si possim, hoc est, si ille donauerit, in cuius manu sunt et nos et sermones
nostri. reprehendisti enim me bis numero exprimens etiam
meum nomen et cum te in principio libri tui inperitiae tuae ammodum
conseium et doctrinae amminiculo destitutum, me uero ubi
nominasti doctissimum ac peiitissimum dixeris, tamen quibus in
rebus tibi uisus os nosse quod ego uel nescire me fateor uel, quamuis
nesciam, scire praesumo, libertate qua oportebat non tantum senem
inuenis et episcopum laicus, uerum etiam hominem tuo iudicio doctissimum
et peritissimum non dubitasti reprehendere. ego autem
et me doctissimum ac peritissimum nescio, immo uero me non
esse certissime scio et fieri posse non ambigo, ut aliquid
1 sitnt C 3 respicis ITd ipsi oni.D ea] eD 4 aestudere (mn. ac) C
5 corde E cordis H 6 magis] agi H et] atC animas C 7 correptionLs T
9 secuntur BCE 10 Expl lib prim\' de natura et origine animae ad uincentium
uictore. Inc lib sed ADCIT; a cod. D abest subser. Expl lib prim\' de natura et
origine animQ ad uincuncentiO uictore sci agus epi. Incipit liber secundus
einsdem sci rgus ad supra memoratum uincentium nictorcm de eadem re II
Explicit liber primus sci augustini de natura et origine animtj ad uincentium
uictorem. Incip eiusdem scds lib ad eundem de eadem re E 12 cupio dicere//
14 explimens A exprimis E (s s.l.) 15 admodum B 16 doctrina et ammini-
culo ABClb adminiculo// (d s.l.),T 1snesciat.l 191ibertateD qua
non oportebat T non] naC 20doctissimum] dissertissimum E di*sertissimumH
21 perit.] perfectissimum II 22 et me doctissimum om. A doctissimum]
deuotissimum C 23 et] add. si C ambiguo C
doctus et peritus ignorat, et in hoc te plane laudo, quod
ueritatem, etsi non quam percepisti, certe quam putasti, homini
praetulisti; ideo quidem temere, quia existimasti te scire quod nescis,
sed ideo libere, quia personam non reueritus elegisti aperire quod
sentis. unde te intellegere oportet, quanto esse nobis debeat cura
maior dominicas oues reuocare ab erroribus, si et ouibus turpe est
uitia pastorum, si qua cognouerint, eisdem occultare pastoribus.
o si illa reprehenderes mea, quae iusta reprehensione sunt digna!
neque enim negare debeo sieut in ipsis moribus ita multa esse in tam
multis opusculis meis, quae possint recto iudieio et nulla temeritate
culpari. ex quibus si aliqua ipse reprehenderes, illic tibi fortassis
ostenderem, qualem te esse in quibus non perperam reprehenderis
uellem meque tibi iuniori maior et praepositus subdito correctionis
exemplum quanto humilius tanto salubrius exhiberem. sed ea in
me reprehendisti, quae non corrigere humilitas, et partim fateri,
partim defendere ueritas cogit.
quae post primum hominem datae sunt uel dantur hominibus, non
sum ausus aliquid definire, quia fateor me nescire; alterum, quod
animam scire me dixi spiritum esse, non corpus. sed in hoc altero
duo reprehendisti: unum, quod non eam crederem corpus esse, aliud,
quod eam spiritum crederem. tibi enim uidetur et corpus esse
anima et non esse spiritus. audi igitur purgationem meam contra
reprehensionem tuam et ex hac occasione, qua me tibi purgo, in te
ipso disce quae purges. recole uerba libri tui, ubi me primitus
nominasti: scio, inquis, plerosque et facile peritissimos uiros super
1 cupiam CH quipiam D aliquid H aliquis] add. laicus BClb 2 in om.B
3 non quam] numquam CHb percipistiffml 4 scire te BCId 5 ueritus b
7 reuocare H (i s. e) erribus B torpe A 8 cognouerunt ABCIT 9 iuxta C
sunt reprehensione E 10 enim om.E 11 recto] iusto BCITb 12 ipsi A
ipsa C, om.b illic] add. et ABCITbd 13 reprehenderes b 14 uellet A
me |||| (in mg. eque) E neque d propositus BC prepositis subditus (u s. i,
o s. u ̣ṣ)H correptionis DT 15 in-et in mg. add. D 16 et] sed codd. praet. A
20 diffinire E 21 dix A dixisti C esse spiritum E 22 aliud] alterum bd
24 animg BC animam AEITbd et om. ABC spiritum codd. praet. D
25 occansione C 26 disci A recola T 27 peritismos A super eo] superet A
insuper et BQEITbd .
eo consultos tenuisse silentium aut nihil expressius elocutos, cum
definitionem disputationibus suis inchoata expositione subtraherent —
sicuti nuper apud te Augustini doctissimi uiri praedicatique episcopi
conprehensum litteris lectitaui — modestius quidem, ut reor, ac uerecundius
huiusce rei arcana rimantes intra se ipsos tractatus sui deuorasse
iudicium neque se posse exhinc aliquid determinare professos.
sed mihi, crede, satis superque uidetur absurdum atque incongruum
rationi, ut homo ipse expers sui sit aut is, qui rerum omnium creditur
adeptus esse notitiam, sibi ipsi habeatur ignotus. quid autem differt
homo pecore, si nescit de sua qualitate naturaque disquirere atque
disserere, ut merito in illum conueniat quod scriptum est: h o m o
cum esset in honore, non intellexit; assimilatus s
est ium entis et conp ar atus est eis? nam cum deus
bonus nihil non ratione condiderit ipsumquehominem animal rationale,
intellectus capacem, rationis compotem sensuque uiuacem, qui omnia
rationis expertia prudenti ordinatione distribuat, procreauerit, quid
tam inconuenienter dici potest quam ut eum sola sui notione fraudarit ?
et cum sapientia, mundi, quae sese usque ad ueri cognitionem superuacua
quidem inuestigatione protendit, quia scire nequit per quem
licet quae sunt uera cognosci, aliqua tamen uicina, immo affinia
ueritati temptauerit super animae natura dispicere, quam indecens
atque pudendum est religiosum quemquam de hoc ipso aut nihil sapere
aut penitus sibi interdixisse ne sapiat!
