissolubilem fidei societatem, de se ipsa progressum inmoderate
coeundi, de nuptiis modum caste procreandi. etsi
enim turpe est libidinose uti uel marito, honestum est tamen
nolle misceri nisi marito et non parere nisi de marito.
nec grauidis parcant. quidquid ergo inter se coniugati inmodestum,
inuerecundum, sordidum gerunt, uitium est hominum,
non culpa nuptiarum.
Iam in ipsa quoque inmoderatiore exactione debiti
DB uxoreum 2?1 fidem thori (tori K) KMENXa.
2 illae R 3 opere prorsus E continere (8. fin. e add. i) C
4 apellare y1 audeo MENXa. 5 eam] ei KMENXa. 6 miseri Bl
iam] . nam MENXa 7 adtinet Xi pertinet D filios om. a 8 patitur
procreandi H patiantur K patitur PHRr matronia ista
KMENXa 9 talb etsi D 10 etiam] iam KMEXa. tafli N 18 nuptae]
nuptie N ad-sunt om. CB 14 ille J31 15 deformi C et]
sed CB 16 se om. B inreflenabilem M 17 se om. HB 18 etsi
enim] etenim si MENXa. 19 libidinosae CBX uti uel] uti uelle Bbd
utile T uti N 20 et—marito om. PjHFRD parcere B de 8. I. B
23 Bordide D est om. yl 24 colpa C 25 Iam] Nam MENXa.
inmoderatione CDXFaE1 immoderata B
ueniam concedit apostolus, ut etiam praeter causam procreandi
sibi misceantur, etsi eos praui mores ad talem concubitum inpellunt,
nuptiae tamen ab adulterio seu fornicatione defendunt.
neque enim illud propter nuptias admittitur, sed propter nuptias
ignoscitur. debent ergo sibi coniugati non solum ipsius sexus sui
conmiscendi fidem liberorum procreandorum causa, quae prima
eat humani generis in ista mortalitate societas, uerum etiam
infirmitatis inuicem excipiendae ad inlicitos concubitus euitandos
mutuam quodam modo seruitutem, ut, etsi alteri eorum
perpetua continentia placeat, nisi ex alterius consensu non possit;
et ad hoc enim uxor non habet potestatem
corporis sui, sed uir; similiter et uir non habet
potestatem corporis sui, sed mulier, ut et quod non
filiorum procreandorum, sed infirmitatis et incontinentiae causa
expetit uel ille de matrimonio uel illa de marito, non sibi
alterutrum negent, ne per hoc incidant in damnabiles corruptelas
temptante satana propter incontinentiam uel amborum
uel cuiusquam eorum. coniugalis enim concubitus generandi
gratia non habet culpam; concupiscentiae uero satiandae, sed
tamen cum coniuge, propter tori fidem uenialem habet culpam;
adulterium uero siue fornicatio letalem habet culpam. ac per
hoc melior est quidem ab omni concubitu continentia quam
uel ipse matrimonialis concubitus, qui fit causa gignendi.
uero debitum coniugale nullius est criminis, exigere autem
KMBENXa. 3 parui Bl Ccubitum P1 impellant D
impellent B1 4 adnlterio (ad s. l.) y 5 ammittitur PKBf1 àmittitor
H1 6 ignuscitur K 10 etai] si X alteri om. MENXtt
11 placeat (at m. 2 s. ras.) B 12 et om. MENXa 13 uir] mulier Bx
rimiliter-mnlier om. B1 16 marito] mari D 18 temtante P
sfttanan K 20 gratiam C concopiscentia D 21 cum s. I. C om. D
thori PfHFBBDMENXa uenalem B\' habent C 22 laetalem
CPKBD loetalem HFB hac K 23 quidem est HRDa. 24 uel]
quod C om. R sit H gignendi causa (causa 8. I. m. 2) B
uel moechari puniendi criminis, cauere debet caritas coniugalis,
ne, dum sibi quaerit, unde amplius honoretur, coniugi faciat,
unde damnetur. qui enim dimittit uxorem suam excepta
causa fornicationis facit eam moechari.
usque adeo foedus illud initum nuptiale cuiusdam sacramenti
res est, ut nec ipsa separatione inritum fiat, quandoquidem
uiuente uiro et a quo relicta est moechatur, si alteri nupserit,
et ille huius mali causa est qui reliquit.
Miror autem, si, quemadmodum licet dimittere adulteram
uxorem, ita licet ea dimissa alteram ducere. facit enim de
hac re sancta scriptura difficilem nodum dicente apostolo ex
praecepto domini mulierem a uiro non debere discedere; quodsi
discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari:
cum recedere utique et manere innupta nisi ab adultero uiro
non debeat, ne recedendo ab eo, qui adulter non est, faciat
eum moechari. reconciliari autem uiro uel tolerando, si se
ipsa continere non potest, uel correcto forsitan iuste potest.
quomodo autem uiro possit esse licentia ducendae alterius,
si adulteram reliquerit, cum mulieri non sit nubendi alteri,
si adulterum reliquerit, non uideo. quae si ita sunt, tantum
ualet illud sociale uinculum coniugum, ut, cum causa procreandi
conligetur, nec ipsa causa procreandi soluatur. possit
D necessitate E porro fornicari MENXa.
