tuam sanctitatem scripsit, mittente mihi eos fratre nostro Renato,
homine quidem laico, sed pro sua fide et eorum quos diligit
prudenter religioseque sollicito. quibus lectis uidi hominem in
sermone quidem non solum usque ad sufficientiam, uerum etiam
usque ad redundantiam profluentem, sed in rebus, de quibus
loqui uoluit, nondum sicut oportet instructum; quod si ei fuerit
domino donante conlatum, poterit esse utilis pluribus. habet
enim non minimum facultatis, qua possit explicare atque ornare
quae sentit, si prius det operam recta sentire. ualde quippe sunt
noxia praua diserta, quia hominibus minus eruditis eo quod
diserta sunt uidentur et uera. quomodo autem eosdem libros ipse
acceperis nescio; uerum tamen, si uerum est quod audiui, diceris
eis recitatis ita exiluisse laetitia, ut caput iuuenis illius senex
et laici presbyter osculatus didicisse te quod ignorabas gratias
egeris. ubi quidem non inprobo humilitatem tuam, immo uero
etiam laudo, quod honorasti doctorem tuum nec hominem, sed
ipsam quae tibi per illum loqui dignata est ueritatem, si tamen
potueris demonstrare, quid per illum ueritatis acceperis. uellem
itaque rescriptis tuis quid te docuerit me doceres. absit enim,
ut erubescam a presbytero discere, si a laico tu non erubuisti
praedicanda et imitanda humilitate, si uera didicisti.
cupio, ut, si iam id sciebam, gratuler pro te, si autem nesciebam,
discam per te. itane tu ignorabas duo quaedam esse animam et
2comprbo ABCEG compbro D agustinus A 3 eps A, om.DE 5 sanctitatem
tuam d 7 relioseque A sollicite C dilectis C 8 ad sufficientiam
usque BG 10 ei om. A fierit Cm7 13 recte E 14 et praua G minus om. A
15 sint b 16 est om. G 17 exsiluisse A,Fa.e. 18 quo A etgratiasG
19 uere C 20 honorastis C decorem B a. c. G _21 dignatus BCFmlG
24 a presbitero erubescam E tu] ut A 25 uera tn E (tn in fine u. add.) f
26 Prouide A 27 id om. A ne*sciebamG J
spiritu meo animam meam - et utrumque ad naturam
hominis pertinere, ut totus homo sit spiritus et anima et corpus,
sed aliquando duo ista simul nomine animae nuncupari — quale
est illud : et factus est homo in animam uiuam;
ibi quippe et spiritus intellegitur — itemque aliquando utrumque
nomine spiritus dici — sicuti est: et inclinato capite
tradidit spiritum, ubi et anima necesse est intellegatur —
et utrumque unius esse substantiae? puto quod ista iam sciebas;
si autem nesciebas, non te aliquid, quod magno periculo nescitur,
didicisse scias. et si quid hinc subtilius disputandum est, melius
cum ipso agitur, cuius iam nouimus et eloquium: utrum, cum
dicitur anima, ita ut simul intellegatur et spiritus, utrumque
anima sit, spiritus autem aliquid animae sit, an, sicut ei uisum
est, a parte totum appelletur hoc nomine, siue etiam utrumque
spiritus sit, pars uero eius sit, quae proprie dicitur anima, an et
hoc a parte totum uocetur, quando ita dicitur spiritus, ut simul
intellegatur et anima; sic enim huic placet. uerum ista, ut dixi,
et subtiliter disseruntur et sine ullo uel certe sine magno periculo
nesciuntur.
Itemque alios esse corporis, alios autem animae sensus,
miror, si iste te docuit; et tu homo id aetatis et honoris, antequam
istum audires, unum atque idem putabas esse, quo album
nigrumque discernitur, quod nobiscum uident etiam passeres, et
quo iustum atque iniustum diiudicatur, quod uidebat Tobis
etiam carnis luminibus perditis. hoc si ita est, profecto, quando
audiebas uel legebas: in inlumina oculos meos, ne
umquam obdormiam in mortem. non nisi carnis
oculos cogitabas. aut si hoc obscurum est, certe, quando illud apostoli
recolebas : inluminatos oculos cordis uestri, nos
30 Eph. 1, 18 3 spiritus et om.E 6 utroque G 9 puto] add. autem E 10 scitur A
scitor F (u 8. 0 m1), BCG 11 quod G subtius E 12 eloquium uere miranda
csideratio cum dignioris ingenii merito e habenda E 13 et otn.E an utrumque E
14 amae A 19 certe] add. ct b 22 te om.C 23 quod EG algū A 24 etiam
uidcnt E 25 Tobias bd 28 morte Eb 29 hoc om. G illi A
hoc sentiam; neque hoc te igitur iste docuit.
Aut si forte ante huius doctrinam, quam modo te inuenisse
laetaris, animae naturam dei putabas esse portionem, hoc plane
cum horrendo periculo falsum esse nesciebas. et si ab isto didicisti,
quod anima portio dei non sit, age deo gratias, quantas potes,
quod non, antequam hoc didicisti, de corpore existi; exisses enim
magnus hereticus et blasphemator horrendus. nullo modo tamen
etiam id de te existimauerim, quod homo catholicus neque
contemptibilis presbyter animae naturam portionem dei sentiebas
esse. unde, fateor dilectioni tuae, timeo, ne forte hoc te iste
docuerit, quod potius sit contrarium ei fidei quam tenebas.
