FAUSTUS dixit: Quid ita hominem negatis fieri a deo?
non quidem nos omnifariam hominem a deo fieri pernegamus;
sed quis et quando et quemadmodum fiat, hoc quaerimus,
quoniam quidem sunt secundum apostolum homines duo, quorum
alterum quidem interdum exteriorem uocat, plerumque
uero terrenum, nonnumquam etiam ueterem, alterum uero
interiorem et caelestem dicit ac nouum. horum ergo uter fiat
a deo, quaerimus, quoniam quidem et natiuitatis nostrae
tempora duo sunt: unum illud, quo nos inretitos carnalibus
uinculis in lucem hanc natura produxit, alterum uero, cum
ueritas nos ex errore conuersos ad se regenerauit initiatos ad
fidem. quod tempus secundae natiuitatis in euangelio Iesu
significans dicit: nisi quis natus fuerit denuo, non potest
uidere regnum dei. quod cum Nicodemus parum intellegens
haesitaret et qualiter id fieri posset, percunctaretur
— neque enim posse hominem senem matris uterum introire
alt. m. 1 superser.) C coaptaret S o figgendus SG
figendus (g s. I.) M 6 subspetias G depcatur LSG depraecatur M
deprecatur C 7 depcari C
9 Cap. XLVI LSPMG 11 quemammodum (o s. Z. a m. 1) L
querimus C 14 uero (o in ras.) C 15 uter C : utrum LSGJJb
17 duo sunt tempora C in»retitos C 18 hanc in lucem C naturam
GSl natura (m er.) LM comueritas SlMl conueritas PG
19 nos] non LSaMaPG 20 iesus SG 21 natus] renatus SG 22 intelligens
C 23 hesitaret L posse G posset (t s. 1. a m. 2) SM
percontaretur GSCMb 24 uterum matris SMG
fuerit, inquit, ex aqua et spiritu, non potest uidere
regnum dei. et sequitur: quod nascitur de carne, caro
est: et quod nascitur de spiritu, spiritus est. quapropter
si et natiuitas non ea sola est, qua in corpore gignimur,
sed et illa alia, qua renascimur spiritu, non minor aeque
cura est et hoc ipsum quaerere, in quanam earum nos faciat
deus. modus quoque nascendi duplex est: unus ille furoris
et intemperantiae proprius, quo sumus a generatoribus turpiter
et per libidinem sati; alter uero honestatis et sanctimoniae.
quo in Christo Iesu per spiritum sanctum sub bonorum
doctrinis discipulati sumus ad fidem: unde omnis etiam religio
et maxime christiana ad sacramentum rudes infantes appellat.
quod et ipsum significans apostolus ait: filioli mei, quos
iterum parturio, donec formetur Christus in uobis.
quare iam non quaeritur, utrum deus hominem faciat, sed
quando et quem et quemadmodum faciat. nam si cum in
utero fingimur, ut fere gentibus placet et Iudaeis et ipsis
uobis. tunc nos deus format ad imaginem suam et ueteres
nos facit et per furorem ac libidinem creat — quod haud scio
utrum diuinitati eius conueniat — si uero cum credimus et ad
meliorem uitae conuertimur statum, tunc formamur a deo, ut
fere Christo placet et eius apostolis et nobis: profecto et
nouos nos facit deus et honeste facit ac pure. quo quid consentaneum
quidue conueniens magis sanctae eius est ac uenerabili
maiestati? quodsi et uos auctoritatem Pauli non
L 6 qua] quae L minorequae Ml minore quae G
equae S 9 genitoribus C 10 sati] uersati C 11 ihm L
13 maxime (sed , paene er.) S maximae G 16 queritur L utrum
hom. fac. deus C 17 si] siçt}ţ S sicut G 18 et post placet s. 1. m.
2 S, om. G iudeis SC 20 haudj haut C haut (h s. l. a m. 2) SPM
aut LStPIMIG 24 nouos nos] bonos b iaciat C 25 ac om. LMb
uenerabili (u ex b coir.) M 26 quodsi et] quod sia (& s. Z. a m.