porro] autem Fy uero bd 2 moecari K mechari D caueri B
debit K castitas (in mg. caritas) K, MEX 3 dum. P 4 dampnetur
X excepto PHIRBIDjl 5 faci.t H 6 fedue MX fedns D
initium PKTDXEN init.am HB 7 fiat] faciat C om. B1 8 et]
uel EX moechatur-est om. D 9 relinquat MNX relinquit KEa reliquid
Hl 10 si sic N quemammodum PK 11 liceat KFbd 12 difficillimutn
D no.dum C 14 innupta CK 15 recedere (ce a. I
m. 2) R itaque KNXa innuptam MEX adultera Bt 16 quia K
faciatj qui faciat N 18 ipsam MENXa correcta R 19 ducendi K
20 si] si dum K cum-reliquerit om. D mulier y nubendi om. T
21 adnlterum] alterum JPy 22 coniugii D 23 colligitur a poaeet
PKHBDMENXrr;
habeat, et tamen non licet, et nostris quidem iam temporibus
ac more Romano nec superducere, ut amplius habeat quam
unam uiuam; et utique relicta adultera uel relicto adultero
possent plures nasci homines, si uel illa alteri nuberet uel
ille alteram duceret. quod tamen si non licet, sicut diuina
regula praescribere uidetur, quem non faciat intentum, quid
sibi uelit tanta firmitas uinculi coniugalis? quod nequaquam
puto tantum ualere potuisse, nisi alicuius rei maioris ex hac
infirma mortalitate hominum quoddam sacramentum adhiberetur,
quod deserentibus hominibus atque id dissoluere cupientibus
inconcussum illis maneret ad poenam, siquidem interueniente
diuortio non aboletur illa confoederatio nuptialis, ita
ut sibi coniuges sint etiam separati, cum illis autem adulterium
committant, quibus fuerint etiam post suum repudium
copulati, uel illa uiro uel ille mulieri. nec tamen nisi in
ciuitate dei nostri, in monte sancto eius talis est
causa cum uxore.
ubi interposito repudio sine reatu. aliquo ultionis humanae et
illa, cui uoluerit, nubit et ille, quam uoluerit, ducit. cui consuetudini
simile aliquid propter Israhelitarum duritiam uidetur
permisisse Moyses de libello repudii. qua in re exprobratio
quam approbatio diuortii magis apparet.
KMENXa 2 tamen] tunc Ea.
5 plures possent MENa. illa] ille B 6 illa B post ille, repet.
alteri nuberet uel ille in C alteri Bl duceret] uel ille alter!
doceret B 7 perecribere K praescribere uidetur] preuidetur D
facit D faciaet H 8 uincula Bl quod Hl 9 alicui y 10 infima
FD infUma y mortalite R 11 id om. T soluere D 13 confederatio
KfHM 14 seperati Hl 15 fuerit a 16 a uiro K uel]
ai K siue MENXa 17 ciuitatem C cuitate D 19 ignorat (a eas e) ft
20 ibi B tripudio E 21 consuetudinig B 22 aliquod i duriciam
KD 23 permississe Ka1 quia C qua* y exprobatio Bx
24 magis post exprobratio sequitur in HMENXrx. diuortii apparet quam
approbatio H quam approbatio om. B obprobratio C diuortio y
Honorabiles ergo nuptiae in omnibus et torus
inmaculatus. quod non sic dicimus bonum, ut in fornicationis
conparatione sit bonum; alioquin duo mala erunt,
quorum alterum peius; aut bonum erit et fornicatio, quia est
peius adulterium — peius est enim alienum matrimonium uiolare
quam meretrici adhaerere - et bonum adulterium, quia
est peior incestus — peius est enim cum matre quam cum
aliena uxore concumbere — et donec ad ea perueniatur, quae,
sicut ait apostolus, turpe est etiam dicere, omnia bona
erunt in conparatione peiorum. hoc autem falsum esse quis
dubitet? non ergo duo mala sunt conubium et fornicatio,
quorum alterum peius, sed duo bona sunt conubium et continentia,
quorum alterum est melius, sicut ista temporalis
sanitas et inbecillitas non sunt duo mala, quorum alterum
peius, sed ista sanitas et inmortalitas duo bona sunt, quorum
alterum melius. item scientia et uanitas non duo mala sunt,
quorum uanitas peius, sed scientia et caritas duo bona sunt,
quorum caritas melius. namque scientia destruetur, ait
apostolus, et tamen huic tempori necessaria est; caritas
autem numquam cadet. sic et mortalis ista generatio,
propter quam fiunt nuptiae, destruetur; ab omni autem concubitu
inmunitas et hic angelica meditatio est et permanet
in aeternum. sicut autem ieiuniis sacrilegorum meliora sunt
prandia iustorum, ita nuptiae fidelium uirginitati anteponuntur
inpiarum. uerumtamen neque ibi prandium ieiunio, sed iustitia
sacrilegio neque hic nuptiae uirginitati, sed fides inpietati
C 4 et om. KfHFRDN eet om. MENXo.
5 enim est F 6 adherere CKHDX bonum est PKyHFRD
7 peior est MENDXa 8 concubere PH 9 apostolus ait MENXbd
eat] est enim CBD etiam om. D 11 concubium K 12 annt
bona B 18 melius est X 15 sanitas om. 7 17 sunt bona D
18 distruetur K ut ait ENXa 19 tempore 71 20 cadat 221
21 distruetur K om*ni H autem] enim MEXa om. N 22 manet T
23 sacrilegiorum (all. i in ras.) B 24 uirginitate YlDxE 25 impiorum
MEXaK1 imperium Kl
tamquam boni domini quod iustum et aequum est seruis
corporibus praebeant; ad hoc autem sacrilegi ieiunant, ut
daemonibus seruiant. sic ad hoc nubunt fideles, ut maritis
pudice copulentur; ad hoc autem sunt uirgines inpiae, ut a
uero deo fornicentur. sicut ergo bonum erat, quod Martha
faciebat occupata circa ministerium sanctorum, sed melius,
quod Maria soror eius sedens ad pedes domini et
audiens uerbum eius: ita bonum Susannae in coniugali
castitate laudamus, sed tamen ei bonum uiduae Annae ac
multo magis Mariae uirginis anteponimus. bonum erat, quod
faciebant, quae de substantia sua Christo ac discipulis eius
necessaria ministrabant; sed melius, qui omnem suam substantiam
dimiserunt, ut expeditiores eundem dominum sequerentur.