Ista tua nostrae ignorantiae disertissima et luculentissima
castigatio omnia, quae ad naturam hominis pertinent. sic te scire
2 dcfinitione A difinitionem E incohata/ incoata T
3 sicuti] sicut in nno D nunc nnper BCFJIT, (nuper m mg.) / aput te]
aperte H agustini AC 4 co ∗ phensum H modesticisC uericundius H
5 archana BCFJ T remantes A tractatos II 6 ex hanc A 7 credere C
8 his ABC 10 a pecore Kbd lldissere/ 13 all. est oin.H dns E 14 bonis K
rationi I ammal hominemC hominem om.E 15 sensuumque H orai Bb
16 expertia (s. J. add. gen) E experientia b prudentiae ABCDH prudentique b
distributa E qui A 17 notitiae C noticione E fraudauerit 6 18 mundi
sapientia E mundique A quesisse E quaercre se H (all. re s.l.) 19 uestigatione
A nequeit 1) (e21 despicere BCDElb
quam—ne om.C inde censat qu∗e H 24 Ista tua] Instatua C Statuit H
dissertissima ABCE loculentissima BC
pecoribus compareris. quamuis enim nos insignitius uidearis adtingere
eo quod dixisti: homo o cum e s s et inhonore, non
intellexit, quia in quo tu non es honore sumus ecclesiae, tamen
etiam tu in eo es honore naturae, ut pecoribus praeferaris, quibus
secundum tuum iudicium comparandus cs, si aliquid eorum quae
ad naturam tuam constat pertinere nesciueris. neque enim eos
aspersisti hac reprehensione tantummodo, qui hoc nesciunt quod
ego nescio, hoc est humanae animae originem — quam quidem
non penitus nescio; scio enim deum flauisse in faciem primi hominis
factumque esse hominem in animam uiuam; quod tamen nisi
legissem, per me ipse scire non possem — sed dixisti: quid autem
differt homo pecore, si nescit de sua qualitate naturaque disquirere
atque disserere? quod sensisse ita uideris, tamquam de uniuersa
sua qualitate atque natura sic homo disquirere atque disserere
debeat, ut nihil cum sui lateat. quod si ita est, iam te pecoribus
comparabo, si mihi non responderis tuorum numerum capillorum.
si autem quantumcumque proficiamus in hac uita, aliqua nos ad
naturam nostram pertinentia nescire concedis, quaero id quantum
quatenusque concedas, ne forte et hoc ibi sit, quod animae nostrae
non omni modo scimus originem; quamuis, quod ad salutem pertinet
fidei!, diuinitus animam datam eamque non eius cuius deus
est esse naturae remotis ambagibus nouerimus. an forte hactenus
putas naturam suam cuique nesciendam, quatenus eam tu nescis,
hactenusque sciendam, quatenus eam tu scire potueris, ut, si paulo
amplius te quisque nescierit, eum pecoribus compares, quod scientior
illo esse potuisti, atque ita si quis eam paulo plus te scierit, eadem
iustitia te ille pecoribus comparabit? dic ergo quatenus nobis
A insignius Eb designantius T 3 eo quod dix. iti mg. I
G iudicium tuum BC 7 nescieris E enim cm.T 10 nescio (s. del.
ignoro) 1 12 legisse A ipsum Tb 13 homo differt ECT a pecore EHbd
natura quae A 14 quod-disserere in mg. T 15 sua om. B alt. ac D disscre H
19 pertinentia 4 concedas b 20 quatenus usque Cl quatinusque E *ibi H
21 origine A 23 remotns C actenus AEHml 24 nescientem A quatinus BE
eam om.Tb nec tuscis E uescis-eam tu om. A 25 actenusque BCE hactenus b
quatinus BE tu scire-383,1 sit nostra in mg. H 26 quis M 27 te om. E
distantia, et considera tamen, ne plus a pecoribus distet qui eius
aliquid nescire sc scit, quam qui se putat scire quod nescit. natura
certe tota hominis est spiritus, anima et corpus; quisquis ergo a
natura humana corpus alienare uult, desipit. medici tamen, qui
appellantur anatomici, per membra, per uenas, per neruos, per ossa,
per medullas, per interiora uitalia etiam uiuos homines quamdiu
inter manus rimantium uiuere potuerunt dissiciendo scrutati sunt,
ut naturam corporis nossent, nec tamen nos, quia ista neseimus,
pecoribus compararunt. nisi forte dicturus es eos pecoribus comparandos,
qui animae naturam, non qui corporis nesciunt. non ergo
ita praeloqui debuisti. neque enim aisti: \'quid differt homo pecore,
si nescit de animae suae qualitate atque natura\', sed aisti: si nescit
de sua qualitate naturaque disquirere atque disserere. qualitas utique
nostra et natura nostra cum corpore computatur, quamuis de his
quibus constamus singillatim singulis disseratur. uerum ego quam
multa possim de hominis natura scientissime disputare, si explicare
uelim. plura uolumina inplebo; multa me tamen ignorare confiteor.
flatu hominis disputauimus, utrum ad animae naturam. quia ipsa
id agit in homine, an ad corporis, quod ab ca mouetur ut id ay;t,
an ad huius aeris, cuius reciprocatu id agere declaratur, an potius
ad omnia tria, ad animam scilicet, quae corpus monet et ad corpus
quod motu flatum recipit atque reddit et ad auram istam undique
circumfusam quae intrando alit, releuat exeundo? et tamen hoc
litteratus homo atque facundus utique nesciebas, quando credebas
3 pr. sc cm.C 4 cvrte om.A hominis est tota B aninia et] animae C
quisquis— corpus om.A 5 desepitC 6 anathomici Cll urnas Il (e s. r)
7 etiauiuos .1 smanas.4 scrutati] seruati C 9 corpus BC lOeos om.E
12 proloqlli E qui A a pecore bd 13 atque-qualitate om.H sed-disscrere
om.A 14 natura∗quae H atque] aut C 15 nostre naturae nostro H lbquibus
om. BC singillatim bis pos. scmel eras. I singulatim CT ergo BC ergo I
18 uelim] ulum C uolumine A impko E tamen me E 19 qua ̄nis ABC
superiori E 20 disputauimur A utrum] uerū C amae.4 id ipsa N ipse.4C
21 id agit] ait E abeaj habeat A mouextur E 22 e
24 motu flatu E istam] mundiIl 23 releuate C 26 atque oro..l fccundus B
ex natura nostra nos utrem inflare et in natura nostra nos minus
nihil habere, cum hoc unde faciamus facillime posses non diuinas
et humanas paginas perscrutando, sed in te aduertendo nosse cum
uelles. quomodo igitur tibi committam, ut me doceas de origine
animarum, quod me nescire confiteor, qui quod tuis naribus atque
ore sine intermissione facis unde facias ignorabas? et praestet
dominus, ut a me commonitus cedas potius quam resistas tam in
promptu positae atque apertissimae ueritati nec de utre inflando
sic interroges pulmones tuos, ut eos aduersus me habere malis
inflatos quam eis adquiescere te docentibus et responsum tibi uerum
non loquendo et altercando, sed spirando et respirando reddentibus.
proinde ignorantiam meam de origine animarum te corripientem
atque obiurgantem non moleste ferrem, immo insuper et gratias
magnas agerem. si eam mihi non solum duris percuteres conuiciis,
sed ueris etiam excuteres dictis. si enim me posses docere quod
nescio, non solum te uerbis, sed et pugnis caedentem deberem
patientissime sustinere.