animam credidisse dei esse portionem uel ullo modo animae et
dei eandem esse naturam, ita metuo, ne forte consenseris huic
homini, \'quod animam deus non de nihilo fecerit, sed ita ex
ipso sit, ut ab ipso emanauerit\'; hoc enim etiam uerbum iste
posuit inter cetera, quibus in hac quaestione ad immane praecipitium
exorbitauit. at uero hoc si te docuit, nolo me doceas;
immo etiam uolo ut quod didiceras ipse dediscas. parum est
enim non credere neque dicere quod pars dei sit anima — neque
enim et filium uel spiritum sanctum partem dei esse dicimus,
et tamen dicimus patrem et filium et spiritum sanctum unius
eiusdemque esse naturae —, parum est ergo, ut non dicamus animam
esse partem dei; sed hoc etiam opus est ut dicamus non eam
et deum unius eiusdemque esse naturae. unde ille recte quidem
ait \'genus dei esse animas munere, non natura\' ac per hoc non
omnium, sed fidelium; sed rursus ad id quod declinauerat
deuolutus est et deum atque animam eiusdem dixit esse naturae,
non quidem his uerbis, sed aperta manifestaque sententia. cum
3 Aut] At bd 7 didicisti hoc BG hoc om.D didicitisA
exisse C 9 exestimauerim ACFml 10 contentibilis A contemtibilis B
egse scntiebus DE 11 frateor A 13 non om.b nunquam b in om.G
catholicji BG post cathol. s. I. add. m2 fide F 14 anima D 15 esse eandem BG
consentieris E 18 ad in immane E praecipiu A 19 at] aut A a DE
ad G 20 didiscas C 23 unus G 27 naturae CG 29 est om.A
nec ex nihilo, sed ex semet ipso creauerit\', quid persuadere
conatur nisi id quod aliis uerbis negat, animam scilicet eiusdem
cuius deus est esse naturae? omnis quippe natura uel deus est,
qui nullum habet auctorem, uel ex deo est, quia ipsum habet
auctorem. sed quae habet auctorem deum, ex quo est, aliqua
facta non est, aliqua facta est. porro quae facta non est et
tamen ex ipso est, aut genita est ab illo aut procedit ex illo —
quae genita est, filius est unicus, quae procedit, spiritus sanctus — et
haec trinitas unius est eiusdemque naturae; nam haec tria unum
sunt et singulum quidque deus et simul omnia unus deus inmutabilis,
sempiternus, sine temporis ullo initio siue termino.
at uero illa natura, quae facta est, creatura nuncupatur, creator
autem deus, illa scilicet trinitas. creatura ergo ita esse dicitur
ex deo, ut non ex eius natura facta sit; ex illo enim propterea
dicitur. quia ipsum auctorem habet ut sit, non ita, ut ab illo
nata sit uel processerit, sed ah illo creata, condita, facta sit,
partim ex nulla alia, id est omnino ex nihilo, sicut caelum et
terra uel potius uniuersae mundanae molis uniuersa cum mundo
concreata materia, partim uero ex alia iam creat\'a atque exsistente
natura, sicut uir ex limo, mulier ex uiro, ex parentibus homo,
creatura tamen omnis ex deo, sed creante uel ex nihilo uel ex
aliquo, non autem gignente uel producente de se ipso.
Si haec cum catholico loquor magis commonens quam
docens — neque enim esse tibi arbitror noua uel audita quidem
et antea, non tamen credita, sed, ut existimo, sic legis epistulam
meam, ut hic agnoscas etiam fidem tuam, quae nobis in catholica
ecclesia domino donante communis est —, si ergo haec, ut dicere
coeperam, cum catholico loquor, unde, obsecro, credis esse animam,
non uniuscuiusque nostrum dico, sed primam primo illi homini
datam? si ex nihilo et factam tamen insufflatamque a deo, id
1 dicit esse E 5 uel deus non est (tn mg. al. 1 ex do 6) b 6 est om.0
10 est om.E II et om.D quodque Em2d 12 siue) sine Eb 13 atque AF
aque BC nuncupantur C 15 illo] nihiloF 20 pr. creata D existente
BCEG 23 alio F 24 Si] Sed b 26 exestimo A istexistimo C 27 hinc E
29 coeperant A 30 uniuscus iusque A nram E
anima fieret tamquam materies subiacebat artifici deo, sicut
puluis, unde fieret Adam, uel costa eius, unde Eua, uel sicut
aquae, unde pisces et uolucres, uel sicut terra, unde animalia
quaeque terrestria, non est catholicum, non est uerum. quodsi
neque ex nihilo neque ex alia quacumque creatura, sed ex semet
ipso deum, hoc est ex natura sua fecisse uel facere animas — quod
absit! — existimas, hoc quidem ab isto didicisti, sed non tibi
gratulor neque blandior; longe cum illo a fide catholica exorbitasti.
tolerabilius enim — quod quidem falsum est, tamen, ut dixi,
tolerabilius — ex aliqua alia creatura, quam quidem iam fecerat
deus, quam ex dei natura animam conditam crederes, ut, quod
est mutabilis, quod peccat, quod fit impia, quod etiam, si impia
perdurauerit in fine, sine fine damnabitur, non ad dei naturam cum
horrenda blasphemia referretur. abice, frater, abice, obsecro, istam
non plane fidem, sed exsecrandae impietatis errorem, ne homo grauis
seductus a iuuene et a laieo presbyter, cum istam catholicam fidem
esse arbitraris, de numero fidelium — quod a te auertat dominus eximaris.
non enim sic tecum agendum est ut cum illo aut ea uenia
tuus iste tam horrendus qua iuuenis illius, licet ab illo ad te transierit,
error est dignus. ille ouili catholico sanandus nuper accessit, tu in
catholicis pastoribus deputaris. nolumus ita curetur quae uenit ab
errore ad dominicum gregem, ut prius pestifera contagione disperdat
ouis ulcerosa pastorem.
Quodsi dicis: \'hoc me ille non docuit nec huic errori eius ullo
modo quamlibet diserti et ornati sermonis inlectus suauitate consensi\',
ago ingentes deo gratias. sed quaero, unde illi caput exosculatus,
ut dicitur, gratias egeris te didicisse quod usque ad auditam
disputationem illius ignorabas aut, si falsum est hoc te fecisse atque
dixisse, hoc ipsum peto nobis intimare digneris, ut inanis rumor
1 quid E ago E anima unde ficret b unda Gml 4 aqua D
uocres A 8 exestimas A 15 referetur Ab referitur ex referreturF 16 exe-
crande C 18 arbitiarisG a te] ante C 19 exestimaris AC Nexistimeris F
(N s.l.m2, alt. e s. aml) excludaris E tecum sic b 20 qua om. A qua Eb
21 iste indignus E . ouiloG\' 22 ueni A 24 oues A 25 ullomo A
26 disserti BG 2S te om.C 29 ignorabo q D (in mg. ba) atque-digneris
(in mg. tn. rec. omissio) om.F autq D 30 didicisse A ut] uelim F
te gratias, gaudeo quidem, si te illud non docuit, quod superius
quam sit detestandum eauendumque monstraui, et non reprehendo,
quod gratus fueris tanta humilitate doctori, si aliquid aliud disputante
illo uerum atque utile didicisti; sed hoc quid sit inquiro. an
forte animam non spiritum esse, sed corpus ? non quidem magnum
doctrinae christianae arbitror esse detrimentum ista nescire et, si de
corporum generibus subtiliter disputetur, hoc maiore difficultate
quam utilitate perdiscitur. si autem dominus uoluerit, ut ad illum
ipsum iuuenem scribam, sicut desidero, ibi sciet fortasse dilectio tua
etiam hoc quam non te docuerit, si tamen id te ab illo didicisse
laetaris. sed ne quid forte aliud sit, quod constat esse utile et ad
fidem necessariam pertinere, peto rescribere non graueris.