in his autem binis bonis, siue quae isti siue quae
Martha et Maria faciebant, fieri non posset, quod melius est,
nisi altero praetermisso aut relicto. unde intellegendum est
non ideo malum putandum esse nuptias, quia, nisi ab eis
abstineatur, non potest haberi uidualis castitas aut uirginalis
integritas. neque enim ideo malum erat, quod Martha faciebat,
quia, nisi inde abstineret soror eius, non faceret, quod melius
erat; aut ideo malum est suscipere iustum aut prophetam in
domum suam, quia nec domum habere debet, ut quod melius
est faciat qui uult ad perfectionem Christum sequi.
11 cf. Luc. 1, 27 om. N 2 quamquam C 3 corporeis (i in ras.) i autem]
enim D 4 si Bl 5 pudicae CPy publice D pudica F copulent F
6 deo uero Ea. 7 occupata multum KMENXi 9 uerbum eius cum
eum ambae hospitio recepissent KMENXa 10 ei om. D anne H
11 nirgine Dl 12 qui MENXOL 13 substantiam auam KMENXct
15 iatg BD 16 marta C maria et martha N non posset
fieri MENXa 18 niri quia X 19 habere K castitas (as in ras.
m. 2) C aut] ut D 22 sustum P1 25 sane (a supra i) H
salus, amicitia, alia, quae propter aliquid sunt necessaria,
sicut doctrina, cibus, potus, somnus, coniugium, concubitus.
horum enim quaedam necessaria sunt propter sapientiam, sicut
doctrina, quaedam propter salutem, sicut cibus et potus et
somnus, quaedam propter amicitiam, sicut nuptiae uel concubitus;
hinc enim subsistit propagatio generis humani, in quo
societas amicalis magnum bonum est. his itaque bonis, quae
propter aliud necessaria sunt, qui non ad hoc utitur, propter
quod instituta sunt, peccat alias uenialiter, alias damnabiliter.
quisquis uero eis propter hoc utitur. propter quod data sunt,
bene facit. cui ergo non sunt necessaria, si non eis utitur,
melius facit. proinde ista bona cum opus habemus, bene uolumus;
sed melius ea nolumus quam uolumus, quia tunc
melius nos habemus, cum ea necessaria non habemus. ac per
hoc bonum est nubere, quia bonum est filios procreare, matrem
familias esse; sed melius est non nubere, quia melius est ad
ipsam humanam societatem hoc opere non egere. ita enim
iam sese habet humanum genus, ut aliis, qui se non continent,
non solum per nuptias occupatis, sed multis etiam per inlicitos
concubitus luxuriantibus bono creatore de malis eorum
faciente, quod bonum est, non desit numerositas prolis et
abundantia successionis, unde sanctae amicitiae conquirantur.
ex quo colligitur primis temporibus generis humani maxime
propter dei populum propagandum, per quem et prophetaretur 25
om. KMENXa. 2 amicitia#* F amicitia et D atiquid]
aliud MNOL 8 et potus et somnus MENXa. 5 prius et om. KMENX
6 amiciam B 9 alind] illud K2MENa 10 quę 8. I. m. 2 B 11 propter
hoc eis D 14 cum uoce sed incipit A ea Ct. 15 nos] non AD
feac B 16 filius K 17 post esse sex litt. er. in P est melius B
pr. est om. K 18 egere prim. e supra er. a) A 19 esse pro sese 7;
sed in mg. add. sese 20 inlicitas Bl 21 luxoriantibus «4\'JRV
creatore 01 22 non] ut non KMENXo. 23 habundantia KHABENa.
amicitiae sanctae E
debuisse sanctos isto non propter se expetendo, sed propter
aliud necessario bono nuptiarum; nunc uero, cum ad ineundam
sanctam et sinceram societatem undique ex omnibus gentibus
copia spiritalis cognationis exuberet, etiam propter solos
filios conubia copulare cupientes, ut ampliore continentiae
bono potius utantur, admonendi sunt.
homines uelint ab omni concubitu continere, unde subsisteret
genus humanum? utinam omnes hoc uellent dumtaxat in
caritate de corde puro et conscientia bona et fide
non ficta! multo citius dei ciuitas conpleretur et adceleraretur
terminus saeculi. quid enim aliud hortari apparet apostolum,
ubi ait, cum inde loqueretur: uellem omnes esse
sicut me ipsum? aut illo loco: hoc autem dico, fratres:
tempus breue est; reliquum est, ut et hi, qui
habent uxores, tamquam non habentes sint; et qui
flent, tamquam non flentes; et qui gaudent, tamquam
non gaudentes; et qui emunt, tamquam non
ementes; et qui utuntur hoc mundo, tamquam non
utantur: praeterit enim figura huius mundi. uolo
uos sine sollicitudine esse. deinde subiungit: qui sine
uxore est, cogitat ea quae sunt domini, quomodo
placeat domino. qui autem matrimonio iunctus
est, cogitat quae sunt mundi, quomodo placeat
1 uti post isto 8. I. m. 2 f 2 istos B ezpectando a 3 bono
necessario N ineundS Mx 4 gentibus om. E 5 solo R1 6 cunnbia
K ut] ut et MENa 7 pocius A ammonendi PKHBMD
XAufl 8 murmorent A1 9 homines (i 8. I.) C: om. PKfHARFBD
MENXa nellent B abstinere 8. l. m. 2 Y subsisteret CFB:
subistit KMENXa subsistet PjHARDbd 10 uellent hoc MENXa
11 puro corde MENX 12 acceleretur E 14 loquetur Ax 16 reo
licum Rl hi» A hii a 19 emvnt (v supra e) C 20 mundo] m B
22 solitudine B deinde] dudfl K 23 cogitet B ea om. D 24 domino]
deo D coniunctae Fbd 25 cogitet Kx.
