FAUSTUS dixit: Iesus si natus non est, quomodo mortuus
est? hoc iam sane coniectura est; coniecturis autem nemo,
nisi quem probationes defecerint, utitur. respondebimus. tamen
etiam ad hoc nec aliunde quam de his, quae credere soletis,
adferentes exempla: quae si uera sunt, confirmabunt et nos;
si falsa, destruent et uos. dicis ergo: quomodo mortuus est
Iesus, si homo non fuit? et ego abs te requiro: Helias quomodo
mortuus non est, cum fuerit homo ? an huic mortali
praeter condicionem suam licuit ius inmortalitatis inuadere,
Christo non licuit inmortali de morte, si necesse fuit, aliquid
usurpare? et si Helias in aeternum uiuit contra naturam,
Iesum ad triduum tantum cur non magis contra naturam
mori potuisse concedas, praesertim cum etiam hoc non solum
de Helia credatis, sed et de Moyse atque Enoch, quod sint
inmortales et ipsi rapti cum corporibus suis in caelum?
SIG 3 christiana im er.) L 4 heretica LC 7 leniter
(r sup. lit.) M 8 ammonemus LSMIG 9 ibi] sibi SG
10 qui destillat] quid est ille (ille P) M]S]GPb deatilla Lx distillat Li
11 mixtus SG admirtusq' est M-
13 Cap. L LPSMG 15 probationis C1 24 quur L 26 enoc SILC...łfG
quia mortuus est, poterit eodem nihilominus argumento
colligi et Heliam non fuisse hominem, quia mortuus non est.
falsum est autem non fuisse Heliam hominem, quamuis inmortalis
credatur; falsum aeque erit Iesum fuisse hominem,
quamuis aestimetur mortuus. et si mihi uera dicenti uis credere,
uterque eorum apud Hebraeos falsam traxit opinionem,
Iesus de morte et de inmortalitate Helias; nam nec hic
mortuus est nec ille non mortuus; sed uos quod uultis, creditis;
quod non, redigitis ad naturam. quapropter si, quid
naturae proprium sit, quaeritur, illa quidem nec inmortalem
mori uult nec non mori mortalem. si uero potestatem in deo
atque homine ad efficienda quae uelint quaerimus, magis
puto Iesum mori potuisse quam non mori Heliam; maior
enim potestas in Iesu quam in Helia. et si tu inpotentiorem
contra naturae licentiam leuas in caelum consecrasque perpetuitati
naturae et condicionis eius oblitus, ego Iesum potuisse
mori, si uoluit, cur non concedam, etiamsi uere mortem
illam fuisse et non mortis figuram consentiam? ut enim ab
initio sumpta hominis similitudine omnes humanae condicionis
simulauit adfectus, sic ab re non erat, si in fine quoque con
signandae oeconomiae gratia fuisset uisus et mori.
Praeterea illud quoque commemorandum, quia, si quid
cuique per naturam liceat quaeritur, circa omnia id quaeri
debet, quae Iesus gessit, non circa mortem tantummodo ipsius
nam et caecum a natiuitate lumen uidere natura non sinit.
SG 5 aequae L 6 estimetur (es add. tl1. 2) L
7 hebreos L falsum GS1 11 quidem (i sup. e a m. 1) L quidam
G'S inmortalitatem C 18 adque P hominem S hominem GP,
(m er.) M efficiendam S. (m er.) M efficiendam PG 16 perpetuitati
(ti ex ta a m. 1) M 18 quur L etiam siuere C 20 inicio C
similitudine (m er.) L 21 effectus b sic (c s. I.) M finej
fide LPSGMb fine (utrum n an d sit dinosci nequit; in ras.) C
consignanda LSMG 22 echaecconomiae L eoeconomiae G e9 hapc
economiae M fuisset (t add. m. 2) L. (t en s) M 23 praeter L
praeter M 24 queritur fr 25 deberet b 26 natiuitate (m. er.) L
caecos, adeo ut Iudaei ipsi exclamarent ab initio saeculi numquam
fuisse uisum, ut aliquis aperuisset oculos caeci nati.
manum aridam sanasse, uocem ac uerbum priuatis his per
naturam redonasse, mortuis et in tabem iam resolutis corporibus
compage reddita uitalem redintegrasse spiritum, quem
non ad stuporem adducat et cogat quodam modo minime
credere cogitantem quid liceat quidue non liceat per naturam ?