animas, cum de corporibus exierint, antequam ueniant ad illud
iudicium, quo eas oportet iam redditis corporibus iudicari atque in
ipsa, in qua hic uixerunt, carne torqueri siue gloriari, hoc itane
tandem ipse nesciebas ? quis aduersus euangelium tanta obstinatione
mentis obsurduit, ut in illo paupere, qui post mortem ablatus est in
sinum Abrahae, et in illo diuite, cuius infernus cruciatus exponitur,
ista non audiat uel audita non credat ? sed numquid to docuit, quomodo
anima sine corpore de digito pauperis aquae stillam desiderare
potuerit, cum ipse confessus sit alimenta corporea non nisi propter
fulciendas ruinas corruptibilis corporis sui animam quaerere? uerba
eius ista sunt: numquid quia anima, inquit, aut cibum quaerit aut
potum, ad ipsam transire credimus pastum? et paulo post: unde
intellegitur, inquit, et probatur non ad animam pertinere ciborum
sustentacula, sed ad corpus, cui etiam praeter cibum procuratur simili
ratione uestitus, ut illi necessarius uideatur pasturae suggestus, cui
BG 4 illa tantaC alioC 6 es A 10 desiderio C
11 quod etiam (om. sequ. quam) b ho A non] siC 13 nccessariu b ne E
14 aliud BG 15 exierit A exierO 16 iam] etiam DE corporibus redditis E
17 iniqua C dixer C tqueri E itasi (ne s. si m1) B itasi G 19 ut om.E
ablatus (d 8.11) D ablatus est om.C 20 inferni E in inferno d 22 pauperis
a*quQ add. m2 in spat. uac. F atque E 23 potuit Fd 24 na uerba E 25 ita D
qui Fml animaC cybum (semper y) A 26 crediraus transire D 29 ille C
conpetit et ipsos habere uestitus. hanc ille sententiam suam satis
euidenter expositam nonnulla etiam similitudine inlustrans adiecit
atque ait: quid autem putamus inquilinum quemquam suae habitationi
prospicere? nonne, si eam senserit aut tecto tremere aut nutare
pariete aut labare fundamine, destinas quaerit, strues congerit, quibus
inminentem possit ruinam sedulo diligenterque fulcire, ne sub periculo
mansionis discrimen uideatur pendere mansoris ? ita ergo et animam
recognosce, inquit, carni suae desiderare cibum, ex qua ipsum concipit
sine dubio desiderium. haec nempe ille iuuenis sua sensa uerbis luculentissimis
et sufficientissimis explicauit asserens non animae requiri
alimenta, sed corpori, cura quidem illius, sed tamquam habitantis
in domo et moribundae carnis inminentes ruinas prouida refectione
fulcientis. et illud ergo explicet tibi, quid anima illa diuitis ruiturum
destinare cupiebat, quae mortale corpus iam utique non habebat et
tamen sitiebat et aquae stillam de digito pauperis requirebat. habet
ubi se exerceat iste doctor senum; quaerat et inueniat, si potuerit,
cui rei anima illa apud inferos humidum alimentum uel tam exiguum
mendicaret, cum ruinoso habitaculo iam careret.
hinc saltem a Tertulliani deliramentis esse discretum; ille quippe
sicut animam ita etiam deum corporeum esse contendit. a quo iste
in hoc dissentiens mirabiliora persuadere molitur deum incorporeum
non de nihilo facere, sed de se ipso flatum exhalare corporeum.s o
doctrinam, cui omnis aetas aures subrigat, quae homines annosos,
quae denique presbyteros mereatur habere discipulos legat, legat
XX 309). August. De haeresibus c. 86 (XLII 46 M). Epist. 190(CSEL LVII137) 4 non nisi E cu C aucO tecta ABGFml
tacta C premere A nutare (n ex m) C 5 parieteG lauarc D fundamina G
7 mansorio ABG mansuro C mansori bd 8 carnis C desirare A ipsaG
concupit ABFb concepit E concypitC 10 explicabit A 11 illis A illius ex
ipsius G habitans BCG habitantis (ti s.l.ml) V 12 refcctine A 13 quit A
quiC 15 sciebat C de om.F requirebatur E a uoce habet init. sumit
noui cupit. b 16 inueatA 17 Umidum A exiguu A 18 rumoso G
20 salti EFml tertuliani C tertusliani Fml 21 deum om.A csse-incorporeum
om.C atque (e mut. ml in i, Benedictini add. a quo) F 22 hoc om.BG
23 semetipso BCFGd ipso ED efflare E 6 A 24 doctrina EG hominis Cb
annos BCFGb ammiros E 25 quae-quod om.BCFGb
recitaturus inuitet. seniores cum iunioribus conuenite, quod nesciebatis
discite, quod numquam audieratis audite. ecce isto docente
non aliunde quod aliquo modo est nec ex eo quod omnino non est
deus flatum creat, sed ex eo quod ipse est, cum sit incorporeus,
corpus sufflat. naturam ergo suam, antequam mutetur in peccati
corpore, ipse mutat in corpus. an dicit, quod ex natura sua non
mutat aliquid, cum flatum facit? non ergo cum de se ipso facit;
non enim aliud est ipse, aliud natura eius. quis hoc insanissimus
opinetur? quodsi dicit ita deum de sua natura facere flatum, ut
ipse integer maneat, non inde quaestio est, sed utrum quod non
aliunde nec de nihilo, sed de illo est, non hoc sit quod ille, id est
eiusdem naturae et essentiae. nam et filio genito integer manet;
sed quia cum genuit de sc ipso, non aliud genuit quam id quod est
ipse. excepto enim quod hominem assumpsit et uerbum caro factum
est, alius est quidem uerbum dei filius, sed non est aliud; hoc est
alia persona est, sed non diuersa natura. et unde hoc, nisi quia non
creatus ex alio uel ex nihilo, sed natus ex ipso est, non ut melior
quam erat esset, sed omnino ut esset et quod est ille, unde natus
est, esset, hoc est unius eiusdemque naturae, aequalis, coaeternus,
omni modo similis, pariter inmutabilis, pariter inuisibilis, pariter
incorporeus, pariter deus, hoc omnino quod pater, nisi quod filius
est ipse, non pater? si autem manet quidem ipse integer deus nec
tamen de nullo uel de alio, sed de se ipso diuersum aliquid in deterius
creat et de incorporeo deo corpus emanat, absit, ut hoc catholicus
animus bibat! non enim est fluentum fontis diuini, sed figmentum
cordis humani.