innupta est, sollicita est ea quae sunt domini, ut
sit sancta et corpore et spiritu; quae autem nupta
est, sollicita est quae sunt mundi, quomodo placeat
uiro. unde mihi uidetur hoc tempore solos eos, qui se
non continent, coniugari oportere - secundum illam eiusdem
apostoli sententiam: quodsi se non continent, nubant;
melius est enim nubere quam uri.
Nec ipsis tamen peccatum sunt nuptiae, quae, si in
conparatione fornicationis eligerentur, minus peccatum essent
quam fornicatio, sed tamen peccatum essent. nunc autem quid
dicturi sumus aduersus euidentissimam uocem apostoli dicentis:
quod uult faciat; non peccat, nubat, et: si acceperis
uxorem, non peccasti; et si nupserit uirgo,
non peccat. hinc certe iam dubitare fas non est nuptias
non esse peccatum. non itaque nuptias secundum ueniam
concedit apostolus - nam quis ambigat absurdissime dici non
eos peccasse, quibus uenia datur? — sed illum concubitum secundum
ueniam concedit, qui fit per incontinentiam, non sola
causa procreandi et aliquando nulla causa procreandi, quem
nuptiae non fieri cogunt, sed ignosci inpetrant: si tamen non
ita sit nimius, ut inpediat quae seposita esse debent tempora
orandi, nec inmutetur in eum usum, qui est contra naturam,
er.) H nupta BMENXu. 2 ea] circa ea D om. KM
ENXa 3 sancta sit N et pr. om. KMEN 4 circa ea quae D
6 secundam jiAl 7 contineant D 8 enim om. MENXa nuberi K
ure K u.ri H 9 tamen] tč EXa 11 quam-eaeent om. C esse.t T
13 qui MENX si nubat •fFBDMENXaBiHibd 15 certe ergo K
iam] tam K dubita Hl 16 secundum] secfl H 18 ueniairi C
concubitu K seC H 19 concedit apostolus MENa innocentiam K
sola (a ex 0) H 20 et] sed A2B quae CKBF1 21 fieri non
jMENXu. ignoeci] ignoscunt cQ EMNa ignos ctt jlHI ignosci cft X
impeTrant (t 8. I.) PD perpetra*? (pe alt. 8. I.) H perpetrant MX-f
petrant 71 perpetretur E perpetratur Na imperant K 22 se post posito
K tempore (or 8. I.) B 28 ordinandi PHRFf ador*andi A
adornandi D
inmundorum et inpiorum hominum loqueretur. concubitus enim
necessarius causa generandi inculpabilis et solus ipse nuptialis
est. ille autem, qui ultra istam necessitatem progreditur, iam
non rationi, sed libidini obsequitur. et hunc tamen non exigere,
sed reddere coniugi, ne fornicando damnabiliter peccet, ad
personam pertinet coniugalem. si autem ambo tali concupiscentiae
subiguntur, rem faciunt non plane nuptiarum. uerumtamen
si magis in sua coniunctione diligunt quod honestum,
quam quod inhonestum est, id est quod nuptiarum quam id,
quod non est nuptiarum, hoc eis auctore apostolo secundum
ueniam conceditur: cuius delicti non habent hortatrices nuptias,
sed deprecatrices, si dei misericordiam non a se auertant, uel
non abstinendo quibusdam diebus, ut orationibus uacent, et
per hanc abstinentiam sicut per ieiunia commendent preces
suas, uel inmutando naturalem usum in eum usum, qui est
contra naturam, quod damnabilius fit in coniuge.
ultra pacta nuptialia, id est ultra propagandi necessitatem,
uenialis sit in uxore, in meretrice damnabilis, iste, qui est
contra naturam, execrabiliter fit in meretrice, sed execrabilius
in uxore. tantum ualet ordinatio creatoris et ordo creaturae,
ut in rebus ad utendum concessis, etiam cum modus
K nimiis PyAFaBBDMEN Xabd 3 generandi (ne
8. I.) B 4 est om. KMNXa. istam om; FyAHFBD procedit.. A
procedit D 6 coniugii B 8 subiugantur MNXa Bobiapgaritur E
subiuguntur BIHI subiciuntur B1 subiunguntur H2 faciant PyIHIA
Jf\'1BD 10 quam om. E inonestum Hi quod est nuptiarum bd
11 apostulo K secundum] seč H 12 delecti 01 dilecti K delicta B
13 depraecatrices OPiy K deprecatri B1 si om. B misericordiam
qui B 14 ut om. AXD uocint Hx 15 praeces CK 16 eum
om. PKfHAFBDMENXa 17 fit ex sit H 18 quando om. X
probabitur C 19 ultra] ulla C 20 fit D om. B daTnpnaadabilis A
21 exsecrabiliter K exsecrabiltter y fit om. R eisecrabilius fit K
execrabilius fit MDNXEa ei§ecrabilius f 28 concessit K
sunt, uel unus uel rarus excessus. et ideo in re concessa inmoderatio
coniugis, ne in rem non concessam libido prorumpat,
toleranda est. hinc est etiam, quod longe minus peccat quamlibet
adsiduus ad uxorem quam uel rarissimus ad fornicationem.
cum uero uir membro mulieris non ad hoc concesso
uti uoluerit, turpior est uxor, si in se, quam si in alia fieri
permiserit. decus ergo coniugale est castitas procreandi et
reddendi carnalis debiti fides: hoc est opus nuptiarum, hoc
ab omni crimine defendit apostolus dicendo: et acceperis
uxorem, non peccasti; et si nupserit uirgo, non
peccat, et: quod uult faciat; non peccat, nubat.
exigendi autem debiti ab alterutro sexu inmoderatior progressio
propter illa, quae supra dixit, coniugibus secundum ueniam
conceditur.