quae tamen omnia nos communiter facta ab eodem credimus
christiani, non consideratione iam naturae, sed potestatis tantum
et uirtutis dei. legitur id quoque, quod de supercilio
montis iactatus aliquando a Iudaeis inlaesus abierit. qui ergo
de sublimi monte praecipitatus mortuus non est, quia utique
noluit, cur non potuerit etiam mori cum uoluit? et hoc quidem
nunc a nobis ita responsum sit, quia uobis placet argumentari
et arma temptatis aliena dialectice disputare uolentes:
alioquin nobis nec Iesus mortuus est nec est inmortalis
Helias.-
AUGUSTINUS respondit: Quicquid de Enoch et de Helia
et de Moyse scriptura sancta certis et magnis suae fidei documentis
in summo culmine auctoritatis locata testatur, hoc
credimus, non quod Faustus nos credere suspicatur. quid sit
autem secundum naturam, quid contra naturam, homines, qui
sicut uos errant, nosse non possunt. dici autem humano more
contra naturam esse, quod est contra naturae usum mortalibus
notum, nec nos negamus . sicut illud est, quod apostolus ait:
si tu ex naturali incisus oleastro ei contra naturam
ed. Maur.: ergo lib. b huius] ihs SG 2 caecus P1
a deo b iudei C 6 conpagem redditam SlLPGMb 8 quiduae L
12 inlesus C 13 sublimi (i fin in ras.) M monf/te M precipitatus
C ■ 14 quur L etiam (ti s. I.) C 15 quia (i s. 1. add. <t.
rec.) CX1 16 dialecticę LSG dialectic*e (a 8. I.; a er.) M 17 mortuus
(pr. u 8. 1.) L 19 Cap. LI LPSMG Agr L enoc LCM
21 locata] loca LSIGI, (ta add. m. 1) Jf 22 suscipiatur itf1
dixit, quod est contra consuetudinem naturae, quam notitia
humana conprehendit, ut oleaster insertus in olea non oleastri
baccas, sed oliuae pinguedinem ferat. deus autem creator et
conditor omnium naturarum nihil contra naturam facit; id
enim erit cuique rei naturale, quod ille fecerit, a quo est
omnis modus, numerus, ordo naturae. sed nec ipse homo
contra naturam quicquam facit, nisi cum peccat, qui tamen
subplicio redigitur ad naturam. ad naturalem quippe iustitiae
ordinem pertinet, ut aut peccata non fiant, aut inpunita esse
non ualeant . quodlibet horum sit, naturalis ordo seruatur,
si non ab anima, certe a deo. uexant enim peccata conscientiam
ipsique animo nocent, cum luce iustitiae peccando priuatur,
etiamsi non consequantur dolores, qui uel corrigendis
ingeruntur uel non correctis ultimi reseruantur. sed contra
naturam non incongrue dicimus aliquid deum facere, quod
facit contra id, quod nouimus in natura. hanc enim etiam
appellamus naturam, cognitum nobis cursum solitumque nã:turae,
contra quem deus cum aliquid facit, magnalia uel
mirabilia nominantur. contra illam uero summam naturae
legem a notitia remotam siue inpiorum siue adhuc infirmorum
tam deus nullo modo facit quam contra se ipsum non facit.
spiritalis autem eademque rationalis creatura, in quo genere
et anima humana est, quanto amplius illius incommutabilis
legis lucisque fit particeps, tanto magis uidet, quid fieri possit
quidue non possit; quanto autem remotior inde fuerit, eo
magis miratur insolita, quo minus cernit futura.
SG 2 contra om. SG noticia C 3 conphendit L
oleas tribaccas C 4 bacas L olibe M* pingnitadinS M 6 cniq* M
re.i LM 7 natura* (e er.) L 9 (et 13) iusticiae C 12 conscientiam
(a 8. l.) S 13 peccando (o in ras.) M priuatur (or in
V
ras.) M priuantur C priuator L 17 nobimus Ml 18 ante appellamus
add. nos SG naturam om. L 19 magna*lia (a er.) M 20 naturae (e in
ras. am. 2) L naturam PMSlG1 naturarum S*G2 21 noticia C 24 amplius
om. M illius (s. I. a Ill. 2) M 25 quod StGt posset MI 26 quid»ue
(corr. ex quia due) M quidue non possit (8. l. m. 2) C inde remotior C
Ac per hoc quid de Helia factum sit, nescimus; hoc de
illo tamen credimus, quod uerax scriptura testatur. illud sane
scimus hoc de illo factum, quod dei uoluntas habet; quod
autem dei uoluntas non habet, fieri de quoquam omnino non
posse. proinde si mihi dicatur posse fieri, ut caro uerbi gratia
huius uel illius hominis in corpus caeleste mutetur, concedo
fieri posse, sed utrum futurum sit nescio et ideo nescio, quia
quid habeat de hac re dei uoluntas, me latet; illud me tamen
non latet sine dubio futurum, si hoc dei uoluntas habet.