quaestionem, unum de duobus ualde cupio nosse, si possim, uel de
animarum origine quod ignoro uel utrum pertineat ad nos hoc nosse
cum hic uiuimus. quid si enim ex illis rebus est, de quibus nobis
dicitur: altiora te ne quaesieris et fortiora te ne
scrutatus fueris; sed quae praecepit tibi dominus,
illa cogita semper? uerum hoc nosse cupio aut ab
ipso deo sciente quod creat aut etiam ab aliquo docto sciente
quod dicat, non ab homine nesciente quod anhelat. infantiam suam
1 pr. et om.BCITb conuentitudinis C conrogat elegebus me (om. ex) A
conrogate BCH corrogatae 1 congregate E congregate (ex conrogate) D, bd
2 ex] et C et de b nos om. BOITb in] ex T, om.Clb naturam nostrum b
in nos b 4 et] sed H pręscrutando D 6 me om.C 8 comonitur A
inpromptu (ex inprumptu) H 9 promtu CDE 10 sicut C aduersum T
malis habere B 11 te om.CII 12 spiritando A 14 obuirgantem A
16 sed ueris etiam] scrutatus A me om.C dicere C 17 cedentcm I
debareC 20 ualde unum de duobusC uel de] nalde Hml 21 hoc nosse
s. l.1 22 enim om. I ex] de I 23 neq. si eris .1 nec D 21 dominus
om. A 26 alico C dicto C doctore 1 27 anhelatus AC anhelatur B
anhelatur I
unde in matris utero uiuere coeperit, praes-ertim si usque adeo
illum adhuc lateat humana natura, ut non solum quid intus habeat
uerum etiam quid ad eam forinsecus accedat ignoret ? itane, dilectissime,
tu me docebis aut quemquam, unde homines nascentes animentur,
qui nesciebas adhuc usque unde uiuentes sic alantur, ut
illo alimento paululum subtracto continuo moriantur? tu me
docebis aut quemquam, unde homines animentur, qui nesciebas
adhuc usque unde utres, quando inflantur, inpleantur? utinam
quemadmodum nescis unde origo sit animarum, sic ego saltem
scirem utrum mihi in hac uita sciendum esset! si enim ex illis est
altioribus, quae inquirere scrutarique prohibemur, timendum est,
ne hoc non ignorando, sed quaerendo peccemus. neque enim
propterea non esse de illis altioribus putare debemus, quia non ad
dei naturam pertinet, sed ad nostram.
quantum cognosci potest, difficilius cognoscuntur ? nam didicimus
deum esse trinitatem; quot autem animalium genera creauerit,
saltem terrestrium, quae in arcam Noe intrare potuerunt, adhuc
usque nescimus, nisi hoc tu iam forte didicisti. in libro etiam
Sapientiae scriptum est: si enim tantum potuerunt
ualere ut possent aestimare saeculum, quomodo
eius dominum non facilius inuenerunt?
an quia hoc intra nos est, ideo non altius nobis est?
interior enim est animae nostrae natura quam corpus. quasi
uero corpus ipsum non facilius nosse potuit anima
extrinsecus per oculos ipsius corporis quam intrinsecus per
se ipsam. quid enim est in intestinis corporis, ubi non est
ipsa? et tamen etiam quaeque interna atque uitalia oculis
1 nisi om.C docentem H cognoscerit A 2 uinere om.H coeperit m2 in
cceperit H ad illiu. illu eo adhnc C 3 illuc H quod b 4 nc itane C
ita ne∗ H 5 animenter A 7 morientur C 10 que admodumC saltl EHT
11 . S.ē.aut altioribus A 12 scrutari qu∗e II 13 ne∗II ignoramus A 16 Quid
om.H nulla D nnullaC in om.C ipse deus Bb 18 quod ADEH animarū A
19 salam C saltim EIIT area AH archam E 20 forte hoc tu iam DCEITb
tu iam om. II etiam] autem C 22 ut om.A estimare Hml 24 hoc om.H
25 naturA C 26 uero non I animo H 28 ipsum II
didicit. et certe ibi erat, etiam quando illa nesciebat. et cum
uiscera intrinsecus nostra non possint sine anima uiuere, facilius ea
potuit anima uiuificare quam nosse. an forte ad eius cognitionem
altius illa est corpus eius quam ipsa et ideo si uelit inquirere atque
disserere, quando semen hominis conuertatur in sanguinem quando
in solidam carnem, quando ossa durari quando incipiant medullari,
quot sint genera uenarum atque neruorum, quibus discursibus et
anfractibus uniuersum corpus illae inrigent illi alligent, utrum in
neruis deputanda sit cutis utrum in ossibus dentes — distant enim,
quod medulla carent — et quid ab utrisque differant ungues, quoniam
his duritia similes sunt, praecidi autem et crescere commune
illis est cum capillis, quisnam sit usus uenarum non sanguinis, sed
aeris, quas arterias uocant: haec atque huiusmodi de natura corporis
sui si anima nosse desideret, tuncine dicendum est homini:
altiora te ne quaesieris et fortiora te ne scrutatus
fueris, si autem de sua origine quod nescit inquirat, non
est altius neque fortius quam ut id possit adprehendere ? et absurdum
existimas atque incongruum rationi, ut nesciat anima utrum
noua diuinitus insufflata sit an de parentibus tracta, cum hoc iam
praeteritum non meminerit et inter illa deputet, quae inreuocabiliter
sicut infantiam et cetera recentis ab utero aetatis oblita est, si
tamen cum sensu eius aliquo factum est quando factum est, nec
putas absurdum atque incongruum, ut corpus sibi subditum nesciat
et quod non est de praeteritis eius, sed de praesentibus prorsus
ignoret, utrum uenas moueat ut uiuat in corpore, neruos autem
E ■ discerpere C 2 erat-cum om.A 3 possent H 5 illa om.d
6 sanguine BC 7 incipiat ABCI 8 qucd ACD uenerum C 9 et uniuersum II
pr. ille (a s. e) II alt. illafl 11 meidulla Cm2 quo non (inter 0 et non ras.) H
12 duritias C prardici A crescere (cere del. assignatur) A 13 est illis E
illis—usus om.H sede|ris A 14 aeris] ariesH artirias (e s. i) II haec
autem E uiusmcdi A 15 tunc me A tunc ine DI tccine T tunc*ne E tunc
certe b tunc inedicendum BC tunc inaedicendum H 16 quaeseeris C et om.H
ne te E 18 est om.H altus C ne C ut om.B 19 exestinias A utrumnauadi
uinitus A utrumnam rdiuinitus B atruna Ediuinus C utrum diuinitus lioua D
utrum nam diuinitusITbd 20 praeteritum iam E 21 qu5 reuocabiliter C
23 alico A ne AC 24 absordum C
nisi uelit, pulsus autem uenarum, etiam si nolit, sine intermissione
agat, de qua parte corporis ceteris dominetur quod ἡγεμονιϰόν uocant,
utrum de corde an de cerebro an dispertite de corde motibus,
de cerebro sensibus an de cerebro et sensibus et uoluntariis motibus,
de corde autem non uoluntariis uenarum pulsibus, et si de cerebro
illa duo facit, cur sentiat etsi nolit, membra uero non moucat nisi
uelit? cum igitur haec in corpore nisi ipsa non faciat, cur nescit
quod facit uel unde facit ? nec ei turpe est ista quod nescit et turpe
esse existimas, si nesciat unde uel quomodo facta sit. cum se ipsa
non fecerit? an quia nonnulli sciunt, quomodo haec et unde agat
in corpore, ideo ad illa altiora atque fortiora id pertinere non putas ?