Quod ergo ait: quae innupta est, cogitat ea
quae sunt domini, ut sit sancta et corpore et
spiritu, non sic accipiendum est, ut putemus non esse
sanctam corpore christianam coniugem castam. omnibus quippe
fidelibus dictum est: nescitis, quia corpora uestra
templum in uobis est spiritus sancti, quem habetis
a deo? sancta sunt ergo etiam corpora coniugatorum fidem
sibi et domino seruantium. cui sanctitati cuiuslibet eorum
nec infidelem coniugem obsistere, sed potius sanctitatem
uxoris prodesse infideli uiro aut sanctitatem uiri prodesse
(semper 11) N ea] eis Wbd 3 rem] se CB non
concesso (con 8. l.) C inconcessam a libido-etiam om. AD labido Hx
4 etiam om. MENXct quod] cadat quod D qvod corruat (corruat
8. I.) A qualibet (a in i flZut.) A 6 uero] enim i consenso K
7 tnrpe Bl pr. si om. AD si om. X 9 debeti Bl 10 apostalus
K 12 que H nnbat] si nubat (si s. I.) AIPB\', j\'FBDbd.
om. MENXa. 14 dixi PRfB2 diximus ENXKM 21 templum om. a
in uobis om. D est] sunt MENXu. sancti om. Bx 25 uxoris
omMENXa
est enim uir infidelis in uxore, et sanctificata est
mulier infidelis in fratre. proinde illud dictum est
secundum ampliorem sanctitatem innuptarum quam nuptarum,
cui merces etiam debetur amplior secundum quod isto bono
illud est melius, quia et hoc solum cogitat, quomodo placeat
domino. neque enim femina fidelis, seruans pudicitiam coniugalem,
non cogitat, quomodo placeat domino, sed utique
minus, quia cogitat etiam quae sunt mundi, quomodo placeat
uiro. hoc enim de illis dicere uoluit, quod possunt habere
quodam modo de necessitate conubii, ut cogitent quae sunt
mundi, quomodo placeant uiris suis.
talibus quales ita multae sunt, ut paene omnes putari possint,
non inmerito dubitatur. neque enim et illud, quod de innuptis
ait: quae innupta est, cogitat ea quae sunt domini,
ut sit sancta et corpore et spiritu, ad omnes innuptas
pertinet, cum sint quaedam uiduae mortuae, quae in deliciis
uiuunt. uerumtamen quod attinet ad quandam distinctionem
et quasi proprietatem innuptarum atque nuptarum, sicut
nimium detestanda est, quae continens a nuptiis, id est a re
concessa, non continet a delictis uel luxuriae uel superbiae
uel curiositatis et uerbositatis, ita rara nupta est, quae in
ipso quoque obsequio coniugali non cogitat nisi quomodo
B 2 uxore fidele K uiore fldeli MENXa 3 fratre
fidele K fratre fideli MENXa 4 quam «»nuptnrura r 5 bonft Bl
6 quia om. MENi cogitat] cogitat femina K cogitat innupta MEN XtA
7 femina om. KMENXa 9 quia] que (§ in rUB.) d qui D 10 quod
(a. 1. quę) A quae Bb 13 nnbti.s P nuptiis A 14 poene AB
omnes tales K omne D putari possint] futuri passim AXD arbitrari
possim A2 possent MENXa 15 enim om. ADN innubti.s P
nuptis B 18 diliciis KTt 20 adque CK 22 delectis Bl luxoriae
K 23 ita rara] ita grata (a prim. s. I; g in ras.) A iterata D
et margaritis et ueste pretiosa, sed quod decet
mulieres promittentes pietatem per bonam conuersationem.
talia quippe coniugia Petrus quoque apostolus
praecipiendo describit. similiter, inquit, mulieres obaudientes
maritis suis, ut et si qui non credunt
uerbo, per mulieris conuersationem sine loquella
lucrifieri possint, uidentes timorem et castam
conuersationem uestram: ut sint non quae a foris
ornantur capillorum incrispationibus aut circumdatae
auro aut ueste decora, sed ille absconditus
cordis uestri homo in illa perpetuitate quieti et
modesti spiritus, qui et apud dominum locuples
est. nam sic quaedam sanctae mulieres, quae in
dominum sperabant, ornabant se, obsequentes
uiris suis, quomodo Sarra obaudiebat Abrahae,
dominum illum uocans, cuius factae estis filiae
benefacientes et non timentes ullum uanum timorem.