1) C quod etsi SLb, (si s. l.) G spernetis SG spertinetis M
ptinetis L
deus hominem faciat, ostendemus. dicit ad Ephesios: ut deponatis
secundum priorem conuersationem ueterem
hominem, qui corrumpitur per desideria erroris;
renouamini autem spiritu mentis uestrae et induite
nouum hominem. qui secundum deum creatus est in
iustitia et sanctitate ueritatis. uides ergo, quando creatur
homo ad imaginem dei, uides hic et hominem ostendi alterum
et natiuitatem aliam et alium nascendi modum. nam cum
"exuite uos et induite" dicit. tempus utique credulitatis significat;
cum uero hominem nouum a deo creari testatur, tum
indicat ueterem nec ab ipso esse nec secundum eum formatum.
et cum prosequitur dicens illum quidem fieri in sanctitate et
iustitia et ueritate, tunc designat atque demonstrat alterum
illum natiuitatis morem, quem dixi longe dissimilem huic,
qui corpora nostra furiosis genitorum conplexibus seminauit
quemque etiam ostendit ex deo non esse, cum illum solum
monstrauit esse ex deo. necnon et ad Colossenses id ipsum
denuo dicit: expoliate ueterem hominem cum actibus
eius et induite nouum, qui renouatur in agnitione
dei secundum imaginem eius, qui creauit eum in
uobis. et hinc ergo non solum hominem nouum ostendit
eum esse, quem deus faciat, sed quando etiam et quibus
modis formetur. edocuit, id est in agnitione dei, quo significatur
credulitatis tempus. et adhuc secundum imaginem.
inquit, eius, qui creauit eum, ut ex hoc liqueat ueterem
hominem nec imaginem esse dei nec ab ipso formatum. nam
illud quidem, quod sequitur dicens: ubi non est masculus
et femina, Iudaeus et Graecus, barbarus et Scytha,
SlGM et quando om. C 7 (etl4) iusticia C 8 et om. C
10 exuitae L induitae L 16 complexibus L 17 ostendit] ostendit
etiam LSGM1 (m. 2 etiam exp.) 18 colosenaes CS ipsut L
ipsud C 19 uos ueterem b hominem om. C 20 eius] suis SG
et om. SMG 24 quod LPSGb quo. (d er.) M significat b
29 grecus CL scyta LCSG scita M
fecit ac feminas, Graecos et Iudaeos, Scythas et barbaros.
non eam esse, in qua deus operatur. cum hominem format,
sed illam, quae nos omni exutos nationum uarietate sexusque
et condicionis unum reddit ad instar eius, qui unus est, id
est Christus: sicut idem rursum apostolus dicit: quotquot
in Christo baptizati sunt, Christum induerunt; non
est Iudaeus neque Graecus, non est masculus neque
femina, non est seruus et liber, sed omnes in Christo
unum sunt. ergo tunc fit homo a deo, cum fit unus ei
multis, non cum ex uno est diuisus in multa. diuisit autem
nos primus ortus, id est corporalis; secundus adunat, intellegibilis
ac diuinus: eoque rectissime nos hunc quidem corporis
naturae ascribendum putauimus, illum uero supernae maiestati.
quapropter idem rursum apostolus ad Corinthios dicit: in
Christo Iesu per euangelium ego uos genui et ad Galatas
de semet ipso: cum placuit ei, qui me segregauit de utero
matris meae, ut reuelaret filium suum in me, ut eum
adnuntiarem in gentes, continuo non adquieui carni
et sanguini. uides ergo ubique eum in hac altera natiuitate
nostra, spiritali dumtaxat adseuerantem nos a deo formari,
non in priore illa obscaena ac propudiosa, quae nos nihilo
praestantius neque mundius animalibus ceteris in utero materno
et concepit et formauit et genuit. qua de re animaduertere
si uolueritis, inuenietis hac in parte nos non tam
C et] ac G scytas LCSG 4 uarietate,s exusq' S1
uarietates exusq' G sexusq/'& (uae er.) M 5 reddit Cx
reddet LSMGb 6 rursus M quotquot (o pr. in ras. et pr. t 8. I.) C
9 et] neque b 12 hortus S hortus LG *orlus (h er.) M intellegibilis
(gi 8. l. m. 1 add. uid.) C 14 adscribendura (exp. m. 2) L
adscribendum SG putabimus b supernfi (, add. m. 2) L
maiestati (i post ex e a m. 1) L 15 corintheos Ll 16 galathas C
17 complacuit Ll 19 annuntiarem 81 gentes (8. tes a m. 2 add. 'rib') M
21 spiritalium S1 spiritalium LCGb 22 priori b 23 prestantius L
mundius (i 8. Z. a m. 2) L 25 inuenietis. Hac in p. sqq. S hac (h 8.