nouerint unde agant, quod omnes agunt. fortasse dicturus es,
quia illi didicerunt artem anatomicam uel empiricam, quas medicinalis
continet disciplina, quam pauci assequuntur, ceteri uero ista
discere noluerunt, cum potuissent, si utique uoluissent. ubi omitto
dicere, cur multi conentur discere ista nec possint, quia tardo. quod
multum mirum est, inpediuntur ingenio ea discere ab aliis. quae
aguntur ab eis. ipsis et in eis ipsis. sed haec ipsa est maxima quaestio,
cur arte non mihi opus sit, ut esse in caelo sciam solem et lunam et
alia sidera, et arte mihi opus sit, ut sciam quando digitum moneo,
unde incipiam, a corde an a cerebro an ab utroque an neutro, et
doctore non egeam. ut sciam quid sit tam longe altius super me,
ab alio autem homine discere exspectem, unde agatur a me quod
agitur in me. nam cum in corde cogitare dicamur et quod cogitamus
nullo alio homine sciente sciamus, ipsum tamen cor ubi cogitamus
1 quur BlT 2 nollitC 3 cgemonieon codd.b 4 corde] corpore II disportit
AB dispcidit C dispertitis IT bd cordis E 6 cordibus H 7 quur
RCllml passim 8 facit I 9 quod ista T 10 excstimas A 11 an—sciunt]
anima uero nulli sciunt ABClbd An uero quia non nulli sciunt T 12ido]
! co T illas A adque A ac bd 13adC hintibi A maiorem tibit quur T
14 noucrim A 15 ille A illa C anatoinica C empuricam ABI empurica C
empericam E 16 continent A assecuntur CDE 17 compotuissent II (u s. o)
18 eulmulti T istadiscere/ dicere A 19 multo.1 211 maxima ostEI
quacsti A 21 curare H (t s. fin. r) mihi non E solem sciam BCITb
22 sciant A mouea B 23 unde id incipiam Ell a alt. om.H an aeutro C
an a nentro Hbd 24 doctorcm DH 25 a s. exp. in I in T 27 scinius II
qui nescit quod cogitamus. nec ignoro, cum audimus, ut ex toto
corde diligamus deum, non hoc dici de illa particula carnis nostrae,
quae sub costis latet, sed de illa ui, qua cogitationes fiunt; quae
merito appellatur hoc nomine, quia sicut motus non cessat in corde,
unde se pulsus diffundit usquequaque uenarum, ita non quiescimus
aliquid cogitando uersare. uerum tamen cum omnis sensus ab anima
insit et corpori, cur etiam in tenebris et oculis clausis sensu corporis,
qui uocatur tactus, membra forinsecus nostra numeremus, ipsius
autem animae interiore praesentia, qua cunctis quae uiuificat atque
animat praesto est, nulla intrinsecus nostra uiscera nouerimus, non
medicos empiricos nec anatomicos nec dogmaticos nec methodicos,
sed hominem scire arbitror neminem.
Et quisquis fuerit conatus haec discere, non frustra ei
dicitur: altiora te ne quaesieris et fortiora
te ne scrutatus fueris. neque enim altiora sunt
quam potest nostra statura contingere, sed quam potest
nostra coniectura conprehendere et fortiora quam potest uis
humani ingenii penetrare; et tamen non est caelum caeli,
non dimensio siderum, non modus maris atque terrarum, non
infernus inferior, nos sumus, qui nos conprehendere non ualemus,
nos modulum scientiae nostrae altiores fortioresque superamus, nos
non possumus capere nos et certe non sumus extra nos. nec ideo
comparandi pecoribus, quia id quod sumus non penitus inuenimus;
et comparandos nos pecoribus putas, si quod fuimus obliti sumus,
si tamen id aliquando noueramus? neque enim nunc anima mea
trahitur ex parentibus aut insufflatur a deo: utrumlibet horum
fecerit, tunc fecit quando me creauit, non etiam nunc de me uel
in me facit; actum illud atque transactum est nec praesens mihi
2 ut cm.E 4 costis nostris H ui] in b quaeC fiunt]
sunt C 5 appellatu A ho C 6 sepulsus B repulsos H (u s. 0) 8 insinuet E
et pr. om. b sensus H 9 menbra I passim 10 autem] enim C interiorem C
12 impericos C empericosE docmaticos C metodicos ABCI T 14 conatus
fuerit E _17 que A continere E 19 penitrare T 20 motus H 21 qui
nostra cophendere H 23 sumus] possumus codd. praet. T 25 conparandus C
oblita C 26 neque] naque II nunc om.Il 28 nuc A 29 actum] atque tum E
illuc BI atque om.E
an uero nec tunc quando factum est id sentire ac nosse potuerim.
uiuere scimus. dum meminisse nos et intellegere et uelle certissimi
sumus, qui nos naturae nostrae magnos cognitores esse iactamus
quid ualeat memoria nostra uel intellegentia uel uoluntas omnino
nescimus. amicus quidam meus iam inde ab adulescentia, Simplicius
nomine, homo excellentis mirabilisque memoriae, cum interrogatus
esset a nobis, quos uersus Vergilius in omnibus libris supra
ultimos dixerit, continuo celeriter memoriterque respondit. quaesiuimus
etiam superiores ut diceret: dixit. et credidimus eum posse
retrorsus recitare Vergilium; de quocumque loco uoluimus, petiuimus
ut faceret: fecit. prosa etiam de quacumque oratione Ciceronis,
quam memoriae commendauerat, id eum facere uoluimus:
quantum uoluimus sursum uersus secutus est. cum ammiraremur,
testatus est deum nescisse se hoc posse ante illud experimentum.
ita, quantum ad memoriam pertinet, tunc se eius animus didicit
et, quandocumque disceret, nisi temptando et experiendo non posset;
et utique antequam temptaret, idem ipse erat: cur se igitur nesciebat ?
Saepe nos praesumimus aliquid memoria retenturos et eum
id putamus, non scribimus nec nobis postea cum uolumus uenit
in mentem nosque paenitet credidisse uenturum nec litteris inligasse,
ne fugeret; et subito rursus, cum id non quaeramus, occurrit: numquid
nos non eramus, quando id cogitabamus ? nec tamen hoc sumus
quod fuimus, quando id cogitare non possumus. quid est ergo, quod
nescio quomodo subtrahimur negamurque nobis itemque nescio
liec II utru.l sciremJS suni II 2 nossc] non posse II
3 alt. modo om.BDEIITb nos] non A 4 intellere A 5 nostrae om. A
coghituresC 7 esrimus A ab olisccntia C simplius E 9 uirgilius HETbd
supra H (ra s.l.) 11 credimus ABITb 12 retrorsum EHIbd uirgilium
DCETbd uoJumus A 13 feei A prosam ITb de prosa IId ratione E ciceroni A
14 mariae C uolumus B 15 sequitus A sequntus E ammiremur E admiraremur
II (d s. J.) 16 dcum om.A dominum E hoc nescisse se E nescississe A
17 pertinent A attinet Cbd animus cius E ei B 18 discere I bd temtando A
et mn. T possental 19 temtnret A nestibat A 20 non C recenturos A
21 uobis B 22 nosque] neque A penitent A nec] uel BCEITbd non ligasse T
nonilligasso bd inligansse A 23 fugctretA ante numquid exp. nos C 24noueramus
E quando s exp. cum 1 id om. EH adcogitamus (om. id) A
26 ncscimus BCEIb non sumusT subtraimur I itaqueb
et alibi simus, quando quaerimus nec inuenimus quod in memoria
nostra posuimus, neque nos ipsi ad nos ipsos ueluti alibi positos
peruenire possimus et tunc perueniamus quando inuenimus? ubi
enim quaerimus nisi apud nos? et quid quaerimus nisi nos, quasi
non simus in nobis et aliquo recesserimus a nobis? nonne adtendis
et exhorrescis tantam profunditatem ? et quid est hoc aliud quam
nostra natura nec qualis fuit, sed qualis nunc est? et ecce magis
quaeritur quam conprehenditur. saepe mihi propositam quaestionem
putaui me intellecturum, si inde cogitarem; cogitaui nec potui, saepe
non putaui et tamen potui. uires itaque intellegentiae meae non
sunt mihi utique cognitae et credo quia nec tibi.