uiri simili ratione concordes et caste uiuentes
cum uxoribus uestris et tamquam uasi infirmiori
et subiecto tribuite honorem quasi coheredibus
gratiae, et uidete ne inpediantur orationes
uestrae. itane uero coniugia talia non cogitant ea quae sunt
(pr. n s. I.) A 2 ptioaa K 4 coniuga H apostolus A"
5 discribit K pscribit X inquid PK ob§dienteB MENXa 6 nt
om. C et om. PKfHAFRBDMENXa. 7 mulieres BEX mulierum
Btbd loque.la C loquejla R loquilla K loquela fHABDMENXabd
8 timorem] morem ei B\' in timorem dei B3 9 quae a] qua ea K
afforis E 10 hornantur F crispationibuB KMENXa. 11 decora]
ptiosa MNa. 12 cordibus (bu s. I.) uestris R et] ac D 18 et
om. KENXa aput P deum FB 14 sicut ADa si F 15 domino
PKfHAFBDMENXa 16 sara BDMENXab oboediebat K
obediebat MENa obediebat X 18 ullum (ul ex il) P 20 et]
ut A uasi (a ex i m. 2) K uase MENXa uas y infirmiore B1
21 quoheredibus FB1 coeredibus H1 coherentibus Bt 22 impedientur Bl
23 uero] ergo ENXa ea om. E
negat? — et in ipsa raritate paene omnes, qui tales sunt, non
ut tales essent, coniuncti sunt, sed iam coniuncti tales
facti sunt.
nuptiarum uinculo liberi ualentes ab omni concubitu se continere,
cum iam tempus esse perspicerent, sicut scriptum
est, non amplectendi, sed abstinendi ab amplexu,
non potius eligerent uel uirginalem uel uidualem continentiam
conseruare quam tribulationem carnis, sine qua coniugia esse
non possunt — ut alia taceantur a quibus parcit apostolus nullo
iam cogente humanae societatis officio sustinere? sed
cum dominante concupiscentia fuerint copulati, si eam postea
uicerint, quia non ita licet dissoluere coniugium, sicut licebat
non conligare, fiunt tales, quales profitetur forma nuptiarum,
ita ut uel pari consensu ascendant celsiorem sanctitatis gradum
aut, si non ambo sunt tales, erit, qui talis est non exactor,
sed redditor debiti, seruans in omnibus castam religiosamque
concordiam. illis uero temporibus, cum adhuc propheticis
sacramentis salutis nostrae mysterium uelabatur, etiam qui
ante nuptias tales erant, officio propagandi nuptias copulabant,
non uicti libidine, sed ducti pietate: quibus si optio talis
daretur, qualis reuelato nouo testamento data est dicente
domino: qui potest capere, capiat, non eos dubitat
K et] quod et (quod 8. I.) A 6 uolentes
B concubito Al ee om. KMENXa. 7 iam] iam tale MNa
tale E esset B respicerent PyAHR om. B sicut? P 8 abstiaen
Pl abstinente y1 abstinenti AlD 10 obseraare 7 carnas B
qua om. E 11 posant B qaibus (ui s. I. m. 2) P 12 cogentę H
offitio (t pro c saepisnme) K 13 concopiscentii K fuerit Rt
ai eam] 8; ef a 14 uipcerint B dissouere E 15 conlicare P
noptiarum uirtntum K 16 gradum] gaadium CB 17 sunt ambo X
qui talis] qualis MENXa tales K 18 relegiosamque K 20 uelabitur
(supra i add. a) B reuelabatur MENX 21 propagandi] procreandi
D 22 tales K
legit, quomodo coniugibus utebantur, cum et plures habere
uni uiro licebat, quas castius habebat quam nunc unam quilibet
istorum, quibus uidemus quid secundum ueniam concedat
apostolus. habebant enim eas in opere generandi, non
in morbo desiderii sicut gentes, quae ignorant
deum. quod tam magnum est, ut multi hodie facilius se
tota uita ab omni concubitu abstineant quam modum teneant
non coeundi nisi prolis causa, si matrimonio copulentur.
nempe multos habemus fratres et socios caelestis hereditatis
utriusque sexus continentes, siue expertos nuptias siue ab
omni tali conmixtione integros; nempe innumerabiles sunt.
quem tandem audiuimus inter familiaria conloquia, siue eorum,
qui coniugati sunt, siue qui fuerunt, indicantem nobis numquam
se coniugi esse conmixtum nisi sperando conceptum?
quod ergo praecipiunt coniugatis apostoli, hoc est nuptiarum:
quod autem uenialiter concedunt aut quod inpedit orationes,
non cogunt nuptiae, sed ferunt.
magisque fieri non posse existimo — sed tamen, si forte ad
tempus adhibita concubina filios solos ex eadem conmixtione
quaesiuerit, nec sic ista coniunctio uel earum nuptiis praeponenda
est, quae ueniale illud operantur. quid enim sit
K inte§tus (supra 9 add. n) P
2 uni uiro habere KMEXa uni uiro nabere N 3 castius] iostias (ias
s. I. m. Z) A habebant B 4 concedit ENX 6 et gentes K
7 ut] et Bl se facilius EX 8 quA ad modQ a tenegQeant K
9 coeundo ENXa cupulentur P 10 multus K sotios Ky
celestis P 11 expertas MEXa expertes N 13 quem tandem] quae
tandem C quosdfi B 14 sine] siue eorum N qui cn". a indicaiites
B indicante a 15 coniugibus B commixtos B 17 ueniabiliter
KADMENXa 19 quod om. B utrumque EX utrum
-forte in mg. m. 1 B 20 magis quae C 21 adhibuit a conubio D
concubina ex conubia A commistione (supra st add. x) A, om. E
23 ueniaiix A
nuptiis utentium. neque enim si agris inique ac
perperam inuasis ita quisque utatur, ut ex eorum fructibus
largas elemosynas faciat, ideo rapinam iustificat; neque si
alius ruri paterno uel iuste quaesito auarus incumbat, ideo
culpanda est iuris ciuilis regula, qua possessor legitimus
factus est; nec tyrannicae factionis peruersitas laudabilis erit,
si regia clementia tyrannus subditos tractet; nec uituperabilis
ordo regiae potestatis, si rex crudelitate tyrannica saeuiat.
aliud est namque iniusta potestate iuste uelle uti, et aliud,
est iusta potestate iniuste uti. ita nec concubinae ad tempus
adhibitae, si filiorum causa concumbant, iustum faciunt concubinatum
suum nec coniugatae, si cum maritis lasciuiant,
nuptiali ordini crimen inponunt.