I. add. m. 2) LM ac PG »
placuerit hoc ueteri et exteriori homini ac terreno tribuere,
ut sit a deo formatus, nos uero contra caelesti hoc dederimus
et interiori ac nouo homini deferamus neque id temere aut
praesumptiue, sed a Christo discentes et eius apostolis, qui
primi eadem in mundo docuisse monstrantur.
AUGUSTINUS respondit: Paulus quidem apostolus interiorem
hominem per spiritum mentis, exteriorem uero in corpore
atque ista mortali uita uult intellegi; non tamen utrumque
horum simul duos homines eum dixisse aliquando in eius
litteris legitur, sed unum, quem totum deus fecerit, id est
et id, quod interius est, et id, quod exterius; sed eum ad .
imaginem suam non fecit nisi secundum id, quod interius est,
non solum incorporeum, uerum etiam rationale, quod pecoribus
non inest. non itaque unum hominem fecit ad imaginem
suam et alterum fecit non ad imaginem suam, sed quia hoc
utrumque, interius et exterius, simul unus homo est, hunc
unum hominem ad imaginem suam fecit, non secundum id,
quod habet corpus corporalemque uitam, sed secundum id,
quod habet rationalem mentem, qua cognoscat deum et omnibus
inrationalibus eadem rationis excellentia praeponatur. sed
illud interius concedit Faustus a deo fieri. cum "renouatur,"
inquit, "in agnitionem dei secundum imaginem eius,
qui creauit eum." hanc apostolicam plane agnosco sententiam:
quare ipse alteram non agnoscit "deus posuit
er.) LM, (m. exp.) S professionem G 2 hOlDini. (s.
er.) C 3 econtra C dede..rimus C 4 deferamus Ll timere C
5 praesumptiuę L presumptiue C 7 Cap. XLVH LPSGM Agustinus L
8 pro (ex per corr. m. 2) LM spu L mentis (e in i corr.) P
exteriorem] et exteriorem L2SG, (et er.) M et exteriorem b 10 in
om. SG 11 sst (st 8. Z. add. m. 2) L 12 est pnst int. 8. l. a m. 2 L
exterius est C 14 racionale S rationalfi Cb peccoribus S 15 est b
19 que uitam (s. 1. m. rec.) C 21 iurationabilibus (bi s. l. a m. 1?) C
inrationabjlibus (exp. m. 2) L 22 renouatur (u corr. ex b) M
23 inquid 81G agnitione CM 25 menbra SG
ecce deus etiam exterioris hominis effector ab eodem
apostolo praedicatur: quare inde eligit, quod pro se putat.
et tacet aut respuit, quod Manichaei fabulas amputat? item
cum de terreno et caelesti homine dissereret idem Paulus
inter mortalem inmortalemque discernens, inter id, quod in
• Adam sumus, et illud, quod in Christo erimus, ex ipsa lege.
ex ipso libro et ex ipso loco adhibuit terreni, id est animalis
corporis testimonium, ubi scriptum est, quod deus etiam
terrenum hominem fecit. nam cum ageret, quomodo resurgent
mortui et quo corpore uenient, cum dedisset similitudines de
seminibus frumentorum, quod nuda grana seminentur et deus
illis det corpus, quomodo uoluerit. unicuique seminum proprium
corpus — ubi nihilominus Manichaei euertit errorem,
qui et grana et herbas et omnes radices ac frutices gentem
tenebrarum dicit creare, non deum et in eis formis atque
generibus rerum deum potius credit alligari quam horum aliquid
operari — cum ergo contra Manichaei sacrilegam uanitatem
etiam ista dixisset, uenit ad carnium differentias. non omnis.
inquit, caro eadem caro, inde ad corporum caelestium atque
terrestrium, inde ad mutationem corporis nostri, qua fieri
possit spiritale atque caeleste. seminatur, inquit, in contumelia,
surget in gloria; seminatur in infirmitate.