Sed me contemnis forsitan confitentem et propter hoc quoque
pecoribus comparabis. ego autem monere uel, si non dignaris,
certe ammonere non desino, ut agnoscas potius communem infirmitatem,
in qua uirtus perficitur, ne pro cognitis incognita praesumendo
ad ueritatem peruenire non possis. puto enim esse aliquid, quod et
tu intellegere quaeris nec potes nec tamen quaereres, nisi te posse
sperares. ac per hoc et tu uires intellegentiae tuae nescis, qui
naturae tuae scientiam profiteris nec mecum ignorantiam confiteris.
quid dicam de uoluntate, ubi certe liberum a nobis praedicatur
arbitrium ? nempe beatissimus apostolus Petrus uolebat pro domino
animam ponere, plane uolebat; neque enim deum id pollicendo fallebat,
sed quantas uires haberet uoluntas ipsa nesciebat: proinde
uir tantus, qui Iesum filium dei esse cognouerat, sc latebat. scimus
nos itaque aliquid uelle seu nolle; sed uoluntas nostra, etiam cum
bona est, quantum ualeat, quantas uires habeat, quibus temptationibus
cedat quibusue non cedat, si nos non fallimus, fili dilecte,
nescimus.
6 sumns DHa. c. aliquo modo b 1(1 inde cogitaram B uec] n hoc T
12 cognita AC ncc ex nunc E 13 contemnes T confidentem A 14 monere]
ammonere E 15 amonere E admonere ex ammore Hm1 desinam b cogna-
scas E 16 presunendo A 17 quo det4 18 quaeres Hml querisI pr. non
(ec s. on) H posse] potest A 19 sperare ABC spera res 11 (es s. i m1) 20 ignorantię
A 21 a om.BT 23 id deum B 24 quantes A 25 uir tantus]
uirtus A qui filium hominis filium dei T Iesum] in ABC, om.lbd se∗H
simus C 26 itf.que nos E nosistras A 27 temtationibus A 28 quibus
BClTb; quibus—cedat rep. C
de natura nostra nec tantum quod ad corpus, uerum etiam quod
ad interiorem hominem pertinet ignoremus nec tamen pecoribus
comparemur; et tu, quia praeteritam originem animae meae non
omnino nescio, sed non plene scio — nam scio mihi esse datam a
deo nec tamen esse de deo —, tanto me conuicio dignum putasti I
et quando possum de natura spiritus et animae nostrae commemorare
omnia quae nescimus? ubi potius exclamare debemus ad deum,
quod ille exclamauit in psalmo: mirificata est scientia
tua ex in e; inualuit, non potero ad illam. cur enim
adiecit \'ex me\' nisi quia ex seipso quam inconprehensibilis esset dei
scientia coniciebat, quando quidem se ipsum conprehendere non
ualebat? rapiebatur apostolus in tertium caelum et audiebat ineffabilia
uerba, quae non licet homini loqui, et utrum in corpore
hoc illi accidisset an extra corpus nescire se dicit nec a te comparari
pecoribus pertimescit. sciebat se spiritus eius esse in tertio caelo,
esse in paradiso et utrum esset in corpore nesciebat. et utique
tertium caelum et paradisus non erat ipse apostolus Paulus; corpus
uero eius et anima atque spiritus eius ipse erat. ecce sciebat magna,
alta atque diuina, quae ipse non erat; et hoc nesciebat, quod ad
naturam ipsius pertinebat. quis in tanta occultarum rerum
scientia tantam sui ipsius ignorantiam non miretur? quis
postremo crederet, nisi qui non fallit hoc diceret: quid
oremus, sicut oportet, nescimus? ubi esse
nostra maxime debet intentio, ut nos in ea quae ante sunt
extendamus; et me, si in eis quae retro sunt aliquid de
mea origine oblitus sum, pecoribus comparas, cum audias
eundem apostolum dicentem: quae retro oblitus, in
ea quae ante sunt extentus secundum i
A 3 pretinet A 4 comparamur E praeterita. in A õ datam
esse Ebd 6 metunitio dignum A 7 nostrae om.E 8 ad deum in mg. I
9 scientua ex me A 10 ad eam E 11 nisi om. D se omll inphensibilis x1
csset] s set A scientia dei E 12 conieiebat in textu ras. inmg. add. I r ο̄cineb t E
quando quidem—ualebat om.H 14 quue A 15 nescisse E 16 pertimiscit Hml
in—esse om.B 18 ipsa A Paulus om.EH 19 ecce] Eae A 20 ipsa B
nouerat C 21 ltoc cultaru ̄ A 22 Tantū Hminetur A 25 maxinta II maximae
I intentiii A sunto om.E 27 c ο̄mparas H
uocationis dei in Christo Iesu!
oportet, nescimus, inridendum me arbitraris et inrationalibus
similem animantibus iudicas ? et forte tolerabilius. cum enim recto
sanoque iudicio futura nostra praeteritis praeferamus et oratio nobis
non propter quod fuimus, sed propter quod erimus sit necessaria,
multo est utique molestius nescire quid oremus quam quemadmodum
exorti fuerimus. sed ueniat tibi in mentem, ubi hoc legeris,
uel relegendo recole et noli in me huius conuicii lapidem iacere,
ne ad quem non uis perueniat. ille ipse quippe doctor gentium
apostolus dixit: quid enim oremus, sicut oportet,
nescimus, quod non tantum uerbo docuit, sed suo quoque
demonstrauit exemplo. nam contra utilitatem et salutis suae perfectionem
nesciens orabat, ut discederet ab eo stimulus carnis, quem
sibi datum dixit, ne magnitudine reuelationum suarum extolleretur.
et quia eum dominus diligebat, non fecit quod ignoranter petebat,
sed tamen ubi ait: quid enim oremus, sicut oportet,
nescimus, mox adiunxit: sed ipse spiritus interpellat
gemitibus inenarrabilibus. qui autem
scrutaturcorda, scit quid spiritus sapiat, quia
secundum deum interpellat pro sanctis, id est
\'interpellare sanctos facit\', ille utique spiritus, quem deus misit
in corda nostra clamantem: abba, pater, et inquo
clamamus: abba, pater; utrumque enim dictum est et
8, 2G. 27 23 Gal. 4, 6 24 Rom. 8, 15 add. ipso T horemus A 4 inderidendum C (indein ras.) inrationabilibus
CEI 5 animantibus similem H sano rectoque E 6 iuditia B prae-
feramus praetcritis E et oratio] eo natio C 8 utique om. A quod C
horemus A quem C quaadmodum C 9 ueniet A mente C 10 legendo C
noli in] nolum C conuicu quidem (om. lapidem) A 11 pereniatC 12 apo-
stolus om. I dixi A horemus A 13 coque A 16 dixi.1 extollerent C,
om.B 17 qui alium A eum] illum BCITbd 18 oramusE 19 adium sit A
interpellat) add. pro nobis H, E in mg., bd 20 quia C 21 post quid eip. desi-
deret 1 sapiat spiritus E sapientia B 22 pro sanctis interpellat B inter-
pellet s. exp. postulati 24 et—pater om.CDT 25 clamanus A utrumque
enim dictum et misisse deum spiritum suum in corda nostra clamantem abba
pater et accepisse nos spiritum in quo clamamus abba pater T est om.ABCITbd
accepisse nos spiritum, in quo clamamus: abba,
pater, ut exponeretur quomodo dixit \'clamantem\', hoc
est \'clamare facientem\', ut ipso faciente clamemus. doceat ergo et
hoc me quando uoluerit, si hoc mihi expedire nouit, ut sciam unde
secundum animam originem ducam. sed ille hoc me doceat spiritus,
qui altitudines dei serutatur, non homo, qui spiritum nescit, unde
uter inflatur. absit tamen, ut ego hinc te pecoribus comparem;
non enim hoc quia non poteras, sed quia non aduerteras nesciebas.