esse corpoream, uindicare a passionibus corporis disputans \'de animae
A conuenit CG 3 numquam om.G hęc testor doccntC E
6 impeccati A 7 anticit A sua natura d 8 ipso om.E 9 pr. est aliud E
11 utra in mg. E 13 essentire C 14 genuit eum E ipse est ABCFGbd
15 adsumsit D 16 est alt. om. BCFGb hoc-est bis pon. C 17 talia A
hoc est E 18 est om. E 20 cst pr. om. G 22 in corpore eius A 23 pr. ipse]
in se C 24 se om. C de deterius C 25 hęc E 2G bibit C fiuentum est E
fortis C frigmentum .1 28 putata e E 29 uindicaret A uedicare b in mg.
passionis A
membris corporis absque animae sectione\', non tecum, sed cum illo
potius agere debeo; illi quippe insudandum est, ut rationem reddat
dictorum suorum, ne de opere iuuenis uelle fatigare uideamur grauitatem
senis. quod autem similitudines morum, qui repperiuntur
in filiis, non ex animae semine uenire disputat, consequens est
quidem, ut hoc sentiant quicumque animae propaginem destruunt,
sed nec illi qui hanc astruunt ibi constituunt pondus assertionis suae;
uident enim et filios parentum dissimiles moribus, quod ideo fieri
putant, quia et ipse unus homo plerumque suis moribus alios mores
dissimiles habet non utique anima altera accepta, sed uita in melius
uel in deterius commutata. ita dicunt non esse inpossibile, ut anima
non habeat eos mores, quos habet illa ex qua propagata est, quando
quidem ipsa una nunc alios, alias alios habere mores potest. quare
si hoc te credis ab isto didicisse, quod anima non sit ex traduce,
utinam id uere didicisses! me tibi docendum libentissime traderem;
sed aliud est discere, aliud uideri sibi didicisse. si ergo te didicisse
arbitraris quod adhuc nescis, non plane didicisti, sed temere credidisti
quod libenter audisti et subrepsit tibi falsiloquium per suauiloquium.
quod non ideo dico, quia falsum esse iam certus sum animas
potius insufflari nouas quam de origine parentum trahi — hoc enim
adhuc ab eis qui docere id possunt existimo requirendum —, sed
quia iste de hac re ita disseruit, ut non solum eam, quae adhuc discutienda
est, non solueret quaestionem, uerum etiam talia diceret,
quae falsitatis non habeant dubitationem; cum enim uellet probare
dubia, ausus est dicere sine dubio reprobanda.
loqueretur: non uis, inquit, animam ex carne peccati contrahere
A paraloeticis A paralocticis (i s. oe) BF para boeticis C
paraliticis DEU 2 menbris C ille A 5 seni A similitudinis BC reporiuntur C
6 disputant E 7 quida C hic C 9 quos D 10 suis moribus (in mg. aL 1
sibimet dissimilis est) 6 11 itaque E haccepta A uita F 12 commotata A
commutataF ita-quos om.F animaC 13 ille ABCFGbd a quo bd
ex quo E 15 ab isto didicisse credis E animcon (om. non) A tradicit A
16 uera E 17 aliundē C uidere b dicisse A 18 didici A 20 sim d 22 adhic A
qui docere id possunt ab eis E existimore quęrendum A 23 ac A diseruit A
deseruit G 26 est om. BCGFml reprobanda A 28 atiima BCG
ualetudinem, ad quam uicissim sanctificationem uideas transire
per carnem, ut per ipsam reparet statum, per quam perdiderat
meritum? aut numquid quia baptismo corpus abluitur, non transit
ad animam uel spiritum, quod creditur conferri per baptismum?
merito ergo per carnem priscam reparat habitudinem, quam uisa
fuerat paulisper amisisse per carnem, ut per eam incipiat renasci,
per quam meruerat inquinari. uide in his uerbis quantum iste
tuus doctor errauerit! dixit \'animam per carnem reparare statum,
per quam perdiderat meritum\': habuit ergo anima aliquem statum
et aliquod meritum bonum ante carnem, quod uult eam
reparare per carnem, quando caro lauacro regenerationis abluitur;
uixerat itaque alicubi ante carnem in statu et merito bono,
quem statum et quod meritum perdidit, cum uenisset in carnem.
dixit \'eam per carnem reparare habitudinem priscam, quam
uisa fuerat paulisper amisisse per carnem\': habuit ergo ante
carnem habitudinem antiquam — hoc est enim \'priscam\' — et
ista qualis esse potuit nisi beata atque laudabilis habitudo?
quam reparari per sacramentum baptismatis asseuerat, cum
eam nolit ex illa originem trahere per propaginem, quam constat
in paradiso aliquando fuisse felicem. quomodo igitur alio
loco \'animam se\' dicit \'constanter asserere non ex traduce neque
ex nihilo neque per semet ipsam neque ante corpus\'? ecce isto
loco uult animas ante corpus alicubi uiuere tam beate, ut eadem
illis per baptismum beatitudo reddatur, et tamquam sui rursus
oblitus adiungit et dicit: ut per eam, id est per carnem, incipiat
renasci, per quam meruerat inquinari. superius meritum significauerat
bonum perditum fuisse per carnem, nunc autem significat
malum meritum, quo factum est, ut ueniret uel mitteretur in
carnem dicendo: per quam meruerat inquinari; si enim meretur
inquinari, non est utique meritum bonum. dicat quid peccauit,
antequam per carnem inquinaretur, ut per carnem inquinari
BCEFG 3 per baptismQ E ablutO E non om.E 4 trans-
ferri E 8 errauerit doctor BCFGd crret doctorE reparere D 10 quod]
sed quid E ea A, om. E 11 caro om. E regerationisG 12 uix eratft
aliquibus A 14 eam] etiam D 16 habitudine mariti quam A enim om.G
18 seuerat A 19 proginem A originem BCFGb 21 se dicit om. A 29 si.E
mereretur CF 31 ut] et Gb
hic quid uerum dicat omnino non potest.