porro si audiam, quod aliquid futurum erat, sed deus fecit.
ne fieret, fidissime respondebo: illud potius futurum erat.
quod deus fecit, non illud, quod si futurum esset, hoc fecisset.
nam deus, quod facturus erat, utique sciebat et ideo simul
sciebat illud futurum non fuisse, quod ne fieret facturus erat;
et procul dubio potius uerum est. quod scit deus quam quod
opinatur homo. unde tam non possunt futura non fieri quam
non fuisse facta praeterita, quoniam non est in dei uoluntate,
ut eo sit aliquid falsum, quo uerum est. quapropter omnia,
quae uere futura sunt, sine dubio fient; si autem facta non
fuerint, futura non erant . ita omnia, quae uere praeterita
sunt, sine dubio praeterierunt.
Quisquis itaque dicit: si omnipotens est deus, faciat.
ut quae facta sunt, facta non fuerint, non uidet hoc se dicere:
si omnipotens est, faciat, ut ea, quae uera sunt, eo ipso, quo
uera sunt, falsa sint. potest enim facere, ut aliquid non sit.
quod erat; tunc enim facit. ut non sit, quando id esse inuenerit,
de quo fiat; uelut cum aliquem, qui coepit esse
nascendo, faciat non esse moriendo; hoc enim factum inuenit,
de quo fieret. quis autem dicat, ut id, quod iam non est,
faciat non esse? quicquid enim praeteritum est, iam non est.
SG 10 si audiam om. SG 11 illud-fecit (in
marg. sup.) S 12 si s. Z. S 16 tam] etiam b 17 noluntate (m
er.) L 19 uerte S 20 uerae LM preterita C 21 dubio quoq'// (ae
er. alt. q ex u fact. m. 2) L dubioque b preterierunt C 22 ita i>G
23 quae] q: Ll facta ante non om. SG 25 sint (i corr. ex u) S
28 facit b.
et si est, quomodo praeteritum est ? non ergo est, quod uere
dicimus fuisse, sed ideo uerum est illud fuisse, quia in nostra
sententia uerum est, non in ea re, quae iam non est. sententia
quippe, qua dicimus aliquid fuisse, ideo uera est, quia
illud, de quo dicimus, iam non est. hanc sententiam deus
falsam facere non potest, quia non est contrarius ueritati.
quodsi quaeras, ubi sit haec uera sententia, prius inuenitur
in animo nostro, cum id uerum scimus et dicimus. sed si et
de animo nostro ablata fuerit, cum id, quod scimus, obliti
fuerimus, manebit ipsa ueritate. semper enim uerum erit
fuisse illud, quod erat et non est; et ibi uerum erit iam
fuisse, quod erat, ubi uerum erat, antequam fieret futurum
esse, quod non erat. huic ueritati deus non potest aduersari,
in quo est ipsa summa et incommutabilis ueritas, quo inlustratur,
ut sit, quicquid in quorumque animis et mentibus
uerum est. omnipotentem autem deum non ita dicimus, acsi
eum etiam mori posse credamus, et quia hoc non potest,
ideo non sit dicendus omnipotens. ille plane omnipotens uere
solus dicitur, quia uere est et a quo solo est, quicquid aliquo
modo est uel spiritale uel corporale, quia uniuersa creatura
sua utitur, ut ei placet; placet autem illi secundum ueram
incommutabilemque iustitiam, quod ipse sibi est, omnia mutabilia,
cum ipse sit incommutabilis, mutans pro meritis siue
naturarum siue factorum. numquid ergo dicturi sumus, quod
Helias, cum esset creatura, mutari non posset uel in deterius
uel in melius, aut eo modo non posset, qui esset humano
generi insolitus, secundum dei omnipotentis uoluntatem?
quis hoc stultissimus dixerit? cur ergo quod de illo in
marg. m. 1 add. C et om. C 3 quiaquia
S 7 qua S contrarius (e add. w. 2) L contraritl b 8 siqueras ('
9 et si b 10 ablata (a fin. ex o) S 12 quod erat (add. m.