origine requiruntur quam est unde ducimus et reddimus
flatum, tamen eadem altiora de scripturis sanctis te didicisse confidis,
de quibus per fidem didicimus, quae nulla possent humana
ingenia uestigare. nam longe utique praestantius est nosse resurrecturam
carnem ac sine fine uicturam quam quicquid in ea medici
scrutando discere potuerunt, quod nullo sensu anima percipit. cum
praesentia sua uegetet cuncta quae nescit; et longe est melius nosse
animam, quae in Christo renata et renouata fuerit, in aeternum
beatam futuram quam quicquid de illius memoria, intellegentia,
uoluntate nescimus. haec autem quae dixi praestantiora atque
meliora nullo modo nosse ualeremus, nisi diuinis crederemus eloquiis.
his ergo eloquiis fidere te fortassis existimas, ne de origine
animarum sententiam definitam proferre cuncteris. primum si ita
esset, non ipsi humanae naturae tribuere debuisti, quod scit homo
de sua qualitate atque natura disquirere atque disquirere, sed dei
muneri; dixisti enim: quid differt homo pecore, si hoc nescit ? quid
igitur opus est aliquid legere, ut hoc sciamus, si eo ipso quo a pecore
om.E et-pater om.ABCIb 3 dixerit E
4 clamamns C 5 me] ne B 7 altitudine BC altitudinem I Tbd S tamen s.
erp. enim 1 te pecoribus] temporibusC cu
13 possint II 14 inucstigarc Eb anle rcsurr. exp. resurrecturain I 15 camcm-
uicturam om.B hacC quidquid AET,itemlin. 19 16 nullo] in illo b percipit
anima E 18 qua E fuerit renata et rcnouata 1 renati C 19 beata E
20 haecce A 21 cloquiis crederemus E 22 te Om.H te posse E fortasse E
excstimas C 23 difinitani E cuncterisE (ris in mg. add.) primus ABC
24 ipsa H humana II unianae B 25 qualitate (inmg. 1 uolu ̄tate)b atque
disserere om. B 26 difret B difert E a pecore JIbd
ut me uiuere sciam — habet enim natura mea, ut hoc nescire non
possim — ita, si et illud scire naturae est, cur mihi de hac re profers
quibus credam testimonia scripturarum? numquid soli distant
pecore qui eas legunt ? nonne ita creati sumus, ut distemus pecoribus
et antequam ad aliquas litteras peruenire possimus ? quid est, quaeso,
quod tantum naturae nostrae arrogas, ut co ipso quo distat a pecore
iam norit de origine animarum disquirere atque disserere, et rursus
eam sic facis huius cognitionis expertem, ut hoc scire humanitus
nequeat, nisi diuinis testibus credat?
ad istam quaestionem soluendam referre uoluisti, non id aperiunt.
aliud est quod illa demonstrant, sine quo uere non possumus pie
uiuere, quod scilicet animarum nostrarum deum habeamus datorem,
creatorem, formatorem. sed quomodo id faciat, utrum nouas eas
flando an de parentibus trahendo, non exprimunt nisi de una illa
quam primo homini dedit. lege diligenter quod scripsi ad fratrem
nostrum dei seruum Renatum; ibi enim quia id ostendi, non fuit
necesse et hic scribere. uelles autem me definire quod ipse definisti,
ut in tales angustias contruderer, in quales ipse contrusus aduersus
catholicam fidem tot et tanta locutus es, ut ea si fideliter et humiliter
recolas atque consideres, uideas profecto quantum tibi profuisset,
si scisses nescire quod nescis, et quantum tibi prosit, si uel nunc
scias. nam si intellegentia tibi placet in natura hominis, quoniam
reuera si eam non haberet, nihil, quantum ad animas pertinet,
pecoribus distaremus. intellege quid non intellegas, ne totum non
intellegas, et noli despicere hominem. qui ut ueraciter intellegat
om.E legis] legisse opus est H 2 me om.E hoc scire possim sqq. T
non om.l 3 possim] sim A ctsi Cb natura BCHIb 4 scriptiiru A 5 a po-
core bd alt. a pecoribusHbd 7 ipso] isto C quod ABOITb 8 dissere B et-sie
om.JI 9 uius A cogitationis DCI,b in mg. 12adistainC 13 ille C possimus
A 14 habemus C 15 id quod facit C 16 an de] unde B illa una
BClTbd huna A 17 legi C scripsitC 18 seruus A ostendi] optinet II
19 difinire E ipsi BC difinisti E 20 contruerer C 21 tote (om. et) C
et-quantum tibi om.A loquutus B1 eas Hb et] atque bd 23 si cisses E
scireC si om.H 25 si reuera A pcrtinent.4 26 a pecoribus bd intellege∗∗A
ne] nec CE ne-intellegas om.D 27 dispicere CH ut]itC
dictum sit in sacro psalmo: homo in honore cum esset,
non intellexit; comparatus est pecoribus insensatis
et similis factus est eis, lege et intellege, ut hoc
obprobrium humiliter potius ipse caueas quam superbe alteri obicias.
de his enim dictum est, qui istam uitam solam deputant uitam
secundum carnem uiuentes et post mortem nihil sperantes ueluti
pecora, non de his, qui neque negant se scire quod sciunt et confitentur
se nescire quod nesciunt et tutius intellegunt infirmitatem
suam quam de sua uirtutc confidunt.
Non itaque displiceat praesumptioni tuae iuuenali meus
senilis timor, fili. ego enim, si hoc quod de animarum origine
quaerimus nec deo nec aliquo spiritali homine docente scire potuero,
paratior sum defendere quam recte etiam hoc deus sicut alia multa
nos scire noluerit quam temere dicere, quod aut ita sit obscurum.
ut hoc non solum ad aliorum intellegentiam perducere nequeam,
sed nec ipse intellegam, aut certe etiam hereticos adiuuet, qui
propterea persuadere conantur ab omni noxa puras esse animas
paruulorum, ne scilicet eadem noxa in auctorem deum recurrat et
redeat, quod insontes animas, quibus nec lauacrum regenerationis
subuenturum esse praesciuit, dando carni peccatrici esse conpulerit
peccatrices nulla baptismatis gratia subuentura, qua liberentur a
damnatione perpetua, quando quidem innumerabiles animae infantum,
antequam baptizentur, de corporibus exeunt. absit enim.