Posse sane fieri nuptias ex male coniunctis honesto
postea placito consequente manifestum est.
ubi etiam ex prima duorum hominum copula quoddam sacramentum
nuptiae gerunt, nullo modo potest nisi alicuius eorum
morte dissolui. manet enim uinculum nuptiarum, etiamsi
proles, cuius causa initum est, manifesta sterilitate non subsequatur,
ita ut iam scientibus coniugibus non se filios
ex num B qui Bl sit om. MENXa immoderaijtius C
immoderantius MNa imoderatius B 2 si agris] ei largis C silarg\'":i B
iniqua B 3 perpera B quisquis E fructibue eorum E 4 elimosynas
K elimosinaa y1 elemosinas HItBDMENXa\'(2 neque enim K
5 ruri] iuri CB rure D abarus C1 aucumbat B 7 tiranniCae
BHNXy 8 tyrannos DXy1 trectet Bl 9 rex post tyrannica in N
tjrannicas Kl tirannica i saeui»at K seuiat HMENXa 11 est. (a
er.) P iusta 8. I. P iniuste] iuste BIBI om. KMENXu concnbinae
(nae ex tae) P 12 concubant D concubitum EN X concobitum
M 15 sane (sa s. 1. m. 2) R 16 manifestatum B 17 semel
autem initum om. P1 concubitum C om. R 21 prolis MENX
cuius ex huius y initium F initium R init.um YHD est om. N
sterelitate ClK 22 it aut B iam] etiam X om. PHFRH; coniugatis
KENXa babituras C2
copulare non liceat. quod si fecerint, cum eis, quibus se
copulauerint, adulterium committunt, ipsi autem coniuges
manent. plane uxoris uoluntate adhibere aliam, unde communes
filii nascantur unius conmixtione ac semine, alterius autem
iure ac potestate apud antiquos patres fas erat; utrum et
nunc fas sit, non temere dixerim. non est enim propagandi
necessitas, quae tunc fuit, quando et parientibus coniugibus
alias propter copiosiorem posteritatem superducere licebat,
quod nunc certe non licet. nam tantum adfert oportunitatis ad
aliquid iuste agendum seu non agendum temporum secreta
distinctio, ut nunc melius faciat qui nec unam duxerit, nisi
se continere non possit, tunc autem etiam plures inculpabiliter
ducebant et qui se multo facilius continere possent, nisi aliud
pietas illo tempore postularet. sicut enim sapiens et iustus.
qui iam concupiscit dissolui et esse cum Christo et hoc magis
optimo delectatur, non iam hic uiuendi cupiditate, sed consulendi
officio sumit alimentum, ut maneat in carne, quod
necessarium est propter alios, sic misceri feminis iure nupti- \'
arum officiosum fuit tunc sanctis uiris, non libidinosum.
concubitus ad salutem generis, et utrumque non est sine
delectatione carnali, quae tamen modificata et temperantia
refrenante in usum naturalem redacta libido esse non potest;
quod est autem in sustentanda uita inlicitus cibus, hoc est
D aliis om. E 2 si in mg. add. X
3 coniugi B 4 manente BK1 plene D uoluntatem CBl communes
om. PrHFRD 5 fili 01 6 poteste a 7 enim] enim nunc
K2AMENXabd 9 saperdicere P 10 opportunitatis CR 11 seu
non agendum al. m. add. P 13 autem om. X 15 postulareijt R
17 obtimo y delectatus MNX delecta»tur H iam non Abd hic
om. KMENXa. 18 manead K 20 officiorum MEX 21 est ow.
MENXa. hominis-salutem om. Bl 23 temporatae Bl temperate B1
24 refrenata B usumque B 25 ante D sustentando uictu
PKHFBMENXa sustentando uictll D sustendando victu (v supra er. d) 7
quod est in luxuria uentris et gutturis inlicitus cibus, hoc
est in libidine nullam prolem quaerente inlicitus concubitus;
et quod est in cibo licito nonnullis inmoderatior adpetitus,
hoc est in coniugibus uenialis ille concubitus. sicut ergo
satius est emori fame quam idolothytis uesci; ita satius est
defungi sine liberis quam ex inlicito coitu stirpem quaerere.
undecumque autem nascantur homines, si parentum uitia non
sectentur et deum recte colant, honesti et salui erunt. semen
enim hominis ex qualicumque homine dei creatura est, et eo
male utentibus male erit, non ipsum aliquando malum erit.
sicut autem filii boni adulterorum nulla defensio est adulteriorum,
sic mali filii coniugatorum nullum crimen est nuptiarum.
proinde sicut patres temporis noui testamenti ex officio consulendi
alimenta sumentes, quamuis ea cum delectatione
naturali carnis acciperent, nullo modo tamen conparabantur
delectationi eorum, qui inmolaticio uescebantur, aut eorum,
qui quamuis licitas escas tamen inmoderatius absumebant,
sic patres temporis ueteris testamenti consulendi officio concumbebant,
quorum delectatio illa naturalis nequaquam usque
ad inrationalem aut nefariam libidinem relaxata nec turpitudini
stuprorum nec coniugatorum intemperantiae conferenda est.