2) M 18 uerum om. GS 19 uere. (s er.) C 20 qua sola Mt
2-2 sua utitur] suauiter M* 23 iusticiam C 24 sibi est incommutabilis
omnia mutabilia commutans G £ S 25 seu* C 5>8 insolutns G*
29 uel stultissimus b quur L
hoc solum posse facere deum, quod uidere consueuimus.
Sed si homo fuit, inquit, Helias et potuit non mori.
cur Christus, cum homo non fuerit, non potuerit mori? tale
est, ac si quisquam diceret: si potuit natura hominis in aliquid
melius commutari, cur dei natura in deterius non potuerit?
stulte, quia hominis est natura mutabilis, dei autem
incommutabilis. possit enim et aliquis pariter insanissimus
dicere: si homini potest donare, ut regnet in aeternum, cur
non et sibi facere, ut damnetur in aeternum? non hoc, inquit,
ego dico, sed triduanam saltem mortem dei aeternae uitae
hominis compara. plane si sic acciperes triduanam mortem
dei, ut caro in illo moreretur, quam de mortalium genere adsumpsit,
uerum saperes; nam istam triduanam Christi mortem
pro aeterna uita hominum factam ueritas euangelica praedicat.
cum autem uelis triduanam mortem nulla mortali adsumpta
creatura in ipsa diuina natura ideo non absurde credi, quia
potest humana natura inmortalitate donari, profecto sic desipis,
quomodo qui nec deum nosti nec dona dei. deinde
quomodo illud, quod supra posui, non dicis ac sentis deum
sibi non fecisse, unde damnetur in aeternum, quando pars illa dei
uestri in globo in perpetuum configetur? an et hoc dicturus
es, quia pars lucis lux est et pars dei deus non est? postremo
ut sine ulla ratiocinatione ei plana fidei ueritate a nobis audiatis,
cur Heliam hominem natum raptum esse diuinitus de
terra credamus, Christum autem et ex uirgine uere natum et
in cruce uere mortuum: haec ideo credimus. quia et. illud
in ras. S inquid L1 4 cur-mori (in ras.) S
potuerit (u 8. I.) C 6 deterius (pars litt. d euan.) C 7 stultae Lf
hominis] omnis M est (8. l. a m. 2) M 9 cur-aetemum (in
mg. add. m. rec.) C 10 ego inquit C inquid SlGl 11 aeternaedei
om. SG 12 sic (i in ras.) P reciperes CM 13 in illoj
illa SG2 moretur G 14 xpisii C 15 pro s. I. C aeterna f'.- sup.
a. er.) L aeternam GM uitam LIMIGI 18 immortalitati b 21 non
circinatione circmncl. m. rec. C 24 planf C anobis C
25 quur L
pius nisi qui credit, nisi inpius nemo non credit. illud autem
de Helia uos negatis, quia omnia simulatis; de Christo autem.
quod nasci non potuerit et mori potuerit, nec uos dicitis., sed
eius ex uirgine natiuitatem nullam, mortem autem in cruce
falsam fuisse contenditis, hoc est etiam ipsam nullam, sed
ad ludificandos humanos oculos simulatam, ad nihil aliud,
nisi ut ab eis, qui ista crediderint, etiam uobis omnia mentientibus
ignoscatur.
Quis autem uobis proponat, quod sibi quasi ex persona
catholici Faustus proponit: Iesus si natus non est. quomodo
mortuus est? nisi qui parum considerat ipsum Adam
et natum non esse et tamen mortuum esse. si uoluisset
ergo filius dei inde sibi humanam carnem ueramque formare,
unde formauit et illi primo homini, quoniam omnia per ipsum
facta sunt, quis eum non potuisse audeat adfirmare? si denique
de caelesti uel aeria uel humida creatura corpus adsumptum
uellet commutare in humanae carnis uerissimam
qualitatem. in qua uiuere et mortalis homo posset et mori,
hoc eum potuisse facere quis negaret, omnipotentem omnipotentis
filium? non auderet. postremo si uoluisset de nullis
elementis corporeis, quae per eum creata sunt, corpus adsumere,
sed prorsus ex nihilo sibi creare ueram carnem, sicut
per eum creata sunt cuncta, quae non erant: quis nostrum
contradicere, quis nostrum fieri non potuisse contenderet?
non ergo ideo credimus natum ex uirgine Maria, quod aliter
in uera carne existere atque hominibus adparere non posset.