anima itaque si peccatrix
esse meruit, quae peccatrix esse non potuit, tamen neque in peccato
remansit, quia in Christo praefigurata in peccato esse non debuit,
sicut esse non potuit. rogo te, frater, putasne ista saltem postea
legisti et considerasti et quid in recitante laudaueris uel unde
post recitationem gratias egeris cogitasti? quid est, obsecro te:
anima itaque si peccatrix esse meruit, quae peccatrix esse non potuit?
quid est \'meruit\' et \'non potuit\', cum mereri hoc non posset,
nisi peccatrix fuisset, non autem fuisset, nisi esse potuisset, ut
ante omne malum meritum peccans inde sibi meritum faceret,
unde ad alia peccata deserente domino perueuiret? an ideo dixit:
quae peccatrix esse non potuit, quia, nisi in carnem ueniret, peccatrix
esse non posset ? quid ergo meruit, ut eo mitteretur,
ubi peccatrix esse posset, quo nisi uenisset alibi peccatrix esse
non posset? dicat, quid meruit. si enim meruit esse peccatrix,
aliquid iam peccauerat, unde mereretur iterum esse peccatrix;
si autem nihil peccauerat, unde meruit esse peccatrix? sed
haec fortassis obscura uideantur aut obscura esse iactentur,
cum sint apertissima. neque enim dicere debuit, quod anima
meruerit peccatrix esse per carnem, cuius nec bonum nec malum
meritum repperire poterit ante carnem.
coartaretur angustiis, quomodo animae originalis peccati uinculo
teneantur obstrictae, si non ex illa trahunt originem, quae prima
peccauit, sed eas puras ab omni contagione et propagatione
peccati peccatrici carni creator insufflat, ne dicatur illi, quod
sic insufflando eas deus efficit reas, primo de praescientia dei
hanc opinionem munire temptauit, \'quod eis praeparauerit
4 naque C 5 potuit Fm2 6 potuit] debuitF ista om.F
salti bis pos. semel eras. F, E 10 potuisset BCFQbd 14 carne EFG uenerit B
15 possit E eo om. F eo mitteretur] omitteretur BCG 16 potuit E
19 si autem—peccatrix om. ABCFGbd 20 pr. obscura] add. esse BCFGbd
22 meruit esse peccatrix E per] post E 24 manifesta.tiora CGFml
25 origenalis E uinclo E 27 puras] curas BC propagineG 28 illi om.C
29 deus eas E presentia G 30 redemptionem codd. praeter A
ut abluatur originale peccatum, quod de carne traxerunt; quasi
facta sua deus emendet, quod eas insontes fecerat inquinari.
sed posteaquam uentum est, ut de illis loqueretur, quibus tali
non subuenitur auxilio et antequam baptizentur exspirant: in
hoc, inquit, loco non me quasi auctorem spondeo, sed aliquid de
exemplo conicio. habendam dicimus de infantibus istius modi rationem,
qui praedestinati baptismo uitae praesentis, antequam renascantur
in Christo, praeueniuntur occiduo. legimus enim, inquit,
de talibus scriptum: raptus est, n e malitia mutet
illius intelle ctum aut ne fictio d e cipi at animam
eius. propter hoc c pr oper auit de medio in iquitatis
illum educere; placita enim erat deo
anima eius, et: consummatus in breui repleuit
tempora longa a. quis istum dedignetur habere doctorem ?
ergone paruuli, quos plerumque uolunt homines baptizari et.
dum curritur, ante moriuntur, si retardarentur in ista paululum
uita, ut baptizati continuo morerentur, malitia mutaret intellectum
eorum et fictio deciperet animam eorum et, ne hoc eis
contingeret, subuentum est illis, ut ante raperentur quam baptizarentur?
in ipso ergo baptismate mutarentur in peius et fictione
deciperentur, si post baptisma raperentur. o ammiranda
atque sectanda, immo uero detestanda et exsecranda doctrina!
sed hoc de uestra prudentia, qui affuistis, cum recitaret, iste
praesumpsit et de tua maxime, ad quem scripsit et cui
recitatos libros tradidit, ut credituros nos esse confideret de
non baptizatis infantibus esse scriptum, quod de omnium
sanctorum inmaturis aetatibus scriptum est, cum quibus male
actum stulti arbitrantur, si de hac uita celeriter rapti
1 paruuli-traxcrunt om. A 2 abluanturG cotraxerunt E 3 fecercnt C
5 explrant A 7 conitio coniceo E instantibus BCFG huiusmodiiB 8 praedistinanti
C 10 malicia utet A mutaret BCEFG 11 aut] ut D deciperctd
13 deo eratd 14 animā A expleuit E 15 longa] mnlta E 16 baptizare D
17 rctradarentur C paululum in ista E 19pr. illorum Id e*is (g er.) A 20 illLs
est BCFGd raparenturC quam baptizarentur om.C 22 si—rapercntur om.C
reparentur E 23 immo uero-exsccranda om. BCFGbd 24 recitare E iste (s. e
add. a) F, e ex a G 25alt. et] ut C 26 libros om.F credituros uos] creditussuos BG
creditursuos CF 27 ñ de E 28 inmutaris CG in maturis b est om.E 29acC
sibi exoptant, peruenire potuerint. quale est autem dicere
\'infantes pracdestinatos baptismo uitae praesentis, antequam
renascantur in Christo, occiduo pracueniri\', uelut aliqua uis fortunae
seu fati siue cuiuslibet rei non permittat deum quod
praedestinauit inplere? et quomodo ipse illos rapit, quia placuerunt
illi ? an eos et ipse praedestinat baptizari et ipse quod
praedestinauit non sinit fieri ?
huius profunditate quaestionis cautior quam scientior nostra
cunctatio: ausim dicere, inquit, istos peruenire posse ad originalium
indulgentiam peccatorum, non tamen ut caeleste inducantur
in regnum, sicuti latroni confesso quidem sed non baptizato dominus
non caelorum regnum tribuit, sed paradisum, cum utique iam
maneret: qui non renatus fuerit ex aqua et spiritu
sancto, non intrabit in regnum caelorum, praecipue
quia multas esse mansiones apud patrem suum dominus
profitetur, in quibus designantur merita multa et diuersa mansorum,
ut hic non baptizatus perducatur ad ueniam, baptizatus ad
palmam, quae est parata per gratiam. cernis hominem paradisum
atque mansiones, quae sunt apud patrem, a regno separare caelorum,
ut etiam non baptizatis abundent loca sempiternae felicitatis.