eadem quippe uena caritatis nunc spiritaliter, tunc carnaliter
X 2 luxoria K uentus R guturis R 3 est
enim EX libidinem CK quaerentg Of1 4 licito cibo B cibos F \'"
cibis R cibQs i licito om. Pr llFR nonnullua CPKBDMEN
nonnullfls i nonnullos F 6 mori KDMNXa morari E *mori H idolothitis
CPFDr BMa. idolotytis KR ydolotitis E ydolotytis X 7 defingi R1
concubinatu K concubitu N 8 autem om. KMENXa 9 dominum EX
10 qualecumque K ea Bl 11 malum] male D 12 autem] enim
MENX fili Cx 18 filii mali a fili C1 om. Abd 15 quHquft N
16 comparantur MENXa 17 immolatione B immolatitio 7 18 qui om. X
aescas Of tam enim moderatius K assumebant ARBDMENXabd
19 temporis om. MENXa ueteris om. E 23 uenia (i 8. I.) N
qaa nunc (qua s. I.) B
diuersa opera patrum non faciebat nisi diuersitas temporum.
sic autem necesse erat. ut carnaliter coirent etiam non carnales
prophetae, sicut necesse erat, ut carnaliter uescerentur
etiam non carnales apostoli.
non continent, nubant, non conparandae sunt tunc etiam
nubentibus sanctis. ipsae quidem nuptiae in omnibus gentibus
eadem sunt filiorum procreandorum causa, qui qualeslibet
postea fuerint, ad hoc tamen institutae sunt nuptiae, ut
ordinate honesteque nascantur. sed homines, qui se non continent,
tamquam ascendunt in nuptias gradu honestatis; qui
autem se sine dubio continerent, si hoc illius temporis ratio
permisisset, quodam modo descenderunt in nuptias gradu
pietatis. ac per hoc quamuis utrorumque nuptiae, in quantum
nuptiae sunt, quia procreandi causa sunt, aequaliter bonae
sint, hi tamen homines coniugati illis hominibus coniugatis
non sunt conparandi. habent enim isti, quod illis propter
honestatem nuptiarum, quamuis ad nuptias non pertineat,
secundum ueniam concedatur, id est progressum illum, qui
excedit generandi necessitatem, quod illi non habent. sed
neque hi, si qui forte nunc inueniuntur, qui non quaerunt in
conubio nec appetunt, nisi propter quod institutae sunt nuptiae,
\'coaequari possunt illis hominibus. in istis enim carnale est
om, X 4 prophetae-camalee om. BI aic D utj quod y
6 quodquod (utrnrnque d in t m. 1 corr.) CP2 ergo om. y dixerunt
H nunc dicitur X 7 conparande K comparandi MENXa 8 ipse
KHFDE ipsi X gentibus om. H 9 quae K qualesctlque MNa
10 institutae sunt tamen E 11 ordinatae C honeste quae K et
honesteque E 12 gradum CB que B . 14 descenderent B discenderunt
K gradum C1 15 hac K (semper pro ac) 16 sunt causa
MENXa 17 sunt KBMENrJ. tamen] autem KMENXa. illis
autem E 18 comparandi non sunt D 19 pertineant N 20 conceditur
MENXa 21 habent (n 8. l.) H habebant bd 22 hi] ibi ix
ras. m. 2 C 24 coaequari? P coequari HD
sacramento illius temporis congruebat. nunc quippe nullus
pietate perfectus filios habere nisi spiritaliter quaerit; tunc
uero ipsius pietatis erat operatio etiam carnaliter filios propagare,
quia illius populi generatio nuntia futurorum erat et
ad dispensationem propheticam pertinebat.
Ideoque non sicut uni uiro etiam plures habere licebat
uxores, ita uni feminae plures uiros nec prolis ipsius causa,
si forte illa parere posset, ille generare non posset. occulta
enim lege naturae amant singularitatem, quae principantur;
subiecta uero non solum singula singulis, sed, si ratio naturalis
uel socialis admittit, etiam plura uni non sine decore
subduntur. neque enim sic habet unus sei-uus plures dominos,
quomodo plures serui unum dominum. ita duobus seu pluribus
maritis uiuis nullam legimus seruisse sanctarum; plures
autem feminas uni uiro legimus, cum gentis illius societas
sinebat et temporis ratio suadebat: neque enim contra naturam
nuptiarum est. plures enim feminae ab uno uiro fetari
possunt, una uero a pluribus non potest - haec est principiorum
uis - sicut multae animae uni deo recte subduntur.
ideoque non est uerus deus animarum nisi unus, una uero
anima per multos falsos deos fornicari potest, non fecundari.
D congruebant D congruebant (n fin. 8. I.; hac uoce
codex A incåpit) A nullus om. i 3 perfectus-spiritaliter om: B
4 propagare] procreare i HARN 8 faeminae P femina AIx nec]
et PAFHRf et ex D ipsius prolifl a 9 illa (a m. 2 corr.) K
ille-posset om. fN 11 subiectg B singula] singule B 12 ammittit
PK.AHlit emittit MENXa plura (in mg. t plures) A plures B
uni] ani (in mg. uni) A 13 pleres f1 dominos Kt 15 uiuis
om. D, A; sed uocab. er. est nulla EX legimus om. E plnres-
18 nuptiarum est om. i 16 feminaa (m. 2 as del. et e 8. I. pot.) F
uni-feminae om. F kgirp?? (exp. m. 2) B cum gentis] coninnctas
B gentes K 17 tempo (in fine uersus) E 18 enim]
autem i om. D feminas i nni A1 foetari AB fętari DMX
19 est post nis leg. in E 20 uis ut plures feminae uni uiro sic (sint
b) Bb subdantur B 22 fęcundari DM -.-