alt. nisij anisi C credidit C 3 de -simulatis (in marg. a m. 1) C'
negastis b qui SG, (i in ras.) M 5 cruce (m er.) L 8 post qui
lit. duar. litt. in S mentientibus (enti s. l. a m. 2) LM'GI
10 uobis om. S 11 catholica b non s. 1. M 13 mortuum (r in
ras.) C ergo si noluisset C 14 sibi] si Mx ueramquae M1 15 primo
(8. L a m. 2) L 17 aerea L2 ueJnTnida (a in ras.) M 18 humane L
19 et uiuere ut C 20 quis BIGt negaretiW1 negare b 21 auderet BIGI
22 corpvs (v sup. o a m. 1) C 24 quis nost. contrad. in marg. S
nec christiani nec salui esse poterimus. credimus ergo
ex Maria uirgine natum Christum, quia sic scriptum est in
euangelio; credimus crucifixum et mortuum, quia sic scriptum
est in euangelio; et uere natum et uere mortuum, quia
ueritas est euangelium. cur autem illa omnia in carne ex
utero feminae adsumpta pati uoluerit, summa consilii penes
illum est: siue quod utrumque sexum, quem creauerat, etiam
hoc modo commendandum honorandumque iudicauit adsumendo
formam uiri et nascendo de femina, siue aliqua alia causa.
quaenam illa sit, non temere dixerim; illud tamen fidenter
dicam nec aliter factum esse, quam euangelica ueritas docuit,
nec aliter fieri oportuisse, quam dei sapientia iudicauit. euangelii
fidem omnibus haereticorum disputationibus anteponimus;
consilium autem sapientiae dei supra omne consilium creaturae
cuiuscumque laudamus.
Tamen Faustus sibi ut credamus, hortatur dicens: et
si mihi uera dicenti uis credere, uterque eorum apud
Hebraeos falsam traxit opinionem, Iesus de morte et
de inmortalitate Helias, cum paulo post dicat: ut enim
ab initio sumpta hominis similitudine omnes humanae
condicionis simulauit adfectus, sic ab re non erat, si
in fine quoque consignandae oec.onomiae gratia fuisset
uisus et mori. homo pessime ac fallacissime, quomodo tibi
ego credam quasi uera dicenti, cum Christum dicas mortem
potuisse mentiri? ergo ille mentiebatur, quando dicebat:
oportet filium hominis occidi et tertia die resurgere,
et tu non mentiris et dicis, ut tibi uera dicenti credamus?
om. SG 4 credimus—euangelio om. SG 6 quur L 7 adsumta
.1[1 9 conmendandum SG '14 hereticorum LCSG anteponimus
(mus in ras.) C 17 ut sibi b ut om. Pl 19 hebreos LS
post falsam lit. duar. litt. in C 20 imortalitate C 21 inicio C omnia L
22 effectus b rg (sed ( paene er.) S r6 G 23 quoque om. GCPSM,
(s. l. m. 2 add.) L aeconomiae LCGS1 *economiae (a er.) M gratia.
(e er.) L fuisset (i s. l.) CLX 25 ergo L 28 uera (e s. i.) L
fiet istud. et unde meruit audire: redi retro, satanas. et
ille quidem non hoc infructuose audiuit, qui eam postea ueritatem
mortis Christi usque ad suam mortem correctus perfectus'Iue
praedicauit. uerum si ille, quia tantum putauit
Christum non moriturum, audire meruit: satanas, tu quid
mereris audire, qui non solum negas mortuum, sed etiam
dicis mortem fuisse mentitum ? sed ideo, inquit, mortem quoque
simulasse credendus est, quia omnes humanae condicionis
simulauit adfectus. quis enim tibi hoc contra euangelium
concessurus est, quod omnes humanae condicionis simulauit
adfectus? prorsus si dixit euangelista: dormiuit. Iesus, si
dixit: esuriuit, sitiuit, contristatus est, exhilaratus est et si
quid aliud: omnia uera sunt, quae ita narrata sunt, ut non
eum simulasse. sed plane fecisse uel exhibuisse conscripta
sint sane non necessitate condicionis, sed magisterii uoluntate
et diuina etiam potestate. nam homo plerumque etsi nolit,
irascitur; etsi nolit, contristatur; etsi nolit, dormit; etsi nolit,
esurit ac sitit: ille autem omnia ista, quia uoluit. sic etiam
nascuntur homines atque patiuntur, non quia uolunt nec
quod nolunt; ille autem etiam ista, quia uoluit. tamen uera
haec et de illo fideliter ueraciterque conscripta sunt, ut quisquis
euangelio eius crediderit, ueritate instruatur, non mendaciis
inludatur.