ut hoc nolens diluere dicam quae ipse dixisti, \'quod anima per
carnem meruerit inquinari et esse peccatrix nullum habens ante
peccatum, quo recte id meruisse dicatur\', et \'quod etiam sine
baptismo originalia peccata soluantur\' et \'quod regnum quoque
caelorum non baptizatis in fine tribuatur\'. haec atque huiusmodi
25 Vinc. Victor 1 intelligat E 2 palmo C 3 mmentis (s. I.1 pecoribus) I iusrntatis .1
4 eis] illis BCITd 6 de his] deis B quiaC solam uitani EH 9 tutins]
tocius A totiusC potius BIllTbd hanc infirmitatem snam b 10 conndant E
11 itaque] enim I praesentioni A iuuenili BITld 12 de hoc B 15 noluerunt
C lOnecC 20 insonantes H (exp.m1) lauachmmC 21 praestiuit A
carnis A 22 peccatores B libenterC 2.5 infantium EI 25 delucre B
27 quod BCb dicamurA 2ssoluenturJ 29 finem BCI
non timerem. quanto melius igitur non separatim de anima disputo
et affirmo quod nescio, sed quod apertissime apostolum uideo
docuisse simpliciter teneo ex uno homine omnes homines ire in
condemnationem qui nascuntur ex Adam, nisi ita renascantur in
Christo, sicut instituit ut renascantur, antequam corpore moriantur,
quos praedestinauit ad aeternam uitam misericordissimus gratiae
largitor, qui est et illis quos praedestinauit ad aeternam mortem
iustissimus supplicii retributor non solum propter illa quae uolentes
adiciunt, uerum etiam, si infantes nihil adiciant, propter originale
peccatum. haec est in hac quaestione definitio mea, ut occulta
opera dei habeant suum secretum salua fide mea.
ad illud debeo respondere, ubi de anima loquens meum nomen
iterasti atque dixisti: non enim, sicut Augustinus peritissimus
episcopus profitetur, incorpoream et eandem spiritum esse permittimus
. prius itaque utrum anima incorporea, sicut ego dixi, an
corporea, sicut tu, existimanda sit disputemus; deinde utrum etiam
ipsa secundum scripturas nostras dicatur spiritus, quamuis etiam
proprie spiritus nuncupetur non uniuersa, sed aliquid eius. ac
primum scire uellem corpus quid esse definias. si enim non est corpus
nisi quod membris carnalibus constat, nec terra erit corpus nec
caelum nec lapis nec aqua nec sidera nec si quid huiusmodi est; si
autem corpus est quicquid maioribus et minoribus suis partibus
maiora et minora spatia locorum obtinentibus constat, corpora
suntetiam ista quae commemoraui: corpus est aer, corpus est lux ista
uisibilis et omnia, sicut dicit apostolus, corpora caelestia
et corpora terrestria.
E 4 dixisse E 5 condem∗nationem H
6 sicuti ABCTbd institui BCI in corpore i 8 pracdistinauit CH mortem]
uitam B 9 nolentes BCI 10 alt. adicent A (e in i mut. et a s. n add.)
propter] pręter b 11 hac] illa d diffinitio Eb 13 dignabitur 1 14 nomen
meum b 15 iterasci agustinus AC 17 an corporea] incorporea C 18 sicut tu
om. B exestimanda AC disputamus A etiam utrum T u«rum H (t s. •)
19 quamuis—spiritus orn.C 20 uniuersas C 21 uelim E diffinias b 23 aque A
si om.A huiuscemodi E 24 quidquidST et minoribus om.Dml 25 ma et
minora A (mi s. I. ml) optimtibus A 26 istam A auer A est alt. om.ABCHIT
27 inuisibilis C dixit 1
Sed utrum aliquid tale sit anima, scrupulosissime ac
subtilissime quaeritur. uemm tamen tu, unde tibi maxime gratulor,
deum corpus non esse confirmas; sed me rursus sollicitum facis.
ubi dicis: si anima caret corpore, ut sit, sicut quibusdam placet,
cassae inanitatis aeria futilisque substantia. his enim tuis uerbis
uideris credere omne quod caret corpore inanis esse substantiae.
quod si ita est, quomodo deum audes dicere carere corpore nec
times, ne sequatur inanis eum esse substantiae ? porro si et corpore
caret deus, quod iam confessus es, et cum inanis esse substantiae
absit ut dicas, non ergo inanis substantiae est quicquid
corpore caret. et ideo qui incorpoream dicit esse animam, non est
consequens, ut eam uelit uideri inanis futilisque substantiae, quia
et deum, qui non est inane aliquid, simul incorporeum confitetur.
uide autem quantum intersit inter id quod dico et quod tu me
existimas dicere. ego enim nec aeriae substantiae animam dico:
alioquin corpus esse confiteor. aer quippe corpus est secundum
omnes, qui de corporibus cum loquuntur quid loquantur sciunt.
tu autem propter id quod incorpoream dixi animam, non solum
cassae inanitatis, sed ob hoc aeriam me putasti eam dixisse substantiam,
cum et corpus eam non esse dixerim, quod est aer, et
quod aere inpletur inane esse non possit. quod nec utres tui te
ammonere potuerunt. quid enim aliud in eos nisi aer, quando
inflantur, artatur? qui usque adeo inanes non sunt, ut eadem
plenitudine etiam pondera sufferant. quodsi forte aliud tibi uidetur
esse flatus, aliud aer, cum aer motus ipse sit flatus, quod et flabello
agitato doceri potest, certe uasa quaelibet concaua, quae putas
1 tale aliquid BCElTb scrupolosissime B 2 tu om.B 3 rursum T
sollititum E 4 nt sit om.E 5 aerias BC aeriae ld futtilisque AH utilisque BC
inutilisque D fictilisque E substantiae Dd; c/. I. 19 6 inanis—corpore
om.Iml 7 quod—substantiae om.A 9 et] sed E et ex csDm2 10 absi t
absit-substantiae lin. 15 om.C substantiae Substantiae est B quidquid
DETbd 11 caret corpore T 12 uiderinanis A futtilisque All inutilisque D
fictilisquoE 14 uidetur EI 15 exestimas A aereae b aeri ut substantiae AB
16 quippe] enim b 17 corporeę colloquuntur E qui E 20 non eam H
eH in mg. add. E 21 substantiam exp. anfe quod E aere] est aere A ut I r∗∗A.
te om./l 22 in eos aliudE illud C 23 inflatur E Cuiusque ABC
24 tibi om.B 25 aliud aer commotus ipso sit flatus in mg. H 21; a∗gitato H
certa A concaua post inania pos. tigno transp. add. E
in aquam et uide, quod nihil humoris in ea possit intrare repellente
aere, quo plena sunt. cum autem ore sursum uersus conlocantur
siue ex latere, tunc recipiunt liquorem, si quis infunditur uel ingreditur,
exeunte atque euadente aere qua exitus patet. hoc praesenti
facilius posset demonstrari facto quam scripto. sed non est hic
diutius inmorandum, cum siue intellegas aeris naturam esse corpoream
sine non intellegas, me tamen putare non debes uel aeriam
dixisse animam, sed omnino incorpoream; quod et tu esse confiteris
deum, quem dicere non audes inane esse aliquid, sed negare non
potes omnipotentis et inmutabilis esse substantiae. cur ergo
metuimus, ne sit cassae inanitatis anima, si sit incorporea, cum
deum incorporeum esse fateamur nec eum cassae inanitatis esse
dicamus ? sic itaque potuit incorporeus incorpoream creare animam,
quemadmodum uiuens uiuentem quamuis inmutabilis mutabilem
et omnipotens longe inparem.