nec uidet. cum ista dicit, ita se nolle baptizati cuiuspiam
paruuli mansionem a caelorum regno separare, ut ipsam dci
patris domum uel aliquas partes eius inde separare non timeat;
neque enim dominus Iesus in uniuersitate creaturae uel in qualibet
uniuersitatis parte, sed: indomo patris mei, dixit,
multae mansiones sunt. quomodo ergo erit in dei
patris domo non baptizatus, cum deum patrem habere non
27 Ioh. 14, 2 4 renascunturF nascantur E 5 aeu] siuc d alt. seu G
6 implere *** praedestinauit (in mg. quod) E ipse om. C 7 illi] ei b etpr.
om. BCFb 11 uoce ausim inc. c. X b 13 sicuti A sicut in D sicut cet. quidem
confesso G confessio B 15 minareturG fuerit (s. I.) renatus D 17 qua C
muItos A 18 designatur 19 hinc D 20 qua. e. A carnes (e in i mut.) C
paradisum om. BCGFmlb 21 atque] aque b 24 a om. BCGFml ipsa A
26 dns is ABC dns IIS (m. 2 IHS) F dns hisG Iesus om. b uniuersitate]
uniuerse (?) BG 28 multa mansiones AD mans. multae cet.
est a Donatistarum uel Rogatistarum diuisione liberare, ut ipsam
domum dei patris quaerat diuidere et aliquam eius partem
extra regnum caelorum ponere, ubi non baptizati ualeant habitare.
et quo pacto ipse regnum caelorum se intraturum esse
praesumit, de quo regno in quanta uult parte domum ipsius
regis excludit? sed de latrone illo, qui iuxta dominum crucifixus
sperauit in dominum etiam crucifixum, et de fratre sanctae
Perpetuae Dinocrate argumentatur, quod etiam non baptizatis
dari possit indulgentia peccatorum et sedes aliqua beatorum;
quasi quisquam, cui non credere nefas esset, huic indicauerit
quod non fuerint baptizati. de quibus tamen in eo libro, quem
scripsi ad fratrem nostrum Renatum, plenius quid mihi uideretur
exposui. quod tua dilectio poterit nosse, si non spreueris legere;
nam ille petenti non poterit denegare.
adtentius enim fortasse quam tu quid mali dicat adtendit praeter
Christi scilicet baptismum solui in paruulis originale peccatum.
denique, ut aliquatenus in hac causa uel sero ad ecclesiae sacramenta
confugiat: pro his sane, inquit, oblationes assiduas et
offerenda iugiter sanctorum censeo sacrificia sacerdotum. habeto
istum, si placet, etiam censorem, si parum fuerat habere doctorem,
ut sacrificium corporis Christi etiam pro his offeras, qui
Christo non sunt incorporati. rem quippe tam nouam atque a
disciplina ecclesiastica et a regula ueritatis alienam cum libris
suis auderet inserere, non ait \'puto\', non ait \'existimo\', non ait
\'arbitror\', non ait saltem \'suggero\' uel \'dico\', sed \'censeo\',ut scilicet,
si offenderemur nouitate seu peruersitate sententiae, terreremur
pag. 310, 29-311, 1 2 ad C, om.Dm1 donadistarum C rogatistarunt A rogatarū C
diuersione C 6 praesumet E quanta (s. a add. u) F parte om. F 7 duo 0
8 crucifixoG sane ABCGFml 9 dinograteD diuocrate b (semper u pro n)
argumtatus ABCG 11 quia si CG qu*asi.F 12 in] id C 13 uidetur A
17 uoce adtentius inc. c. XI b Attene uis A malidicat B maledicat CG
18 originali C 19 ut om.F hac] ac AC 22 concensorem C partQG
dictorem G 23auferas A 25 ecclesiasticam A a om.CE 26 suis (s imt. ex t) B
audere A audiretC eiestimo A 27 salutem A saltiEFml 28 terremur EG
istum docentem; catholici tamen qui sanum sapiunt sacerdotes,
quibus et te oportet adiungi, absit ut adquiescant istum audire
censentem, quem potius optant resipiscentem ac dolentem et
quod ista senserit, immo uero etiam scripserit correctione saluberrima
paenitentem. sed hoc, inquit, exemplo Machabeorum in
proelio cadentium astruo faciendum, qui cum furtim de interdictis
auferrent atque in ipso certamine cecidissent, a sacerdotibus, ait,
inuenimus hoc initum fuisse consilium, ut quorum animas ex
uetito reatus obstrinxerat, sacrificiorum oblatio repararet. ita istuc
dicit, quasi pro incircumcisis illa oblata legerit sacrificia, sicut
haec nostra pro non baptizatis censuit offerenda. circumcisio
quippe fuit illius temporis sacramentum, quod praefigurabat
nostri temporis baptismum.
apparuit tolerabilius adhuc errat. nam uelut paenituerit
eum — non quod debuit paenitere, id est quod ausus fuerit
asserere non baptizatis relaxari originale peccatum atque indulgentiam
dari omnium peccatorum, ut in paradisum, hoc est
locum tantae felicitatis, mittantur et beatas mansiones in
domo dei patris habere mereantur, sed illud eum potius paenituerit,
quod eis minoris beatitudinis extra regnum caelorum
concesserit sedes —, adiunxit atque ait: aut si forte quispiam
reluctetur latronis animae uel Dinocratis interim temporarie conlatum
paradisum — nam superesse illis adhuc in resurrectione
praemium regni caelorum quamquam sententia illa principalis obsistat,
quia qui non renatus fuerit ex aqua et spiritu
sancto, non intrabit in regnum caelorum -,
b 4 recensentem C qufi BCGFml ac dolent (in mg. al. dolent(i) b
5 correptione A (s. p. add. c) correctione C, bin mg. correptione BG, b in textu
6 macchabeorum A 9 init*um E consilium fuisse BCFGbd 10 uetito om. F
obstrixeratA (s s. l.),G ita] ista BCFG istudEd lhegeritD 12 num A
15 posterior A 17 quid E dfbucrit F 20 beatis C 21 dei om.BCFGd
23 adiuncxit A aut] at E 24 uel om. A conlatam D 25 nam] iam b
in om. G resuccione A 26 quOquam E 27 qui om. A renatis A 28 non om. A
tamen teneat etiam meum in hac parte non inuidentis assen.