surget in uirtute; seminatur corpus animale, surget
corpus spiritale. atque inde uolens ostendere originem
corporis animalis, si est, inquit, corpus animale, est et
spiritale; sic et scriptum est: factus est primus homo
C 4 fabulas M 5 hominem ZVP1 dissereret (post. re
8. I.) S dissereret tcorr. ex desereret) P 8 est (....... supra e er. et st s.
1. add. m. 2) L 10 resurgunt PSGMLfb 11 similitudinem C
13 ante unicuique s. l. add. m. 2 et L 14 (et 18) manichei LC
15 herbas (h 8. I.) S 16 atq** (at 8. I.) M 18 cum] con G
20 inquid LISIMtG 22 celestę (4 paene er.) SG 23 surget (r ex nt
m. 2) L seminai (....... add. m. rec.) C 25 spiritalę S 27 spirituale
C sic et] sicut Cb siC// (et er.) M
est, ubi narratur, quomodo deus hominem - fecerit et
corpus, quod de terra formauerat, animauerit. ueterem autem
hominem nihil aliud apostolus quam uitam ueterem dicit,
quae in peccato est, in quo secundum Adam uiuitur: de quo
dicit: per unum hominem peccatum intrauit in mundum
et per peccatum mors; et ita in omnes homines
pertransiuit, in quo omnes peccauerunt. ergo totus ille
homo, id est et interiore et exteriore sui parte, inueterauit
propter peccatum et poenae mortalitatis addictus est; renouatur
autem nunc secundum interiorem hominem, ubi secundum
sui creatoris imaginem reformatur, exuens se iniustitiam,
hoc est ueterem hominem, et induens iustitiam, hoc est nouum
hominem. tunc autem, cum resurget corpus spiritale, quod
seminatur animale, etiam exterior percipiet caelestis habitudinis
dignitatem, ut totum, quod creatum est, recreetur et
totum, quod factum est, reficiatur illo recreante, qui creauit,
et reficiente, qui fecit. quod breuiter explicat, ubi ait: corpus
quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem
uita est propter iustitiam. si autem spiritus eius, qui
suscitauit Christum a mortuis, habitat in uobis, qui
suscitauit Christum a mortuis, uiuificabit et mortalia
corpora uestra per habitantem spiritum eius in
uobis. nam quis catholica ueritate instructus ignorat secundum
corpus esse alios homines masculos, alias feminas, non
secundum spiritum mentis, in quo renouamur secundum imaginem
dei? uerumtamen quia utrumque deus fecit, rursum
idem apostolus testis est, ubi dicit: neque mulier sine
11, 11 sq.
L (exp. m. 2) L 9 est (uirg. er. et st superscr. m. 2) L
10 poene (t add. m. 2) L poene SG 12 iniuBtitii (-- add. m. 2) L
jniusticiam C 13 (et 20) Tsticiam C 18 u*bi (i er.) L 21 abitet LI
22 uiuiflcabit (b corr. ex u) LzPStM uiuificauit G 28 inhabitantem
28 apostulus P1 testatus SG
mulier ex uiro, ita et uir per mulierem; omnia autem
ex deo. quid ad haec dicit inepta fallacia hominum alienatorum
a uita dei per ignorantiam, quae est in illis propter
caecitatem cordis eorum, nisi: in apostolicis litteris quod
uolumus, uerum est, quod nolumus, falsum est? sic delirent
Manichaei; et resipiscant et non sint Manichaei. a quibus si
quaeritur — quoniam interiorem hominem renouari ad imaginem
dei fatentur et hoc testimonium ultro etiam proferunt:
tunc autem dicit Faustus quod deus faciat hominem, quando
interior in dei agnitione renouatur — utrum eum ipse fecerit,
qui reficit, ipse condiderit, qui renouat, respondebunt "ipse."
cui responsioni eorum si adiciamus quaerentes, quando eum
formauerit, quem nunc reformat, quaerent, ubi se abscondant,
ne fabulae suae dedecus aperire cogantur. neque enim dicunt
a deo formatum uel conditum uel institutum, sed de substantia
eius partem prorsus eius aduersus hostes missam;
nec peccato inueteratum, sed necessitate captiuatum et deformatum
ab inimicis et cetera, quae iam taedet dicere. ibi
enim et primum hominem commemorant, non quem dicit
apostolus de terra terrenum, sed nescio quem suum proprium
ex arca mendaciorum prosilientem: de quo Faustus tacet
omnino, cum de homine sibi proposuerit quaestionem, timens,
ne aliquo modo eis, contra quos disputat, innotescat.
om. SG fallatia CM 6 delerent LISIPG credant (in
ras. del. delirent) M delyrant b 7 manichei LC sed resipiscant
b 11 agnitionS (~ add. m. 2) L agnicione S agnitione
(ne add. u. rec.) C utrum (rum corr. m. 1) L eum gmn
t
(exp. m. 2) L 12 refecit L responderunt G 13 si*adicianius
(c er. et a 8. l. scr. m. 1) M 14 nunc reformat om. LSGPMb
15 aperire] perire LPMSlGb perdere SlG2 17 prossus S
19 tedet LCSG 22 mendatiorum C prosilentem GSPL*M*b
23 questionem C