eam uelis esse non uideo. si enim propterea spiritus non est, quia
distincte apostolus nominauit spiritum dicens: et inte g er
spiritus uester et anima et corpus, eadem causa
est, cur ea non sit corpus, quia distincte nominauit et corpus; si
autem affirmas, quod et anima corpus sit quamuis distincte corpore
nominato, permitte, ut etiam spiritus sit quamuis distincte spiritu
nominato. multo magis enim tibi debet uideri anima spiritus esse
quam corpus, quia spiritum et animam unius fateris esse substantiae,
unius autem substantiae animam corpusque esse non
dicis. quo igitur pacto corpus est anima, cum eius et corporis sit
diuersa natura, et spiritus non est anima, cum eius et spiritus sit
2 umoris AH in ea om. BCITbd repleta E 3 quod B uerso H
5 aerequexitus A qua∗H et hoc E 6 possit El T demonstrare C 7 siue]
sine A intelligis E corporeaC 8 debebis H aeream BHl 9 et om.C
10 que C audies A est C 11 potest BC imputabilis A substantia B
substantia C 12 inanitatis s. exp. iniquitatis H incorporea
incorporeum om. A 13 deus Htnl fateamur esse b 14 incorporeus deus b
15 queadmodum C 18 uellis A 19 distinctae7/ 21 quiad C 23 etiam ut B
24 multaA enirn magisbd animas AC 25 fateris unius I substantiae om.E
26 autem] enim E corpus qu*e H 27 Quod B pac*to E 28 spu BC
corpus esse cogeris dicere? alioquin si spiritus corpus non est et
anima corpus est, non sunt spiritus et anima unius ciusdemque
substantiae; tu autem utrumque, quamuis duo quaedam sentias,
unam fateris habere substantiam: ergo et spiritus corpus est, si
anima corpus est; neque enim aliter possunt unius eiusdemque esse
naturae. proinde secundum te illud quod ait apostolus: spiritus
uester et anima et corpus, tria sunt corpora; sed ex
his duo, anima et spiritus, unius naturae sunt corpora, corpus autem
illud, quod etiam caro dicitur, diuersa natura est. et ex his tribus,
ut opinaris, corporibus, quonnn unum diuersae. duo uero sunt unius
eiusdemque substantiae, constat totus homo, una quaedam res
atque una substantia. ista cum asseras, non uis tamen, ut duae
res unius eiusdemque substantiae, id est anima et spiritus, habeant
unum spiritus nomen, cum duae res non unius eiusdemque, sed
inparis diuersaeque substantiae, id est anima et corpus, habeant
unum, sicut putas, corporis nomen. =
controuersia quam de rebus. quisnam sit homo interior uideamus,
utrum anima an spiritus an utrumque. sed, sicut te scripsisse
uideo, interiorem hominem animam dicis. de hac enim loquebaris,
cum diceres: et gelante substantia, quae conprehendi non poterat,
efficeret corpus aliud intra corpus naturae suae ui et spiramine conglobatum
exindeque inciperet homo interior apparere, quem uelut in
formam uaginae corporalis inclusum ad similitudinem sui deliniauit
exterioris hominis habitudo. deinde infers: flatus ergo dei animam
fecit, immo flatus ex deo anima factus est, effigiata substantialis et
1 quid est quod II 2 et anima om.A 3 eadem BC 4 autem om.ll duc
que daB possunt
aliter E 8 uester] uero T 9 pr. corpore E 10 diuersa nature T diuersae
naturae d 14 anima et] animaeO 15 duares; uniuseiusdemque substantie
id est anima et sps; sed impare diuersae que substantiij .1 16 imparis et diuersę
T habeat II 17 corporibus A 18 mitto C potius sit E 10 nideanus4
21 hominem om.B 22 substantiae II quae] qua AH qua ̄ BCEIT quod b
cophendere T poterant A 23 et efficeret E ui otn.BCTb et om.T 24 inperet
V ueluti d 25 forma BCEITbd declinanit E delaniauit T delineauit d
26 iners A animum Ad 27 effigiat asubstantialisC et—corporea om.Im1
secundum naturam suam corporea et sui corporis similis imaginique
conformis. post haec incipiens loqui de spiritu: haec, inquis, anima,
quae ex flatu dei haberet originem, sine sensu proprio atque intellectu
intimo esse non potuit, quod est spiritus. sicut ergo uideo, interiorem
hominem uis esse animam, intimum spiritum, tamquam et ipse
interior sit animae sicut illa corpori. ita fit, ut quemadmodum
corpus per interiora cana sua recipit aliud corpus, quod est anima,
sicut putas, sic et anima credenda sit habere interiora inania, qua
corpus tertium receperit spiritum, atque ita totus homo constet
ex tribus: exteriore, interiore, intimo. itane nondum respicis,
quanta te absurdissima consequantur, cum animam conaris asseuerare
corpoream ? deinde dic. mihi: quis eorum renouabitur in
agnitione dei secundum imaginem eius qui creauit eum? interior
an intimus? apostolus quidem praeter interiorem et exteriorem
non uideo quod sciat alium interioris interiorem, id est totius
hominis intimum. sed elige quem uolueris. qui renouetur secundum
imaginem dei, quomodo hanc recipiet, qui iam sumsit exterioris
imaginem? si enim per membra exterioris cucurrit interior et
gelauit — hoc enim etiam uerbo usus es, tamquam figmentum
fusile fieret ex forma lutea, quae de puluere facta est —, quomodo
eadem manente forma, quae inpressa illi est uel expressa de corpore,
potest reformari ad imaginem dei? an duas habebit imagines, a
summo quidem dei, ab imo autem corporis, sicut in nummo dicitur
\'caput et nauia\'? an forte dicis, quod anima ceperit imaginem
corporis et spiritus capiat imaginem dei, tamquam illa contigua
corpori et ille sit deo, ac sic ad imaginem dei homo ille intimus,
non iste interior reformetur? sed frustra hoc dicis. nam si et ille
Macrobii Saturnal. I7, 22 1 corpoream HT corpori similiH 2 anime AB animae C 3 habere CEH
intellectum A 5 hominem mn.C 6 ut mn.D 7 intera A concaua b
caua sua] casa sua B cauare H • recepit Ab cepit s. I. mlH 8 inania]
inanima Cb quia A quę E quo T 9 ceperit D reciperet E (ere s. I.) constet-
intimo om.H 10 respices H (i s. alt. e) 11 quan∗∗tate H canaris C 13 agnitionem
ETbd eum] illum bd exterior an interior sqq. T 14 an intimus]
animus ABCI praeter] prius B praeterit C et om.C 15 que
16 elie A uis H 17 recipiatH 18 interiore (om. et)A interius I (or s. us ml)
19 gerauit Dml usus ||| es II 21 quąe II 22 absmumo C 24 nabia II naiua b
coeperit ABCHmlb 25 et] add. si H capiet T tam II 26 a deo E
27 interiore] formetur A et si homo ille intimusi
iam etiam ipse per animam cepit imaginem corporis, sicut
illa eum forma formauit. ac per hoc non habet ubi capiat imaginem
dei manente in se ista imagine corporis, nisi quemadmodum nummus,
ut dixi, aliter ex inferiore, aliter ex parte superiore formetur.
ad ista te absurda quando de anima cogitas carnalis cogitatio corporum
uelis nolisue conpellit. sed deus, ut etiam ipse rectissime
confiteris, non est corpus; quomodo igitur capiat eius imaginem
corpus? obsecro te, frater, ut non conformeris huic saeculo, sed
reformeris in nouitate mentis tuae nec sapias secundum carnem,
quoniam mors est.