sum, modo misericordiae praescientiaeque diuinae et effectum amplificet
et affectum. haec uerba in secundo libro eius lecta descripsi.
numquid in hac causa erroris audaciam, temeritatem, praesumtionem
habere quispiam posset ampliorem? ipse sententiam dominicam
recordatur, ipse commemorat, ipse suis litteris interponit,
ipse dicit: quamquam sententia illa principalis obsistat,
quia qui non renatus f uerit e x aqua et spiritu
sancto, non intrabit in regnum caelorum, et audet
tamen suae censurae leuare ceruicem contra sententiam principalem
! teneat, inquit, etiam meum non inuidentis assensum, qui
dicit animas non baptizatorum temporarie mereri paradisum —
propter has enim latronem atque Dinocratcm tamquam prae.
scribendo uel potius praeiudicando commemorat —, in resurrectione
autem in meliora transferri et regni caelorum percipere praemium,
quamquam sententia, inquit, principalis obsistat. iam ergo ipse
considera, quaeso te, frater, quisquis cuipiam praebet assensum
aduersus auctoritatem sententiae principalis, quam sententiam
merebitur principis!
Nouellos hereticos Pelagianos iustissime conciliorum
eatholicorum et sedis apostolicae damnauit auctoritas, co quod
ausi fuerint non baptizatis paruulis dare quietis et salutis salutis
etiam praeter regnum caelorum. quod ausi non fuissent, nisi
negarent eos habere originale peccatum, quod opus esset absolui
per baptismatis sacramentum. iste autem sicut catholicus dicit
paruulos originali obstrictos esse peccato et tamen eos ab huiusmodi
uinculo sine lauacro regenerationis absoluit et post mortem
in paradisum misericors mittit, post resurrectionem ucro etiam
in regnum caelorum misericors introducit. talis sibi Saul misericors
uisus est, quando pepercit regi quem deus praecepit occidi;
1 euidentis CFml inuidensfi 2 effectu A amperlificet C 3 eius
libro bd describi A 4 praesuptionem codd. praet. A 5 possit E 6 ipse com-
memorat om. F 7 sententiaeC 8 non om. BG 11 etiam inquit E assensu A
12 animas A temporie A 13 dinocraten AECF quāquā A 17 te om. E
20 nouellus A pelagianus A 21 ego A 23 fuerint C 24 origenaleC
25 per baptismatis om. E 26 origenaliC 30hoccidi/l
reprobata atque damnata est, ut caueat homo, ne ab illo misericordiam
mereatur homo contra eius sententiam, a quo factus est
homo. intonat per os proprii corporis ueritas: si quis non
renatus fuerit ex aqua et spiritu, non potest
introire in regnum dei. atque ut ab hac sententia
exceptos martyres faciat, quibus contigerit ante pro Christi
nomine occidi quam Christi baptismate dilui, dicit alio loco:
qui perdiderit animam suam propter me,
inucniet eam. et ne cuiquam, qui non renatus fuerit
christianae fidei lauacro, promittatur peccati originalis abolitio,
clamat apostolus: per unius delictum in omnes
homines ad condemnationem. contra quam condemnationem
dominus unum esse ostendens salutis auxilium:
qui crediderit, inquit, et baptizatus fuerit,
saluus erit; qui autem non crediderit, condemnabitur.
cuius mysterium credulitatis in paruulis per
eorum responsionem a quibus gestantur inpletur, ne, si factum non
fuerit, eant ex uno omnes in condemnationem. et tamen contra
tam mahifestas uoces, quas concinit ueritas, procedit in medium
magis uaecors quam misericors uanitas et dicit: non solum non
eunt in damnationem paruuli, etsi nullum eos christianae fidei
lauacrum a uinculo peccati joriginalis absoluat, uerum etiam felicitate
paradisi post mortem interim perfruuntur, post resurrectionem autem
etiam regni caelorum felicitatem possidebunt. haec iste contra catholicam
fundatissimam fidem numquid dicere auderet, si quaestionem
soluendam de animae origine uires suas excedentem suscipere non
auderet ?
dicunt: cur deus animam tam iniusta animaduersione multauit, ut
21 Vinc. Victor 30 idem; cf. pag. 308, 3-6 5 fuerit renatus d fuerit om. BCG potest om. D 6 introibit D 7 excepto A
pro om. E 8 hoccidi A in alio E 13 alt. damnationem B dāpnationem G
14 ostenditE 16 autem] uero bd credidcrit m2 ex dederitP 17 Vius A
18 ne si] nisiG non om.G 19 in om.A 21 uecors BEFG 23 originalis peccati
BCFGhd felicitatem BCCl 24 autem) uero bd 25 felicitatem] beatitudinem AE
felicitate C 30 dominus E tam] add. inimiatamG animaduersionem C
animaduersione G
in corpus eam peccati relegare uoluerit, cum consortio carnis peccatrix
esse incipit, quae peccatrix esse non potuit? utique enim dicunt:
\'non potuit anima esse peccatrix, nisi eam deus miscuisset carnis
consortio peccatricis.\' qua ergo iustitia id fecerit deus, cum iste
inuenire non posset — maxime propter aeternam damnationem
morientium paruulorum, quibus non baptizatis expiatum non
fuerit originale peccatum —, cur itaque deus iustus et bonus parunlorum
animas, quibus praesciuit non subuenturum christianae
gratiae sacramentum, ab omni noxa propaginis liberas mittendo
in corpus quod ex Adam trahitur uinculo peccati originalis obstrinxerit
atque isto modo reas aeternae damnationis effecerit, cum
inuenire non posset nec uellet dicere etiam ipsas ex illa ulla originem
trahere peccatricem, maluit per naufragium miserabile exire quam
temerarium cursum uelis depositis et remis suae disputationis inhibitis
prouida deliberatione frenare. uiluit quippe iuueni senilis nostra
cunctatio, quasi huic molestissimae ac periculosissimae quaestioni
magis fuerit impetus eloquentiae quam consilium prudentiae necessarium.
ut praeuidit etiam hoc ipse, sed frustra; nam haec sibi uelut
ab aduersariis propositurus obiecta: exhinc alia, inquit, substruuntur
obprobria querulis murmurationibus oblatrantum et exhinc
quasi quodam turbine identidem inter immania saxa conlidimur. his
praedictis quaestionem supra dictam scopulosissimam sibi proposuit,
ubi a fide catholica naufragauit, nisi refecerit paenitendo quod
fregit. illum ego turbinem atque illa saxa deuitans nauem illis committere
nolui et de hac re ita scripsi, ut rationem potius cunctationis
meae quam temeritatem praesumptionis ostenderem. quod opusculum
(XXXII 129G M). De pecc. meritis II 36, 56. Epist. 166 (CSEL XXXXIV
545). Epist. 190 (CSEL LVII 137)BCDEFG consortia A 2 hinc cepit E 3 non] na .4 deus
eamE misguisset A micuisset Fml 4 consortia .1 deus id fecerit E.
5 possit E 9 noxia E propaganisF 10 obstrixeri*t6\' obstrincxerit
(n a. l.) F 11 efficerit AC 14 dispositis GB a.c. irribitis  indebitis E
15 inueni A 16 cunctati A cuatatioC uic A hacC quaestione C 18 hoc
etiam ABCF nam ex A 19 subtruuntur C substrahuntur (s. ah m7 add. u) F
20 querellis A quaerulis BCG oblatrantium AEF; cj. 309,10 21 turpidinem .1
uictgr inter B uictor inter CEG uictor es intcr F (es s. l.) 22 scopolosissi-
mam CGml 23 reficerit A K penitudo E 24 ergo BG turpidinem A
saxa om. E 25 ac A
animosiore impetu quam consultiore commisit. sed quo cum praefidentia
ista perduxerit, puto quod nunc uideas; uberius autem ago
deo gratias, si et antea iam uidebas. cum enim nollet cohibere praecipitem
cursum propter ancipitem excursum, miserabilem inuenit
incursum asserens deum paruulis sine christiana regeneratione defunctis
et modo paradisum et postea regnum conferre caelorum.
quibus animas deum non ex illius primae propagine adtraherc, sed
sicut ipsam primam suas quibusque singulis insufflare uelut probare
conatus est, ita sunt, quod ad istam quaestionem adtinet. incerta
et ambigua, ut etiam aliter accipi quam ipse uult facillime possint.
quod iam in eo libro, quem scripsi ad amicum nostrum, cuius commemorationem
superius feci, satis, quantum existimo, demonstraui.
testimonia quippe ipsa quae adhibuit, ubi legitur deus animas uel
dare uel facere uel fingere, unde illas det uel unde faciat sine fingat
non ostendunt: utrum ex propagine illius primae an insufflando
sicut illam primam. iste autem ex eo ipso, quod legitur animas
deus dare siue facere siue fingere, iam putat animarum negatam
esse propaginem, cum deus eadem scriptura teste etiam corpora
det sine faciat siue fingat, quae tamen ab illo ex propagine seminis
dari, fieri, fingi nemo ambigit.
Item quod scriptum est ex uno sanguine deum fecisse
omne genus hominum uel quod ait Adam: hoc nunc os
ex ossibus meis et caro de carne mea, quia neque
ibi dictum est \'ex una anima\' neque hic \'anima de anima mea\', putat
negari animas filiorum ex parentibus uel illius mulieris ex uiro;
quasi uero, si non \'ex uno sanguine\', sed \'ex una anima\' diceretur.
aliud quam totus homo intellegeretur nec corporis propagatio
negaretur. sic etiam si dictum esset: \'anima de anima mea,\' non
Act. 17, 26; cf. pag. 320, 12 sqq. 24 Gen. 2, 23 deque A sequae C 2 prouidentia E 4 ante E cohiberem A
5 anti cipite ABCFG 9 animas] amicisG 12 ipse] ut E 14 exestimo AC
15 athibuit Fm] 16 dat F facitF fingit Fm2 18 illain sicut E 19 dm E
21 fariet ACm1 propaginis semine codd. 22 ambiget E 24 adam ait Ab
26 est dictum E putatE 29 aliud m2 s. exp. illud C 30 ne negaretur C
parte enim totum sicut etiam a toto partem plerumque scriptura
significat. nam certe si non \'ex uno sanguine\' sed ex uno
homine\' illo loco scriptum esset institutum esse genus humanum,
unde iste adhibuit testimonium, non praeiudicaret istis qui neg-ant
animarum propaginem, quamuis non sola anima nec sola caro, sed
utrumque sit homo. responderent enim a toto partem, id est ab
homine solam hominis carnem, scripturam significare potuisse. sic
ergo et hi qui defendunt animarum propaginem illud quod dictum
est\' ex uno sanguine\' per sanguinem scilicet hominem, id est
a parte totum, significatum esse contendunt. sicut enim uidetur
illos iuuare quod dictum est \'ex uno sanguine\' nec dictum
est \'ex uno homine\', sic uidetur et istos iuuare quod dictum est:
per unum hominem peccatum intrauit in
mundum et per peccatum mors et ita in
omnes homines pertransiit, in quo omnes
peccauerun t, nec dictum est \'in quo omnium caro
peccauit\'. itemque sicut illos uidetur iuuare quod dictum est:
hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne
m e a, quia pars est dicta, non totum, sic iterum istos, quodibi
continuo sequitur: haec uocabitur mulier, quoniam
de uiro suo sumta est. debuit enim dici aiunt
\'quoniam de uiro suo caro eius sumta est\', si non tota
mulier, id est cum anima. sed sola caro sumeretur ex uiro.
porro autem utrisque auditis qui sine studio partium iudieat.
uidet profecto nec contra istos qui propaginem animarum
defendunt proferenda illa testimonia ubi pars nominatur, quia
potuit scriptura significare illic a parte totum — sicut
uerbum caro factum est cum legimus, non utique
carnem solam, sed hominem totum intellegimus —, nec contra illos
qui propaginem animarum destruunt ista proferenda, ubi non pars
hominis, sed totum commemoratur, quia potuit ibi scriptura a toto
partem significare, sicut sepultum confitemur Christum, cum caro
exemtaC exPtam D exeptamG aperte C 2 ad partem E
scribturo A 7 ad partem E 9 hii C hii E ii d 11 uidet C 18 item F
20 quiA 22 sumpta codd. praet.A aiunt om. E 28 illi caperte t
32 cõmerat ****C 33 cum bis pon. C eius caro bd
astruendam nec temere destruendam dicimus, sed ammonemus alia
testimonia esse quaerenda, quae non inueniantur ambigua.